आरोग्य सेवा देणाऱ्या ग्रामीण आरोग्य संघटक

तो तिला ‘मा’ म्हणतो, पण असुंता संजीवनीची आई नाही बरं.

असुंता टोप्पो या ग्रामीण आरोग्य संघटक (आरएचओ) आहेत. जवळपास दोन दशकांपासून धरमजयगढ तालुक्यातील मिरीगुडाच्या उपकेंद्रात त्या काम करत आहेत. काही वर्षांपूर्वी एका जोखमीच्या बाळंतपणाची जबाबदारी घ्यावी लागली होती. असुंता सांगते, आईचं ब्लड प्रेशर खूप वाढलेलं होतं आणि हिमोग्लोबिन सात ग्रॅमपेक्षा कमी होतं. “आमच्या उपकेंद्रात येण्याआधीच तिला कळा सुरू झाल्या होत्या. आम्ही तिला टेबलावर घेण्यापूर्वीच बाळाचा जन्म झाला होता.”

उपकेंद्र स्थानिक पातळीवर उपस्वास्थ्य केंद्र म्हणून ओळखलं जातं. उपकेंद्रात असताना बाळंतपणानंतर बाळाची तब्येत बरी नव्हती. “इथे आमच्याकडे ऑक्सिजनची सुविधा उपलब्ध नव्हती आणि आईची तब्येतही तितकीच चिंताजनक होती,” असुंताना आजही सारं आठवतं. खूप रक्तस्त्राव होत होता. कळत नव्हतं की आईची काळजी घ्यावी की बाळाची?

"सगळ्यात आधी आम्ही त्यांना धरमजयगढला घेऊन गेलो. तिथे एक डॉक्टर होत्या, मला त्यांचं नाव सांगायचं नाही. त्या डॉक्टरने नाराजी व्यक्त करत उलट आम्हालाच विचारलं की आम्ही आई आणि बाळाला इतक्या गंभीर आणि गुंतागुंतीच्या अवस्थेत का आणलं म्हणून," त्या सांगतात. पण असुंता त्या डॉक्टरांशी भांडल्या. "मी त्यांना म्हणाले, की, तुम्हाला जमत नसेल तर सोडून द्या. मला जरा मदत करा. त्या डॉक्टर माझ्यावर चिडल्या."

असुंतानी बाळाला उचललं आणि रुग्णवाहिकेसाठी आग्रह धरला. दरम्यान, डॉक्टरीण बाईंना पाझर फुटला आणि त्यांनी एक इंजेक्शन दिलं. असुंता म्हणतात की त्यांच्यासोबत असलेल्या मितानिन (आशा कार्यकर्ती) ने खूप मोलाची मदत केली. बाळाला जिवंत ठेवण्यासाठी तोंडावाटे ऑक्सिजन ( प्राणवायू ) देत ती अक्षरशः झगडली.

अखेर राज्य आरोग्य हेल्पलाइन क्रमांक १०८ ने प्रतिसाद दिला. एक रुग्णवाहिका पोहचली आणि एका डॉक्टरांनी बाळाच्या आईची जबाबदारी घेतली. छत्तीसगडच्या रायगड शहरातल्या मोठ्या आणि सुसज्ज रुग्णालय असलेल्या रायगड मेडिकल कॉलेजकडे ते रवाना झाले. असुंता पुढे सांगतात, "मी बाळाला माझ्या मांडीवर घेतलं", आणि त्या बाळाला तोंडावाटे प्राणवायू देत राहिल्या. जेव्हा असुंतांनी या नवजात बाळाला तिथल्या डॉक्टरांच्या स्वाधीन केलं, तेव्हा ते काही वाचू शकणार नाही असं त्यांना सांगण्यात आलं होतं. "बाळ जगण्याची कोणतीही आशा उरली नव्हती, असं बालरोगतज्ज्ञ म्हणाले होते," त्या सांगतात.

पण असुंतांनी बाळाला घेऊन ८० किलोमीटरचा प्रवास उगाच केला नव्हता, त्यांनी डॉक्टरांना त्यांचं काम करण्यास भाग पाडलं. "आई आणि बाळ दोघेही वाचले. मला खूप मोठं समाधान मिळालं." पुढे त्या म्हणतात, "आता या गोष्टीला पाच वर्षं झाली आहेत आणि तो एकद्म तंदुरुस्त आहे, "असे म्हणत एक दीर्घ उसासा टाकून असुंता त्यांचं कथन संपवतात.

हा लहान मुलगा मिरीगुडा गावात राहतो. त्याचं कुटुंब शेतकऱ्यांचं. असुंता पुढे सांगतात, "मी त्याचं नाव 'संजीवनी' ठेवलं आहे! कारण तेव्हा संजीवनी सेवा (रुग्णवाहिका) मला पहिल्यांदाच मिळाली!" असुंतांना गावात सगळे सिस्टर अशी हाक मारतात.

असुंता टोप्पो या ओराँव आदिवासी आहेत. छत्तीसगडच्या धरमजयगढ (पूर्वी उदयपूर म्हणून ओळखले जाणारे) तालुक्यातील ४,००० हून अधिक लोकांची राठिया, बैगा आणि बिरहोर आदिवासींच्या आरोग्याची काळजी त्या घेतात. बहुतेक लोक जमिनीच्या लहान तुकड्यांवर शेती करतात आणि सरपण, मोह, चारोळी आणि तेंदूपत्ता सारख्या गौण वनोपज जवळच्या जंगलातून गोळा करतात.

मिरीगुडा, नकाना, भावनरखोल आणि सेमीपली खुर्द या गावांमधले ते रहिवासी आहेत. आरोग्य सेवांसाठी असुंता काम करतात, त्या मिरीगुडा इथल्या आरोग्य केंद्रावरच त्यांची सगळी भिस्त आहे.

असुंता म्हणतात, “मी २००५ पासून येथे आहे. अनेक बदलांची मी साक्षीदार आहे. पूर्वी दळणवळण खूप कठीण होतं आणि वेगवेगळ्या गावांमध्ये पोहोचण्यासाठी मी एका दिवसात १५-२० किलोमीटर चालत जायचे.” त्या आता इथल्याच रविवासी झाल्या आहेत.

त्या आम्हाला २०१५ मधली एक गोष्ट सांगतात. तेव्हा रस्त्यावरून वाहने धावू शकत नव्हती. पाथरीडंडगाव गावातील एका गर्भवती महिलेला एक्लेम्पसिया झाला म्हणजेच तिचा रक्तदाब प्रचंड वाढला. “आम्ही तिला एका खाटेला बांधलं आणि खूप कष्टाने तिला इथवर आणलं. बाळाचा जन्म इथेच झाला.”

जंगलातून चालताना जंगली प्राण्यांचा धोका कसा सतत जाणवत असतो ते असुंता विसरलेल्या नाहीत. तेव्हाच्या आठवणी सांगत त्या म्हणतात, “तेव्हा अतिसार आणि त्या त्या मोसमातले आजार जास्त होते. आता नियमित तपासणी आणि औषधोपचारांमुळे ते कमी झाले आहेत, उच्च रक्तदाब आणि मधुमेह देखील आता कमी झाला आहे.”

"भारतात मलेरियाचे प्रमाण जास्त आहे आणि छत्तीसगडमध्ये मलेरियाचे सर्वाधिक रुग्ण आढळून आले आहेत - जुलै (२०२४) पर्यंत १७,७६५ रुग्णांची नोंद झाली आहे," असं राष्ट्रीय कीटकजन्य रोग नियंत्रण केंद्राची आकडेवारी सांगते. २०२३ मधील नोंद लक्षात घेता ३१,७०६ वरून हे प्रमाण कमी झालं आहे. असुंता म्हणतात की जाणीव-जागृती मोहिमा, नियमित सर्वेक्षण आणि औषधी मच्छरदाण्यांमुळे हे प्रमाण कमी होण्यास मदत झाली आहे.

नंतर आम्ही असुंतासोबत संजीवनीच्या घरी जातो, तेव्हा तो मित्रांसोबत खेळण्यात मग्न असतो. सिस्टर असुंताला पाहून, संजीवनीची आई - विमला भातशेतीतलं तिचं काम थांबवते आणि आमच्याशी गप्पा मारायला येते.

“सिस्टर असुंतावरच्या विश्वासामुळे अनेक लोक इथं येतात,” असे या भागाच्या कम्युनिटी हेल्थ ऑफिसर (सीएचओ) नेहा खालको म्हणतात. “त्या [असुंता] इथं असल्यापासून, धरमजयगढ तालुक्यातील मिरीगुडा आरोग्य उपकेंद्रात ३,००० बाळंतपणं झाली आहेत.

असुंता सांगतात, “पूर्वी बिरहोर [आदिवासी] लोकं दवाखान्यात येत नसत. ते गावाबाहेर बाळंतपण करत. त्यांच्या बाळांची नाळ दगडाने कापली जाई.”

असुंता एका बिरहोर (विशेष बिकट परिस्थितीतील आदिवासी समूह) स्त्रीची आठवण सांगतात. तिचं सातवं बाळंतपण होतं. आणि संपूर्ण गर्भाशय बाहेर आलं होतं. ते परत आत ढकलण्यासाठी असुंतांना तातडीने प्रयत्न करावे लागले.

पण मितानिनना प्रशिक्षण देणाऱ्या, आरोग्याच्या क्षेत्रात काम करणाऱ्या अशासकीय संस्थांच्या सहकार्याने नियमित ग्रामीण आरोग्य स्वच्छता आणि पोषण दिवस, प्रसूतीपूर्व चाचण्या आणि अशा बऱ्याच गोष्टींमध्ये बदल घडून आला आहे.

जेव्हा आम्ही मिरीगुडा आरोग्य उपकेंद्रात पोहोचलो तेव्हा मितानिन कार्यकर्त्यांची (आशा कार्यकर्त्या) मीटिंग सुरू होती. तो जुलै महिना होता, नुकताच पाऊस पडला होता आणि आरोग्य केंद्र हिरव्यागार भातशेतीने वेढलेले होतं.

बाळंतपणात उच्च-जोखीम असलेल्या महिलांची तपासणी कशी करावी याचे एक डॉक्टर प्रशिक्षण देत होते. “आता आम्ही गुंतागुंतीच्या आणि उच्च-जोखीम असलेल्या महिलांना धरमजयगढमधील सिव्हिल हॉस्पिटलला पाठवतो आणि या गरोदर महिलांचा पाठपुरावा/मागोवा घेत आहोत. आमच्या उपकेंद्रात सर्व सुविधा उपलब्ध नसल्या तरी, त्यांची व्यवस्था लावण्याचा आम्ही आमच्या परीने पूर्ण प्रयत्न करत आहोत,” असे मिरीगुडाच्या सीएचओ नेहा खालको म्हणतात.

तंत्रज्ञान निःसंशयपणे मदतपूर्ण ठरत आहे. पण असुंतासारख्या आरएचओंचा चेहरा आणि कार्य स्थानिकांमध्ये आत्मविश्वास आणि निष्ठा निर्माण करणारं आहे. हीच माणसं खऱ्या अर्थाने सरकारी आरोग्य सेवा सर्वांना उपलब्ध करून देतात.

या वार्तांकनाची एक आवृत्ती अझिम प्रेमजी फाउंडेशनच्या वेबसाइटवर प्रकाशित झाली आहे.

अनुवाद : प्राजक्ता धुमाळ