পাটনাৰ ওস্তাদ চিপাৰ নিৰ্মাতাসকল

কাচৰ চিপাৰখন যেতিয়া পাটনাৰ ৰাস্তাত শোভাযাত্ৰাৰ সময়ত উলিওৱা হয়, গম্বুজ আকৃতিৰ সেই চিপাৰখনৰ পৰা আপুনি চকু আঁতৰাব নোৱাৰিব। “তৰোৱাৰ পৰা আৰম্ভ কৰি ঢাললৈকে, আনকি অনাৰ (শোভাবৰ্ধক ডালিম)য়ে তৰোৱাৰ ধাৰাল অংশটোৰ একেবাৰে ওপৰত কাটি সোমাই থকাৰ দৰে ডিজাইন এটাও কাচৰ পৰাই তৈয়াৰ কৰা হয়,” চিচে কী চিপাৰ (কাচৰ চিপাৰ)খন যে চহৰখনৰ গৌৰৱ, সেই কথাকে দোহাৰি নজৰে ইমামে কয়।

পাটনাত মহৰমৰ সময়ত সুক্ষ্মভাৱে ডিজাইন কৰা এই কাচৰ চিপাৰখন এবাৰ ৰাজপথত আপুনি দেখিব। এসময়ত সমৰথলিলৈ নিয়া সুসজ্জিত অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰৰ লেখীয়া এই চিপাৰখন তৰোৱাল, ঢাল, ধনু আৰু কাঁড় আদিৰে সুশোভিত- এনে শোভাবৰ্ধক সাজ-সজ্জাত কমেও আধা ডজনমান কাৰুশিল্পৰ সমাহাৰ ঘটে।

ইয়াৰ পৰা প্ৰায় এক কিলোমিটাৰমান আগত, পাটনা চহৰৰ দক্ষিণে দুকুৰি বয়সৰ মহম্মদ নাছেৰে এইমাত্ৰ তেওঁ চিপাৰখনৰ কাম শেষ কৰিছে আৰু তেওঁৰ জীয়ৰীকেইজনীৰ লগত ৱৰ্কশ্বপৰ দুৱাৰমুখত তেওঁৰ সৃষ্টিত ক’ৰবাত খুঁত ৰৈ গ’ল নেকি তাকে শেষবাৰৰ বাবে চাইছে। বৰ আলফুলকৈ নিৰ্মিত এই মনোৰম সৃষ্টিবিধ বাৰান্দাত প্ৰদৰ্শিত কৰি থোৱা আছে – বাঘ কালু খান বোলা পুৰণি সেই এলেকাটোত তেওঁৰ ৱৰ্কশ্বপৰ ওচৰতে আছে কেইঘৰমান মানুহ আৰু এটা মাজাৰ।

“এয়া এজন মানুহৰ কাম নহয়,” শিল্পী নাছেৰে কয়। “ভালেকেইজন শিল্পীৰ কুশলতাৰ সমাহাৰত ইয়াৰ নিৰ্মাণ হৈ উঠিছে। কিছুমান ইয়াৰে, বিহাৰৰ। আন কিছুমান দেশৰ বিভিন্ন অংশৰ পৰা আহিছে।”

তেওঁ আৰি, জাৰ্দঝি, কাশীদা কাৰি, ছাপা, নেগ আৰু কেতিয়াবা মিনাকৰা শিল্প চিপাৰত দেখিবলৈ পোৱা যায়। (আৰি হৈছে হুক থকা বেজী এটাৰে কাপোৰত সুক্ষ্ম ফুল তোলা কাম; জাৰ্দঝি হৈছে ধাতুৰ সুতাৰে ফুল তোলা অৰ্থাৎ গুণা কৰা; কাশীদা কাৰি হৈছে বিহাৰত কৰা কাশ্মীৰি শৈলীৰ এম্ব্ৰ’ইডেৰি আৰু ছাপা হৈছে ধাতৱীয় ৰঙেৰে কাঠৰ ব্লকেৰে কৰা প্ৰিণ্ট।)

চিপাৰত মিনা কৰা মানে মিনাৰ লগোৱা কামো থাকে আৰু নেগ মানে কাপোৰত বাখৰ লগোৱা কামো কৰা থাকে।

“পাটনাৰ চিপাৰ এনেকৈ বনোৱা হয় যাতে স্থানীয় সকলো শিল্পীয়ে কাৰবালাৰ ছহিদলৈ ৰাজহুৱা শ্ৰদ্ধাঞ্জলি জনাব পাৰে,” মহৰমৰ শোভাযাত্ৰা, য’ত এই চিপাৰখনে অন্যতম ভূমিকা লয় – সেই প্ৰসংগত নাছেৰে কয়।

পাটনাৰ বাঘ কালু খানৰ ৱৰ্কশ্বপত নাছেৰে ৰাজু, ইজহাৰ আৰু ফিৰোজৰ সৈতে লগ লাগি চিপাৰৰ কাম কৰিছে। ৰাজু জাৰ্দঝি (গুণাকটা) কামত পাকৈত। পিছদিনা পুৱা শোভাযাত্ৰাত প্ৰদৰ্শিত হ’বলগীয়া চিপাৰখনত তেওঁ শেষবাৰৰ বাবে কাম কৰিছে।

“জাৰ্দঝিয়ে চিপাৰখন শুৱনি কৰা হিয়াখন। গুণাকটা কামটো চেহৰা (ধুনীয়াকৈ সজোৱা ওৰণি)ত দেখিব, যিটো চিপাৰখনৰ সোঁমাজতে থাকে,” শিল্পী ৰাজুৱে কয় আৰু মিচিকিয়াই হাঁহি মাৰে, “চেহৰা নহ’লে চিপাৰখন চিপাৰ বুলিব নোৱাৰিব। আকৌ চেহৰাখন জাৰ্দঝি অবিহনে চেহৰা নহয়।”

কাষতে বহি থকা সহকৰ্মী ইজহাৰ হাচানে আকৌ ৰাজুক জোকোৱাৰ সুৰত কয়, “আকৌ জাৰ্দঝিক আপুনি জাৰ্দঝি বুলিব নোৱাৰে যদিহে সেয়া ৰাজু ভাইয়ে বনোৱা নাই।” পান খাই থকা ৰঙা ওঠদুটাৰে ইজহাৰ, ৰাজু এইসকল শিল্পীয়ে মহৰম আৰু চফৰ (ইছলামীয় কেলেণ্ডাৰ অনুযায়ী বছৰৰ প্ৰথম আৰু দ্বিতীয়টো মাহ) মাহত একেলগে কাম কৰি চিপাৰ প্ৰস্তুত কৰে।

৪৭ বৰ্ষীয় ইজহাৰ এগৰাকী পাকৈত চিপাৰ নিৰ্মাতা। পাটনাৰ জামা মছজিদৰ কাষতে থকা বাঘ কালু খানৰ এইখন ৱৰ্কশ্বপ তেওঁৱে চলায়। শিল্পীকেইজনৰ ধেমেলীয়া কথাৰ মাজতে তেওঁ লাহেকৈ কয় যে জাৰ্দঝিয়ে চিপাৰ এখনৰ হিয়াখন বুলি ক’লেও কথা এটা আছে, “কেৱল হিয়াখন থাকিলেই হ’ব জানো!”

“ইজহাৰ ভাইয়ে যিমান জানে, সিমানখিনি জনা মানুহ চহৰখনত বিচাৰি উলিওৱাটো টান কাম হ’ব,” ‘ৰাণী ভাই’ বুলি স্থানীয়ভাৱে পৰিচিত আন এগৰাকী শিল্পী ফিৰোজে কয়। অৱশ্যে ৰাণী ভাই নামটো তেওঁৰ পৰিছে এগৰাকী মহলৰ ৰাণীয়ে পিন্ধিবলগীয়া কাপোৰৰ কাম কৰাৰ দৰে বৰ জটিল আৰু সুক্ষ্ম ডিজাইন তোলাৰ বাবেহে।

মন্তব্য শুনি মিচিকিয়াই হাঁহি ইজহাৰে কয় যে চিপাৰৰ কথা তেওঁ যি জানে সেয়া তেওঁৰ গুৰু ওস্তাদ চুলেইমান মিয়াৰ বাবেহে জানিব পাৰিছে। “মহম্মদ ৰফীৰ যিদৰে সুৱদী মাত আছিল, ঠিক তেনেদৰে চুলেইমানক নেদেখাজনে দিছে এই মূল্যৱান শিল্পৰ আশীৰ্বাদ। তেওঁৰ ওচৰলৈ যেয়ে আহিছে – হিন্দু হওঁক বা মুছলমান – তেওঁ তাকেই শিকাইছে। কিন্তু কোনো এই পৰ্য্যায়ৰ নিপুণতা আয়ত্ত্ব কৰিব পৰা নাই,” ইজহাৰে কয়। কথাখিনি কৈ থকাৰ মাজতে চিপাৰখনক সেৱা এটা জনাবলৈ উপস্থিত হৈছে কাচৰ কাম কৰা শিল্পী নজৰে ইমাম - তেওঁক সম্ভাষণ জনাবলৈ ইজহাৰ পিছলৈ ঘূৰে।

নজৰে ইমাম আৰু তেওঁৰ ভাতৃ মেহদি ইমাম কাচশিল্পৰ কাম কৰা দ্বিতীয় প্ৰজন্মৰ শিল্পী। “প্ৰথমখন কাচৰ চিপাৰ প্ৰস্তুত কৰিছিল তেওঁলোকৰ পিতৃ মঞ্জৰ হাছানে আৰু তেঁওৰেই সেই গৰিমা দুই পুত্ৰই আগবঢ়াই নিছে,” ইজহাৰে এনেকৈ তেওঁৰ পুৰণি বন্ধুৰ পৰিচয় কৰাই দিয়ে।

“আমি আমাৰ পিতৃৰ পৰা যি শিকিছো, সকলো ইয়াতে ঢালি দিও। একেবাৰে আৰম্ভণিৰ পৰা চিচে কী চিপাৰ (কাচৰ চিপাৰ) এখন বনাবলৈ আমাক প্ৰায় দুটা মাহ লাগে। ইয়াৰ কাঠৰ তলভাগৰ বাদে আন আটাইখিনি অংশ কাচেৰে তৈয়াৰী,” ৫৭ বৰ্ষীয় নজৰে ইমামে কয়।

তেওঁলোক দুই ভাইয়ে এই কাম ১৯৯২ৰ পৰা কৰি আহিছে আৰু প্ৰদৰ্শন কৰি আহিছে। তেওঁলোকে কয় যে ধৰ্মীয় আৰু আধ্যাত্মিক কাৰণত বাদেও তেওঁলোকে এই কাম পাটনাৰ ইতিহাসৰ বাবেও কৰি আহিছে। নজৰে ইমানো কয় যে সময়ৰ লগে লগে পাটনাখন পৰিৱৰ্তিত হৈছে আৰু এনেকৈ সাংস্কৃতিক ঐতিহ্যৰ গোটাচেৰেক পৰম্পৰা হেৰুৱাইছেও। “চিপাৰ বনোৱা শৈল্পিক পৰম্পৰাটো এতিয়ালৈ বাচি আছে, কিন্তু কোনদিনা নাইকিয়া হৈ যায়, তাৰ ঠিকনা নাই,” তেওঁ যোগ দিয়ে।

তেওঁৰ ভাতৃ মেহদিয়ে কয়, “পাটনা চহৰখন এটা সময়ত মানুহে কাচৰ কামৰ বাবে জানিছিল, ৰাজধানীৰ হেৰুওা শিল্পৰ চিচে কী চিপাৰেই হৈছে শেষ নিদৰ্শন।” চিপাৰৰ সন্মুখনত থ’বলৈ তেওঁ কেইডালমান ধূপকাঠি জ্বলাইছে।

দুই ভাতৃয়ে কয় যে পাটনাৰ পৰম্পৰাগত কাচৰ কাৰখানাবোৰ বন্ধ হৈ গৈছে। “এতিয়া চহৰখনত কাচৰ যি কাম হৈ আছে, সেয়া সব মেচিনৰ কাম আৰু তেওঁলোকে চীনা সামগ্ৰী ব্যৱহাৰ কৰে। আমাৰ পিতৃ মঞ্জৰ হাছান – লগতে গোপাল জী, ৰাম দাস জী আৰু ৰাম জানকি জী আছিল চহৰখনত কাচৰ কাম কৰা শেষৰকেইজন শিল্পী,” নজৰে পাৰিক কয়। লগতে এই কথাও কয় যে তেওঁলোকৰ পিছত এই শিল্পও নাইকিয়া হৈ থাকিল।

দুই ভাতৃয়ে তেওঁলোকৰ শিল্পকৰ্ম সংগিদালানত প্ৰদৰ্শন কৰে, তাতেই এটা সময়ত তেওঁলোকৰ পিতৃয়ে সেই শিল্প প্ৰদৰ্শন কৰিছিল। সংগিদালান এতিয়া এখন অতিব্যস্ত বজাৰ আৰু ডুলিঘাটৰ নৱাব ছৈয়দ আহমেদ আলী খান কয়ামতে নিৰ্মাণ কৰা প্ৰথমকেইটা ইমামবাৰাৰ এটা তাত আছে।

চিপাৰ এখন প্ৰস্তুত কৰি উলিওৱাটো এটা মাহ দীঘলীয়া কাম। কিন্তু কেতিয়াবা এখন চিপাৰ উলিয়াওতে দুই-তিনিমাহ লাগি যাব পাৰে। চিচে কী চিপাৰ এখন প্ৰস্তুত কৰাৰ প্ৰথম ঢাপটো হৈছে চিপাৰৰ বাবে ধাড্ডি-এ মিহৰাব অৰ্থাৎ গম্বুজ আকাৰৰ কাঠৰ আকৃতি এটা গঢ়ি লোৱা। কাঠৰ আকৃতিটোত দুমুখীয়া তৰোৱালৰ লেখীয়া হাড়ৱা বান্ধি দিয়া হয়। সাধাৰণতে এনে হাড়ৱা পাঁচখন থাকে, কিন্তু সাতখনলৈকে দিব পাৰি। তলোৱাৰবোৰ একেবাৰে শীৰ্ষত গাঁঠি দিয়া হয় আৰু এবাৰ সম্পূৰ্ণ কৰাৰ পিছত চিপাৰখনত এখন আইনি লগাই দিয়া হয় যিখনে পৰৱৰ্তী পৰ্য্যায়ত যোগ দিয়া তৰোৱালৰ ভেটি হিচাপে কাম কৰে।

“এইখিনি কাম কৰোঁতে এসপ্তাহ লাগি যায়,” ওস্তাদ শিল্পী ইজহাৰে কয়।

চিপাৰখনৰ পিছফালটোতো কম কাম নহয়। কাপোৰৰ ভালেকেইটা তৰপ কৰা হয় যাতে বিভিন্ন গাঁথনিৰ বাবে সুবিধা হয় আৰু তাৰপিছত যোগ দিয়া হয় ঝালাৰ। ঝালাৰ হৈছে হাতেবোৱা বিভিন্ন ৰঙীন কাপোৰৰ টুকুৰা - চাপা, আৰি বা বুটা – ইজহাৰে বিহাৰৰ বিখ্যাত বয়ন শিল্পৰ পৰম্পৰাগত নামবোৰ গাই যায়।

শেষ কামটো হৈছে আটাইখিনি অংশ একলগ কৰা। “চেহৰাখন পৃথককৈ শিল্পীয়ে তৈয়াৰ কৰে আৰু সেয়া তাৰপিছত চিপাৰখনত গাঁঠি দিয়া হয়। আৰ্জি, বুটি আৰু পাট্টা (আন বয়নশিল্পৰ কাপোৰ)ৰ লগতে ফুলৰ মালা চেহৰাত গাঁঠি দিয়া হয়।”

তাৰপিছত যোগ দিয়া হয় কাচৰ ডালিম, ইজহাৰে কয়।

এনেকৈ কাচৰ সূক্ষ্মাতিসূক্ষ্ম কাম কৰোঁতে শিল্পীৰ মাত্ৰাধিক কষ্ট হয়, তেওঁলোকৰ কোনো সুৰক্ষা সঁজুলি কিম্বা স্বাস্থ্য বীমা নাই। “মই বুঢ়া হৈছো আৰু মেহদিও। আমাৰ চকু আগৰ দৰে হৈ থকা নাই। সেয়ে মণি মণি কাচৰ কাম কৰাটো আমাৰ বাবে কঠিন হৈ গৈ আছে,” নজৰে ইমামে কয়।

কাচৰ ধুলি লাগি মোৰ চকু খচখচায়। চকুত চামনি পৰা সাধাৰণ সমস্যা, তাৰ লগতে আছে কৰ্নিয়াৰ প্ৰদাহ (কনজাংটিভিটিছ) আৰু চকুৰে অস্পষ্ট দেখা। “আপুনি কাচৰ কাম কৰোঁতে বেছি পোহৰো ব্যৱহাৰ কৰিব নোৱাৰে,” মুহূৰ্তটো পাতল কৰিবলৈ নজৰে মৃদুকৈ হাঁহি কয়।

ইজহাৰে সামান্য ৰৈ কয়, “মই এই কামবিধক লৈ গৌৰৱান্বিত, কিন্তু কিমানদিন কৰিব পাৰিম, নাজানো।” কাৰুশিল্পীসকল এঠাইত গোট খাইছে কিয়নো সেয়া চেহলুম শোভাযাত্ৰাৰ আগৰটো দিন। নজৰে ইমামে আবেলি তেওঁৰ চিপাৰখন লৈ আহিছে আৰু প্ৰদৰ্শনীৰ বাবে ৰাখিছে। তেওঁৰ দেউতাকৰ দিন ধৰি এই পৰম্পৰা চলি আহিছে আৰু মগৰিব (আবেলি)ৰ প্ৰাৰ্থনাৰ সময়ত এই প্ৰদৰ্শনী কৰা হয়। স্থানীয় লোকে ধূপকাঠি জ্বলাই চিপাৰখনলৈ শ্ৰদ্ধাঞ্জলি যাঁচে।

*****

চিপাৰখন সাধাৰণতে মহৰমৰ নৱম আৰু দশম দিনটোত আৰু চফৰৰ একৈশতম দিনটোত প্ৰদৰ্শনীৰ বাবে উলিওৱা হয়।

চিপাৰখন ভিৰৰ মাজেৰে আগবঢ়াৰ সময়ত হাজাৰ হাজাৰ হিন্দু আৰু মুছলমান দৰ্শকে খেলনা, আইচক্ৰীম আদি বিক্ৰী কৰা অসংখ্য খাদ্যৰ ষ্টল আৰু অস্থায়ী দোকানৰ মাজৰ যি অকণ ঠাই থাকে, তাতেই হেচা-ঠেলা কৰি আনন্দ-উত্সৱময় এক পৰিৱেশৰ সৃষ্টি কৰে। এয়া ছিয়া শোভাযাত্ৰা – য’ত অনুগামীসকলে হিয়া ধুনি কান্দি কান্দি শ্বহীদ ইমাম হুছেইনৰ আত্মত্যাগৰ বাবে শোক প্ৰকাশ কৰি আহিছে।

ইছলামিক ইতিহাস অনুসৰি প্ৰায় ১৩৮৫ বছৰ পূৰ্বে কাৰবালাত (বৰ্তমানৰ ইৰাক) হজৰত মহম্মদৰ নাতি হুছেইনক তেওঁৰ ভাতৃ, বন্ধু-বান্ধৱী আৰু সন্তানৰ সৈতে মহৰমৰ দশম দিনটোত নিৰ্মমভাৱে হত্যা কৰা হৈছিল, যাক আসুৰা বুলি কোৱা হয় আৰু শোকৰ দিন হিচাপে স্মৰণ কৰা হৈছিল। তেওঁৰ আত্মত্যাগৰ চল্লিশতম দিনটোক চেহলুম বা চালিছৱাঁ বুলি কোৱা হয় যিটো দিনত হুছেইনৰ পৰিয়ালৰ সদস্যসকলক বন্দীত্বৰ পৰা মুকলি কৰি দিয়া হয় আৰু অৱশেষত তেওঁলোকৰ ইমামৰ মৃত্যুত শোক কৰিবলৈ দিয়া হয়।

বিহাৰৰ ৰাজধানী চহৰ পাটনাত হুছেইনৰ বলিদানক বিভিন্ন শোকগাথা আৰু ৰাজহুৱাভাৱে শোক প্ৰদৰ্শনৰ জৰিয়তে স্মৰণ কৰা হয় আৰু কাৰবালা যুদ্ধৰ ধ্বংসাৱশেষৰ সৈতে মিল থকা চিচে কী চিপাৰ এই শোক প্ৰদৰ্শনৰ এটা কেন্দ্ৰবিন্দু। অশোক ৰাজপথৰ পৰা শ্বেৰ শ্বাহ পথৰ তকিয়া শ্বাহ বাকেৰলৈ চিপাৰে যাত্ৰা কৰে।

শ্বাহজাদ বাঘ কালু খানৰ এগৰাকী ২৮ বৰ্ষীয় বাসিন্দা। পাটনা চহৰৰ পুৰণি এলেকাটোৰ বাসিন্দাগৰাকীয়ে ইমাম হুছেইনৰ আত্মত্যাগৰ ৪০তম দিনটোত সংগিদালানত চিপাৰক শ্ৰদ্ধাঞ্জলি জনাবলৈ আহিছে। এই পৰ্বটো ছিয়া মুছলমানসকলে মহৰমৰ ৪০ দিন পিছত উদযাপন কৰে।

“এটা সময়ত বহুলভাৱে সমাদৃত এই শিল্প সমগ্ৰ বিহাৰতে পৃষ্ঠপোষকতা লাভ কৰিছিল। এতিয়া ই নাইকিয়া হ’বলৈ ধৰিছে,” উত্সৱ উপলক্ষে মমবাতি জ্বলাবলৈ লোৱা শ্বাহজাদে পাৰিক কয়।

কিন্তু আনসকলে এই কথাত সন্মতি নিদিয়ে। পৰ্বটোৰ প্ৰস্তুতি আৰু শোভাযাত্ৰাৰ দায়িত্বত থকা অন্ততঃ এটা আখাড়াৰ কণ কণ ল’ৰা-ছোৱালী এই পৰম্পৰা আগবঢ়াই নিয়াত আগ্ৰহী। পাটনাৰ হাম্মামত প্ৰদৰ্শনীৰ বাবে চিপাৰ ৰখা আখাড়াখনৰ খালিফা (চিপাৰ কমিটিৰ সভাপতি আৰু আখাড়াৰ নিৰ্বাচিত সদস্য)গৰাকীয়ে তেওঁৰ পদৰ পৰা অৱসৰ লৈছে আৰু নতুন শিল্পী – নৌশাদ, ভানু, ৰাহুল, চাহিল, নেহাল, শ্বাহিদ, অমন আৰু আছিফে তেওঁলোকৰ মাজত দায়িত্বখিনি ভগাই লৈছে।

পুৰণি পাটনাৰ প্ৰায়ভাগ স্থানতে নিজাকৈ আখাড়া আৰু চিপাৰ আছে। প্ৰতিটো আখাড়াই নিজাকৈ চিপাৰৰ সৈতে শোভাযাত্ৰা উলিয়ায়। প্ৰতিটোৰে নিজা মিউজিক চিষ্টেম থাকে আৰু তেওঁলোকে শোকগাথাৰ গীত বজাই যায়। গোটেই শোভাযাত্ৰাটোত সৰু সৰু ল’ৰা-ছোৱালীবোৰে চিপাৰখন কান্ধত ভাৰ বৈ নিয়ে।

পাটনাত হিন্দু কি মুচলমান সকলোৱে চিপাৰৰ শোভাযাত্ৰাত ভাগ লয়। এয়াই গংগা-যমুনি টেহজিব (সংস্কৃতিৰ মিলন)ৰ আভাস আমাক দিয়ে।

ৰাজীৱ ৰঞ্জনে কয় যে তেওঁৰ পূৰ্বপুৰুষ কাশী লালজী কাশীৰে আছিল পাটনাৰ চিপাৰ শিল্পৰ অন্যতম লেখত ল’বলগীয়া শিল্পী। ১৮৪০ৰ পৰা তেওঁৰ পৰিয়ালটোৱে চহৰখনৰ গুজৰি বাজাৰৰ নিজ ঘৰত প্ৰতিবাৰ চেহলুমৰ সময়ত চিপাৰ প্ৰদৰ্শন কৰে। “চিপাৰ প্ৰস্তুত কৰা আৰু প্ৰদৰ্শন কৰা তেওঁৰ (কাশী লালজী কাশীৰা) পৰম্পৰা অব্যাহত ৰখাটো আমাৰ কৰ্তব্য আৰু প্ৰতিবছৰে নাতি-পুতি সকলোৱে আহি কাৰবালাৰ ছহিদসকলক শ্ৰদ্ধাঞ্জলি যাঁচে,” ৰাজীৱে কয়।

কাশী লালজী কাশীৰাই তৈয়াৰ কৰা চিপাৰখন এটা কোঠাত থোৱা আছে। সেই কোঠাটোতে আছে হনুমানজীৰ এটা মুৰ্তি। দুয়োটা পৰম্পৰাৰ এনেকৈ একেলগে কৰা প্ৰদৰ্শনী সন্দৰ্ভত পৰিয়ালৰ সদস্য এগৰাকীয়ে কয়, “এয়া আজীমাবাদ যেনেকৈ আছিল, ইয়াত পাটনাতো তেনেকৈয়ে আছে,” ১৮৫৭ৰ আগৰ পাটনাৰ নামটো উল্লেখ কৰি তেওঁ চহৰখনৰ ঐতিহ্যময় অতীতৰ কথা সোঁৱৰাই দিয়ে।

অনুবাদ: পংকজ দাস