रुंज नदी आणि अजयगढचे तूर डाळ उत्पादक शेतकरी

आज संतोषी कोरी, जमीन मालक असल्याचा अकल्पित आनंद घेत आहे. “महिला शेतकऱ्यांची सहकारी संस्था स्थापन करण्याचा निर्णय आम्ही महिलांनी घेतला आणि आता गावकरी मान्य करतात की ही संकल्पना चांगली आहे”, ती हसत हसत सांगते.

भैराहा पंचायती अंतर्गत येणाऱ्या गुचरा खेड्यात राहणाऱ्या संतोषी या दलित शेतकरी महिलेने १,००० रुपये भरून “रुंज महिला कृषि उत्पादक सहकारी संस्थेचे (एमएफपीओ) सदस्यत्व घेतले. मध्य प्रदेशातील पन्ना जिल्ह्यात जानेवारी २०२४ मध्ये या संस्थेच्या सभासद झालेल्या जवळजवळ ३०० दलित, आदिवासी आणि इतर मागासवर्गीय शेतकरी महिला सदस्यांमध्ये तिचा समावेश झाला. संतोषी आज एमएफपीओच्या पाच सदस्यीय मंडळाची सदस्य असून लोकांना संबोधित करून त्यांना या योजनेची माहिती देण्यायाठी तिला बोलावलं जातं.

पूर्वी अडत्या (व्यापाऱ्याचा दलाल) येऊन आमची तूर डाळ (कबूतर मटार) भरडलेली नसल्यामुळे स्वस्तात घेऊन जात असे. पण तो परत केव्हा येईल याची खात्री नसल्यामुळे आमचे पैसे कधीच मिळत नसत, संतोषी ‘पारी’शी बोलताना म्हणाली. तीन मुलांची आई असलेली ४५ वर्षीय संतोषी, आपल्या कुटुंबाच्या दोन एकर जिराईती जमिनीत तूर डाळीची लागवड करते. या शिवाय आणखी एक एकर जमीन तिने भाड्यावर घेतली आहे. भारतात केवळ ११ टक्के महिला जमिनीच्या मालक आहेत आणि याला मध्य प्रदेश अपवाद नाही.

यमुनेत विसर्जित होणाऱ्या बघैन नदीची उपनदी ‘रुंज’ च्या नावे स्थापन केलेल्या ‘रुंज महिला कृषि उत्पादक सहकारी संस्थे’च्या(एमएफपीओ) अजयगढ आणि पन्ना ब्लॉकमधील २८ खेड्यातील महिला शेतकरी सभासद आहेत. २०२४ मध्ये सुरू केलेल्या या संस्थेची उलाढाल ४० लाखांच्या घरात असून येत्या वर्षभरात ती दुप्पट करण्याचा उद्देश आहे.

“आमच्या खेड्यातील बहुसंख्य कुटुंबांकडे किमान दोन ते चार एकर जमीन आहे. आम्ही सेंद्रिय शेती करीत असल्यामुळे तूर डाळीच्या लागवडीवर भर देऊन ती भरडण्यासाठी सर्वांच्या मदतीने यंत्र आणण्याचं ठरलं आणि इथूनच सहकाराची सुरुवात झाली”, सहकारी संस्था स्थापन करण्यामागचा उद्देश सांगताना संतोषी बोलत होती.

अजयगढ प्रदेशातील तूर डाळीला मोठ्या प्रमाणात मागणी आहे. रुंज नदी जवळील धरमपूर पट्ट्यात पिकवली जाणारी तूर डाळ तिची चव आणि सुगंधासाठी प्रसिद्ध आहे, असं स्वयंसेवी संस्था ‘प्रदान’चे गर्जन सिंग म्हणतात. स्थानिकांच्या मते विंध्याचल पर्वताजवळचा पट्टा शेतीसाठी सुपीक आहे. ‘प्रदान’ ही एक स्वयंसेवी संस्था असून फक्त महिला सभासद असलेल्या संस्थेची उभारणी करण्यात तिने महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे.

आपल्या मालाला वाजवी भाव मिळविण्याचा संतोषी सारख्या महिला शेतकऱ्यांनी निश्चय केला होता. “आता आम्ही आमच्या हक्काच्या ‘एमएफपीओ’ला आमचा माल सोपवतो आणि आम्हाला आमचे पैसे वेळेवर मिळतात,” संतोषी म्हणते. तूर डाळ १०,००० रुपये प्रति क्विंटल दराने विकली जात होती. मे २०२४ मध्ये दर ९,४०० रुपयांपर्यंत खाली घसरला. मात्र एमएफपीओ सदस्यांच्या मते माल त्यांच्या सहकारी संस्थे मार्फत थेट शेतातून उचलला गेल्यामुळे दर कमी होऊनही त्याची फारशी झळ बसली नाही.

रुंज महिला कृषि उत्पादक सहकारी संस्थेचे सीईओ (मुख्याधिकारी आणि संस्थेचे एकमेव कर्मचारी) राकेश राजपूत की शेतकरी वंशपरंपरागत बियाणे वापरतात आणि इथे संकरित बियाणांना वाव नाही. वजन माप सामग्री, पोती, आणि परखीसह (पोत्यातील धान्याचा नमुना घेण्यासाठी वापरण्यात येणारं लोखंडी साधन) सुसज्ज १२ तूर डाळ जमा केंद्रांचा कारभार ते पाहतात.

येत्या काही वर्षांत आपली सदस्य संख्या पाचपट वाढविण्याचं ‘रुंज’चं ध्येय आहे. शिवाय तूर डाळी बरोबर हरभऱ्याची लागवड, पशुधन संवर्धन आणि पणनाद्वारे बुंदेलखंड जातीच्या बकऱ्यांचं संवर्धन करणे, सेंद्रिय खते आणि बियाणांची लागवड करणे असं ध्येय असून आम्हाला शेतकऱ्यांचा थेट दारोदार संबंध वाढीस लावायचा आहे असं ‘प्रदान’ मध्ये काम करणाऱ्या सुगंधा शर्मा म्हणतात.

आपल्या घरापासून दूर, लागवड केलेले भोपळे आणि पिकवल्या जाणाऱ्या इतर भाज्या संतोषीने आम्हाला दाखवल्या. त्यांच्या घरच्या दोन म्हशी तिच्या पतीनं चरायला नेल्या असून तो लवकरच घरी परत येईल.

“मी दुसरी कोणतीही डाळ खाल्ली नाही. माझ्या शेतातील डाळ भाताप्रमाणे लवकर शिजते आणि तिला गोड चव आहे,” संतोषी अभिमानाने सांगते.

अनुवाद : राजू वेर्णेकर