ਲੁਪੁੰਗਪਾਤ: ਅਸੁਰ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਮਲੰਗ ਗੀਤਕਾਰ

ਹਰ ਕਵੀ, ਹਰ ਲੇਖਕ ਨੂੰ ਤਲਾਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਜਿਹੇ ਸ੍ਰੋਤਾ ਦੀ ਜੋ ਉਹਦੇ ਅਲਫ਼ਾਜਾਂ ਨਾਲ਼ ਨਿਆ ਕਰੇ।

ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਉਸਦਾ ਲਿਖਿਆ ਪੜ੍ਹ ਸਕੇ, ਕੋਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸਦਾ ਲਿਖਿਆ ਸੁਣ ਵੀ ਚੁੱਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਰੀਬ 18 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰਧਾਨੰਦ ਅਸੁਰ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸ਼੍ਰੋਤਾ ਨਹੀਂ ਬਦਲੇ ਹਨ।

“ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਕੋਈ ਗੀਤ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਅਥਨਾਸ ਨੂੰ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹਾਂ,” ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। “ਮੈਂ ਪਹਿਲਾ ਗੀਤ ਯੀਸੂ ਗੀਤ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਤੇ ਅਥਨਾਸ ਲਈ ਲਿਖਿਆ ਸੀ।” ਇੰਨਾ ਕਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤ ਅਥਨਾਸ ਵੱਲ ਦੇਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਦੋਸਤ ਹੱਸਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰਧਾਨੰਦ ਅਤੇ ਅਥਨਾਸ, ਝਾਰਖੰਡ ਦੇ ਲੁਪੁੰਗਪਾਤ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਹਨ। ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਇਕੱਠਿਆਂ ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਸ਼੍ਰਧਾਨੰਦ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਅਥਨਾਸ ਬਹੁਤ ਤਣਾਅ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ,"ਉਸਨੂੰ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗਰ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਸੁਣਾਉਣਾ ਸੀ।" ਇਸਦੇ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਨੰਬਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣੇ ਸਨ, ਜੋ ਸਾਲਾਨਾ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੇ ਸਨ।

ਦੋਵੇਂ ਦੋਸਤ ਅਸੁਰ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ਼ ਤਾਅਲੁੱਕ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਝਾਰਖੰਡ ਵਿਖੇ ਅਤਿ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਬੀਲੇ (ਪੀਵਟੀਜੀ) ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੂਚੀਬੱਧ ਹੈ। ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਅਥਨਾਸ ਦਾ ਖੱਬਾ ਹੱਥ ਵਿਕਸਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋ ਸਕਿਆ। ਸ਼੍ਰਧਾਨੰਦ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, "ਇਸ ਕਰਕੇ ਲੋਕ ਉਸਨੂੰ 'ਲੂਲਾ ਜਾਂ ਠੂਠਾ' ਕਹਿ ਕੇ ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾਉਂਦੇ ਸਨ।"

ਇਸੇ ਲਈ, ਅਥਨਾਸ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਗੀਤ ਸੁਣਾਉਣ ਦੀ ਗੱਲ ਤੋਂ ਡਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਜਮਾਤ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਧਾਨੰਦ ਦੂਜੀ ਜਮਾਤ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੇ ਦੋਸਤ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨਾ ਸ਼੍ਰਧਾਨੰਦ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,“ਮੈਨੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਲਗਾਇਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਈਸ਼ੂ ਗੀਤ ਤੋਂ ਉਹਦੇ ਵਾਸਤੇ ਸਾਦਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਗੀਤ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।” ਅਥਨਾਸ ਨੇ ਉਸ ਗੀਤ ਨੂੰ ਰਟ ਲਿਆ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਆਪਣੀ ਜਮਾਤ ਵਿੱਚ ਸੁਣਾਇਆ।

ਗੀਤ ਵਿੱਚ ਯੀਸ਼ੂ ਕੋਲ਼ ਅਥਨਾਸ ਦੀ ਸਰੀਰਿਕ ਸਮੱਸਿਆ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।

ਗੀਤ ਸੁਣ ਕੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਹਾਸਾ ਨਿਕਲ਼ ਗਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਧਿਆਪਕਾ ਨੇ ਡਾਂਟ ਕੇ ਚੁੱਪ ਕਰਾਇਆ। ਫਿਰ ਅਥਨਾਸ ਵੱਲ ਮੁਖ਼ਾਤਬ ਹੋ ਕੇ ਉਹਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਉਹਨੇ ਇਹ ਗੀਤ ਕਿੱਥੋਂ ਸਿੱਖਿਆ। ਅਥਨਾਸ ਨੇ ਜਦੋਂ ਗੀਤ ਨਾਲ਼ ਜੁੜੀ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸੀ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਅਧਿਆਪਕਾ ਹੱਸੀ ਤੇ ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਸ਼੍ਰੇਧਾਨੰਦ ਦੀ ਪਿੱਠ ਥਾਪੜੀ।

“ਉਸ ਘਟਨਾ ਦੇ ਬਾਅਦ ਅਧਿਆਪਕ ਮੈਨੂੰ ਹਰ ਦਿਨ ਗੀਤ ਸੁਣਾਉਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਅਤੇ ਮੈਂ ਵੀ ਸੁਣਾਉਦਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਸ਼ਾਇਦ ਉਸੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਹੁਣ ਮੈਂ ਜਿੱਥੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਰਹਾਂ, ਕਿਤੇ ਵੀ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂ, ਗੀਤ ਲਿਖੇ ਬਗ਼ੈਰ ਰਹਿ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ,” ਸ਼੍ਰਧਾਨੰਦ ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਆਪਣੇ ਦੋਸਤ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਗੀਤ ਲਿਖਣ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸ਼੍ਰਧਾਨੰਦ ਦੀ ਲੇਖਣ-ਯਾਤਰਾ ਅਜੇ ਵੀ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਕਰੀਬ 24 ਸਾਲ ਦੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸ਼੍ਰਧਾਨੰਦ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,"ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਇੱਕ ਦਿਨ ਮੈਂ ਗੀਤਕਾਰ ਬਣਨ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਦੇਖਾਂਗਾ।" ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਸੁਰ- ਜਿਸਨੂੰ ਅਸੁਰੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ- ਆਸਟ੍ਰੋ-ਏਸ਼ੀਆਈ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ 10,000 ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਲੋਕ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਯੂਨੇਸਕੋ ਨੇ ਅਸੁਰ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੰਕਟਗ੍ਰਸਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚਿੰਨ੍ਹਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਪਰੰਤੂ ਸ਼੍ਰਧਾਨੰਦ ਨੇ ਅਸੁਰ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਗੀਤ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਸਾਦਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਗੀਤ ਲਿਖਦੇ ਸਨ, ਜਿਸਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਆਦਿਵਾਸੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਲੋਕ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਹੋਰਨਾਂ ਆਦਿਵਾਸੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ਼ ਗੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,“ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਤਾਂ ਸਾਦਰੀ ਬੋਲਣੀ ਪੈਂਦੀ ਸੀ।” ਨਾਲ਼ ਹੀ, ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕਰਨਾ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਰੀ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਉਹੀ ਸੀ।

ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਦਹਾਕਿਆ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ ਅਸੁਰ-ਭਾਸ਼ੀ ਸਾਦਰ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਹਨ, ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰਧਾਨੰਦ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਉੱਤੇ ਮੰਡਰਾਉਂਦੇ ਸੰਕਟ ਦਾ ਪੂਰਾ-ਪੂਰਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਹੁਣ ਅਸੁਰ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਗੀਤ ਲਿਖਦਾ ਹਾਂ।"

ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾ ਜਨਗਣਨਾ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਡਰ ਦੀ ਤਸਦੀਕ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵਿਚਾਲੇ ਅਸੁਰ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਬੰਦ ਜਿਹੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਮਰਾ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਸਾਦਰੀ ਦੇ ਵਧਦੇ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਾਰਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਹੁਭਾਸ਼ੀ ਸਮੂਹ ਦੇ ਸਾਰਿਆਂ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਦੂਰ ਜਾਣੇ ਲੱਗੇ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰਧਾਨੰਦ ਦਾ ਪਿੰਡ ਲੁਪੁੰਗਪਾਤ ਗੁਮਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਦੀਆਂ ਪੱਤੇ, ਛੱਪਰ, ਚਿਹਰੇ ਅਤੇ ਪਥਰੀਲੇ ਰਸਤੇ ਬਾਕਸਾਈਟ ਦੀ ਖਾਣਾਂ ਦੀ ਉੱਡਦੀ ਧੂੜ ਨਾਲ਼ ਲਾਲ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਜਦੋਂ ਪਾਰੀ ਨੇ ਸਾਲ 2024 ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਤਦ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਸ਼੍ਰਧਾਨੰਦ ਕਿੱਥੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਅਤੇ ਪਤਾ ਚੱਲਿਆ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤ ਦੇ ਨਾਲ਼ ‘ਟਾਈਮਪਾਸ’ ਕਰਨ ਲਈ ਟਰੱਕ ਉੱਤੇ ਬਾਕਸਾਈਟ ਦੇ ਪੱਥਰ ਢੋਹਣ ਲਈ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਬੱਚੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਰਾਂਚੀ ਵਰਗੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦਾ ਰੁਖ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼੍ਰਧਾਨੰਦ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵੀ ਉੱਥੇ ਹੀ ਹੋਈ। ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਪਾਸ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਕਹਿਣ 'ਤੇ ਰਾਂਚੀ ਦੇ ਇੱਕ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਬੀ.ਏ. 'ਚ ਨਾਮ ਤਾਂ ਲਿਖਾਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਪਹਿਲੇ ਸਾਲ ਹੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ,"ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਗੀਤ ਲਿਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਰਾਂਚੀ 'ਚ ਸੀ, ਤਾਂ ਭੱਜ-ਭੱਜ ਕੇ ਪਿੰਡ ਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।"

ਜਦੋਂ ਸਾਡੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ਼ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਸ਼੍ਰਧਾਨੰਦ ਪੱਥਰ ਢੋਹਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗਾਉਂਦੇ-ਗੁਣਗੁਣਾਉਂਦੇ ਪਿੰਡ ਪਰਤ ਆਏ ਸਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਦੇ ਘਰ ਦੁਪਹਿਰ ਦਾ ਖਾਣਾ ਖਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਗੱਲਬਾਤ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ,"ਮੇਰਾ ਹੁਣ ਮਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ।" ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹਰਕਤਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਵਾਲ਼ੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਖੁਦ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਲੰਗ ਕਿਸਮ ਦਾ ਇਨਸਾਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਇਹ ਸਭ ਰਾਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਜੋ ਰਾਂਚੀ ਦੇ ਓਰਮਾਂਝੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਰੁਬੇਂਤੁਸ ਅਸੁਰ ਬਤੌਰ ਬਲਾਕ-ਕਰਮਚਾਰੀ ਓਰਮਾਂਝੀ ਵਿਖੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰਾ-ਭੈਣ ਕਾਲਜ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਸ਼੍ਰਧਾਨੰਦ ਦੱਸਦੇ ਹਨ,"ਘਰਵਾਲ਼ੇ ਪਹਿਲਾਂ ਡਾਂਟਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੋਲਣਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।"

ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸ਼੍ਰਧਾਨੰਦ ਨੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਸੋਚਿਆ। ਸਾਲ 2023 ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਚ ਉਹ ਕੇਰਲ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਘਰ ਦਾ ਕੰਮਕਾਜ ਸੰਭਾਲ਼ਦੇ ਰਹੇ। ਇਸਦੇ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਮਹੀਨੇ 12,000 ਮਿਲ਼ਦੇ ਸਨ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਕੇ 15,000 ਹੋ ਗਏ। ''ਪਰ ਉੱਥੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਮੈਨੂੰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ, ਇੱਥੇ ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਸਤਾਉਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਲ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ,'' ਸ਼੍ਰਧਾਨੰਦ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

“ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਕੇਰਲ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਇੱਥੇ ਸੜਕਾਂ, ਬਿਜਲੀ, ਪਾਣੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਹੁਤ ਆਸਾਨ ਹੈ ਤੇ ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਸਾਧਨ ਨਹੀਂ ਹਨ,” ਉਹ ਪਿੰਡ ਦੀ ਪੱਥਰੀਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਿਆਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। “ਤੁਸੀਂ ਹਾਲਾਤ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਇਸੇ ਗੱਲ ਤੋਂ ਲਾ ਸਕਦੇ ਹੋ ਕਿ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਲਾਈਨ 2015 ਵਿੱਚ ਵਿਛਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਪਰ ਅੱਜ ਦਿਨ ਤੱਕ ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ ਨਹੀਂ ਪੁੱਜੀ।”

ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ: ਲੋਕਤੰਤਰ ਦਾ ਲਘੂਰੂਪ ਲੁਪੁੰਗਪਾਤ ਦੀ ਗ੍ਰਾਮ ਸਭਾ

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਲੁਪੁੰਗਪਾਤ ਵਿੱਚ ਕਰੀਬ 600 (ਜਨਗਣਨਾ 2011) ਲੋਕ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਲਈ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਉਪਜਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ। ਸ਼੍ਰਧਾਨੰਦ ਵੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਝੋਨਾ ਅਤੇ ਮੱਕੀ ਬੀਜਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਖ਼ੁਦ ਦੇ ਇਸਤੇਮਾਲ ਲਈ ਹੀ ਪੂਰੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। "ਕਦੇ ਤਤਕਾਲ ਪੈਸਿਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਉਪਜ ਵੇਚ ਕੇ ਕੰਮ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ," ਉਹ ਅੱਗੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

ਸਿਰਫ਼ ਖੇਤੀ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪਿੰਡ ਦੇ ਕਈ ਲੋਕ ਬਾਕਸਾਈਟ ਦੀਆਂ ਖਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਸਾਰੀਆਂ ਖਾਣਾਂ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਲਾਕੇ ਦੀਆਂ ਸੜਕਾਂ 'ਤੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਟਰੱਕ ਦੌੜਦੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਐਕਸੀਡੈਂਟ ਹੁੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। "ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਗੀਤਾਂ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।" ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੜਕ ਦੁਰਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗੀਤ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਖਾਣਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਲਾਉਂਦੇ ਟਰੱਕਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਘਟ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।

ਦੁਪਹਿਰ ਦੇ ਖਾਣੇ ਤੋਂ ਬਾਦ, ਪਿੰਡ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਸ਼੍ਰਧਾਨੰਦ ਆਪਣੀ ਨੋਟਬੁੱਕ ਕੱਢ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਦਰੱਖ਼ਤ ਦੀ ਛਾਂ ਹੇਠ ਬੈਠ ਕੇ ਕਾਪੀ ਦੇ ਪੰਨੇ ਪਲਟਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਪਾਰੀ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ:"ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਗੀਤਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਯਾਦ ਰੱਖਦਾ ਤੇ ਗਾ ਦਿੰਦਾ। ਪਰ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਕੁਝ-ਕੁਝ ਲਾਈਨਾਂ ਭੁੱਲਣ ਲੱਗੀਆਂ।" ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੀਤਾਂ ਨੂੰ ਲਿਖ ਕੇ ਰੱਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

“ਕਦੇ ਲਿਖਣ ਦਾ ਮਨ ਨਾ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਵੀ ਗੀਤਾਂ ਦੇ ਬੋਲ ਮੇਰੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਚਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ,” ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ-ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਬਾਰੇ ਸਵਾਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,“ਜੋ ਦਿਖਦਾ ਹੈ ਉਹੀ ਲਿਖ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਖ਼ਾਸਕਰ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਬਾਰੇ।” ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਹਿਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਰਚਨਾ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਜਾਂ ਇਕੱਲੇਪਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ ਅਤੇ ਉਹ ਆਉਂਦੇ-ਜਾਦੇ, ਉੱਠਦੇ-ਬਹਿੰਦੇ ਕਦੇ ਵੀ ਗੀਤ ਲਿਖ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। “ਗੀਤ ਲਿਖਨਾ ਹੀ ਮੇਰੀ ਕਿਸਮਤ ਮੇਂ ਹੈ,” ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਗੀਤ ਬਣਾਉਣਾ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਦੀ ਖੇਡ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਲੇਖਣ ਨਾਲ਼ ਜੁੜੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਮੂਹ ਦੇ ਕੁਝ ਕੁ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਨ, ਜੋ ਅਸੁਰ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਲਿਖ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹ ਬੜੀ ਸਮਝਦਾਰੀ ਨਾਲ਼ ਗੀਤਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਚੁਣਦੇ ਹਨ। "ਮੈਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ ਤੋਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣਦੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ਼ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹਾਂ," ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਦਾਦੀ ਤੋਂ ਸੁਣੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਾਲੇ ਤੱਕ ਯਾਦ ਰੱਖੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਵੀ ਗੀਤ ਲਿਖੇ ਹਨ।

ਹੁਣ ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਕਈ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲਿਖੇ ਗੀਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਾਉਣ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇੰਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਚੈਨਪੁਰ ਦੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਸਟੂਡਿਓ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੀਤਾਂ ਨੂੰ ਰਿਕਾਰਡ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ,''ਤਾਂਕਿ ਗੀਤ ਸੁਰੱਕਸ਼ਿਤ ਰਖੇ ਜਾ ਸਕੇ। ਅੱਗੇ ਕਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਵੀਡਿਓ ਵੀ ਬਣਾਊਂਗਾ। ਇੰਨਾ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਲਈ ਕਰ ਹੀ ਸਕਦਾ ਹਾਂ,'' ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਅਥਨਾਸ ਜਿਹੇ ਦੋਸਤ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੀਤ ਲਿਖਣ ਲਈ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਹੱਸਦੇ ਹੋਏ ਦੱਸਦੇ ਹਨ,"ਸ਼ੁਰੂ-ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਜ਼ਾਕ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਖ਼ਰਾਬ ਗੀਤ ਲਿਖਿਆ ਹੈ।" ਪਰ ਹੌਲ਼ੀ-ਹੌਲ਼ੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼੍ਰਧਾਨੰਦ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। "ਹੁਣ ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤੈਨੂੰ ਗੀਤਕਾਰ ਬਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।"

ਅਥਨਾਸ (23), ਜੋ ਬੜੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਕੇ ਬੈਠੇ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਦੋਸਤ ਦੀ ਗੱਲ ਟੋਕ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,"ਮੈਂ ਤੋ ਇਸੇ ਕਹਤੇ ਰਹਤਾ ਹੂੰ, ਕਿਉਂ ਗਾਓਂ ਮੇਂ ਪੜੇ ਰਹਕਰ ਅਪਨਾ ਟੈਲੈਂਟ ਖ਼ਰਾਬ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ, ਕਿਸੀ ਬੜੇ ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਓ।"

ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਸ਼੍ਰਧਾਨੰਦ ਹੱਸ ਪਏ ਅਤੇ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, “ਜੈਸੇ ਵਹਾਂ ਲੋਗ ਮੇਰਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਂ। ਮੈਂ ਗਾਓਂ ਛੋੜ ਕਰ ਕਹੀਂ ਨਹੀਂ ਜਾਊਂਗਾ।”

''ਮੇਰਾ ਪਿੰਡ ਇੰਨਾ ਸੋਹਣਾ ਹੈ। ਸਾਡੀ ਭਾਸ਼ਾ-ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਇੰਨੇ ਚੰਗੇ ਨੇ। ਮੈ ਨਹੀਂ ਲਿਖਾਂਗਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਕੌਣ ਲਿਖੇਗਾ।''

ਇਸ ਸਟੋਰੀ ਨੂੰ ਸੰਭਵ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਦੇਣ ਲਈ ਆਦਿਵਾਸੀ ਕਵੀ ਵੰਦਨਾ ਟੇਟੇ ਅਤੇ ਬਰਨਬਾਸ ਟੋਪੋ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰੀਆ ਅਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਸਟੋਰੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਗੀਤ ਮੂਲ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਸੁਰ ਅਤੇ ਸਾਦਰੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰਧਾਨੰਦ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਹਿੰਦੀ ਅਨੁਵਾਦ ਦੇਵੇਸ਼ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਪਾਂਡਿਆ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਅਜ਼ੀਮ ਪ੍ਰੇਮਜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਮਦਦ ਸਦਕਾ ਪਾਰੀ ਨੇ 'ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪਈ ਭਾਸ਼ਾ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ' ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਜਿਹਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪਈਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ।

ਇਹ ਸਟੋਰੀ ਮੂਲ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।

ਤਰਜਮਾ: ਕਮਲਜੀਤ ਕੌਰ