झारखंडच्या लुपुंगपाठचा मनमौजी गीतकार

प्रत्येक लेखकाला एक गोष्ट कायम सतावत असते, “माझे शब्द कुणापाशी सुखरुप राहतील?”

बाकी सगळ्यांच्या आधी कुणी तरी एक त्या शब्दांचा पहिला वाचक असतं. श्रद्धानंद असुरसाठी गेली १८ वर्षं एका मित्राकडे त्याचे शब्द कायम सुखरुप राहिले आहेत.

“मी अथनासला वाचून दाखवतो,” तो सांगतो. “मी माझ्या आयुष्यातलं अगदी पहिलं गाणं लिहिलं ना तेही त्याच्यासाठीच. येशूचं गीत होतं ते.” असं म्हणत तो आपल्या जिवलग मित्राकडे पाहतो. हाच त्याचा पहिला श्रोता देखील असतो दर वेळी. आणि मग काही क्षणातच दोघं खदाखदा हसू लागतात.

श्रद्धानंद आणि अथनास हे दोघंही झारखंडच्या लुपुंगपाठ गावचे रहिवासी. लहानपणी दोघं दररोज एकत्र चालत शाळेत जायचे. असंच एक दिवस रोमन कॅथलिक प्रायमरी स्कूलजवळून जाताना श्रद्धानंदच्या लक्षात आलं की अथनास एकदम अस्वस्थ झालाय. “त्या दिवशी गाणं म्हणण्याची त्याची पाळी होती,” तो सांगतो. आणि या गाण्याला वर्षभराच्या तपासणीत गुण असायचे.

हे दोघं असुर आदिवासी आहेत. झारखंडमध्ये या जमातीची नोंद पीव्हीटीजी किंवा बिकट परिस्थितीतील आदिवासी समूहात केली जाते. अथनास जन्माला आला पण त्याच्या डाव्या हाताची वाढ पूर्ण झाली नव्हती. “सगळे जणं त्याला लूला किंवा ठुठा [लुळा किंवा थोटा] म्हणायचे,” हे सांगत असताना श्रद्धानंदच्या चेहऱ्यावरचं मगाचं हसू पूर्णच विरून जातं.

आपण एकट्याने गाणं म्हणायचंय या विचारानेच अथनास पुरता घाबरून गेला होता. श्रद्धानंद तेव्हा दुसरीतच होता पण पहिलीतल्या आपल्या मित्राला मदत करायलाच हवी हे त्याला उमगलं होतं. “मैने दिमाग लगाया. आणि सादरीमध्ये पटकन त्याच्यासाठी एक येशु गीत लिहिलं,” तो सांगतो. अथनासने पण ते झटपट पाठ केलं आणि दुसऱ्या दिवशी वर्गात एकदम तोऱ्यात ते गाणं म्हणून दाखवलं.

या गाण्यात श्रद्धानंद येशूला आवाहन करतो की अथनासला होणारे शारीरिक त्रास दूर कर.

अथनासचं हे गाणं ऐकल्यावर सगळी मुलं हसू लागली. मात्र शिक्षिकेने त्या सगळ्यांना गप्प केलं आणि अथनासला हे गाणं कुठून शिकलास ते विचारलं. त्यावर त्याने त्या गाण्याची गंमत बाईंना सांगितली. त्यांनी फक्त हसून त्याच्या पाठीवर थापटलं.

“त्या दिवसानंतर सगळे शिक्षक मला रोज नवीन गाणं म्हणायला सांगू लागले. आणि मीसुद्धा नवनवी गाणी रचू लागलो. कदाचित म्हणूनच मी आज इथवर आलोय. गाणं रचल्याशिवाय माझं काहीही चालत नाही,” श्रद्धानंद सांगतो.

आपल्या मित्रासाठी गाणं रचण्याचा हा प्रवास फार पुढे गेला. “मी एक दिवस गीतकार होईन असं मला स्वप्नातही वाटलं नव्हतं,” २४ वर्षीय श्रद्धानंद सांगतो. त्याची मातृभाषा आहे असुर (कधीकधी तिचा उल्लेख असुरी असाही करण्यात येतो). ही ॲस्ट्रो-आशियाई भाषा असून आता ती बोलणाऱ्यांची संख्या १०,००० हून कमी झाली आहे. युनेस्कोच्या धोक्यात असलेल्या जागतिक भाषा नकाशानुसार ही मातृभाषा ‘निश्चित धोक्यात’ आहे.

पण श्रद्धानंद सुरुवातीला असुर भाषेत गाणी रचत नसे. तो सादरी भाषेत लिहायचा. आपल्या भागातल्या अधिक बोलल्या जाणाऱ्या भाषेसोबतचा दुवा असणारी ही एक भाषा आदिवासी वापरतात. “शाळा किंवा कॉलेजमध्ये आम्हाला सादरीमध्ये बोलावं लागायचं,” तो सांगतो. आणि अर्थातच हिंदीसुद्धा कारण शिक्षणाची भाषा तीच होती.

गेल्या काही दशकांमध्ये अधिकाधिक असुरभाषिक सादरी किंवा हिंदीसारख्या प्रबल भाषांमध्ये अधिक बोलू लागल्यामुळे आपली मातृभाषा जास्तच धोक्यात असल्याची त्याला पुरेपूर जाणीव आहे. “आता मी असुरमध्येच गाणी रचतो,” श्रद्धानंद सांगतो.

भारतीय भाषा गणनेच्या एका अहवालाने देखील त्याची ही जाणीव अधोरेखित केली आहे. असुर आदिवासी मुलं आपल्या आई-वडलांकडून आता ही भाषा शिकत नसल्याचं यात म्हटलं आहे. रोजच्या व्यवहारात आणि शाळेमध्ये सादरीचा वापर वाढला आहे आणि आता त्याच्याच बहुभाषिक आदिवासी जमातीतले लोक आता जास्त चालणाऱ्या भाषांमध्ये बोलणं पसंत करत आहेत.

झारखंडच्या गुमला जिल्ह्यातलं श्रद्धानंदचं हे लुपुंगपाठ गाव. आजूबाजूच्या बॉक्साइट खाणींमधून उडणारी लाल माती सगळ्या झाडांवर, पानांवर घरांच्या छटांवर आणि अगदी माणसांच्या चेहऱ्यांवर येऊन बसते.

२०२४ मध्ये आम्ही लुपुंगपाठला गेलो तेव्हा कुणी तरी श्रद्धानंदचा उल्लेख केला मात्र त्याला कुठे शोधायचं हे काही त्यांना माहीत नव्हतं. पण तो सापडला. आपल्या एका मित्राला बॉक्साइटचे पत्थर ट्रकमध्ये लादायला मदत करत होता.

लुपुंगपाठची बहुतेक मुलं पुढच्या शिक्षणासाठी रांचीला जातात. श्रद्धानंदसुद्धा गेला होता. घरच्यांच्या आग्रहाखातर बारावीची परीक्षा पास झाल्यावर तो रांचीच्या एका कॉलेजात दाखल झाला. पण पहिल्याच वर्षी त्याने शिक्षण सोडून दिलं. “आता मला फक्त गाणी लिहायची आहेत,” तो अगदी ठामपणे सांगतो. “मी रांचीत असताना सारखा सारखा घरी पळून येत असे.”

एक नवं गीत गुणगुणत तो आपल्या गावी परतला. पटकन चार घास खावे म्हणून आपल्या चुलत्याच्या घरी थांबला. “मला काही यापुढे शिक्षण घ्यावंसं वाटत नाहीये,” तो म्हणतो. त्याच्या घरचे आणि गावातले लोक त्याला मलंग म्हणतात. निरंकुश निर्धास्त भटक्या.

त्याचं कुटुंब सध्या रांचीच्या ओरमांझी तालुक्यात राहतं. त्यांना मात्र त्याचा हा निर्णय रुचलेला नाही. त्याचे वडील रुबेन्टस असुर तालुकास्तरावर कर्मचारी आहेत आणि त्याची भावंडं कॉलेजमध्ये शिकतायत. “पूर्वी ते मला ओरडायचे पण आता तेही थांबलंय,” श्रद्धानंतर सांगतो.

आपण एखादी नोकरी शोधावी असा विचारही त्याने केला होता. २०२३ च्या सुरुवातीलाच तो केरळमध्ये घरकाम करण्यासाठी म्हणून गेला होता. महिन्याला १२,००० रुपये पगार होता. “पण मला माझ्या लोकांची इतकी आठवण यायची. इथले डोंगर सारखे आठवत रहायचे.” वर्ष संपलं आणि तो गावी परतला. खरं तर त्याचा पगार १५,००० इतका वाढवण्यातही आला होता. तरी तो गावी परत आला.

“केरळमध्ये सगळंच सोपं होतं. रस्ते, वीज, पाणी... सगळंच होतं. आणि इथे? आमच्यापाशी काहीच नाहीये,” असं म्हणत तो खालच्या भेगाळलेल्या शुष्क जमिनीकडे बोट दाखवतो. “विजेची तारच २०१५ साली आली. पण आमच्या गावात आजही वीज नाही. यातच काय ते समजा.”

वाचाः लुपुंगपाठच्या ग्रामसभेने चित्रच पालटून टाकलं

२०११ च्या जनगणनेनुसार लुपुंगपाठची लोकसंख्या आहे ६००. लोक पोटापाण्यासाठी शेती आणि वनोपज यावर विसंबून आहेत. श्रद्धानंदसुद्धा आपल्या घरच्या जमिनीत भात आणि मक्याची शेती करतो. घरी खाण्यापुरतं पिकतं. “काही नड असेल तर आम्ही घरचा माल विकतो आणि भागवतो.”

पण शेती करून भागत नाही. अनेक जण बॉक्साइटच्या खाणींमध्ये मजुरीसाठी जातात. गावातल्या अरुंद रस्त्यांवरून ट्रकची सतत येजा सुरू असते आणि त्यातूनच अनेक अपघातही होतात. “माझ्या गाण्यांमधून मला या गोष्टींबद्दल जागरुकता निर्माण करायची आहे,” तो सांगतो. त्याच्या एका गाण्यात खाणीतल्या ट्रकुमळे झालेल्या अपघाताचा विषय येतो.

जेवण झाल्यावर तो शेतातून एक रपेट मारतो. आणि मग आपली वही काढतो. झाडाच्या सावलीत बसून तो वहीची पानं चाळत चाळत आम्हाला म्हणतो, “मी माझी गाणी पाठ करायचो आणि सतत मनात म्हणत रहायचो.” पण मग “कधी कधी काही ओळी विसरू लागलो.” तेव्हापासून तो आपल्या रचना लिहून ठेवतोय.

“गीतों के बोल मेरे दिमाग में चलते रहते है,” तो सांगतो. अगदी “लिहिण्याची इच्छाही होत नाही” अशा दिवशीसुद्धा. त्याला गाणी कशी सुचतात असं विचारता क्षणी तो म्हणतो, “मी जे पाहतो, ते लिहितो. खास करून माझ्या गावाविषयी,” असं म्हणत गाणं लिहिण्यासाठी एकांतात बसायला पाहिजे किंवा काही विशिष्ट असं करण्याची त्याला गरज वाटत नाही. शब्द सुचले की तो लिहितो. कधी कधी झोपेतून जाग आल्या आल्या किंवा रस्त्याने चालत असतानासुद्धा. “गीत लिखना ही मेरी किस्मत में है,” तो म्हणतो.

आता त्याला कविता जास्त सहज सुचतात पण हे जबाबदारीचं काम आहे हे श्रद्धानंदला माहीत आहे. त्याच्या जमातीतला असुर भाषेत लिहिणाऱ्या काही मोजक्या लोकांपैकी तो एक आहे हे त्यालाही माहीत आहे. आता तो गाण्याचे विषय जरा जास्त अभ्यास करून निवडतो. “मी गावातल्या जुन्या जाणत्या लोकांशी बोलतो.” आणि तो त्याची आजी लहानपणी त्याला ज्या गोष्टी सांगायची त्याही आठवण्याचा प्रयत्न करतोय.

तो त्यानी लिहिलेली गाणी आपल्या जमातीतल्या छोट्या मुलांना वाचायला, गायला देतो. आता तर चैनपूर तालुक्यातल्या एका स्टुडिओमध्ये जाऊन तो आपली गाणी रेकॉर्ड करतोय. “ताकी गाने सुरक्षित रखे जा सकें.” भविष्यात आपल्या गाण्यांवरती व्हिडिओ तयार करण्याचा त्याचा विचार आहे. “माझ्या मातृभाषेसाठी मी इतकं तरी करूच शकतो,” तो म्हणतो.

अलिकडे त्याचे मित्रसुद्धा त्याच्या पाठीशी उभे राहू लागलेत. “पूर्वी ते माझी चेष्टा करायचे आणि माझी गाणी किती वाईट आहेत वगैरे बोलायचे,” तो हसत सांगतो. पण हळूहळू त्याच्या कामाचं त्यांना कौतुक वाटू लागलं आणि आता तेच सुरुवातीला त्याची गाणी ऐकतात. “आता तर मी एक व्यावसायिक गीतकार व्हावं असं तेच मला सांगतायत,” श्रद्धानंद सांगतो.

बराच वेळ आपल्या मित्राशेजारी अगदी शांतपणे बसून राहिलेला अथनास मध्येच म्हणतो, “मैं तो इसे कहते रहता हूँ. क्यूं गांव में पडे रहकर अपना टॅलेंट खराब कर रहे हो? त्याने मोठ्या शहरात जायला पाहिजे.”

हे ऐकून श्रद्धानंद हसायला लागतो. “जैसे वहाँ लोग मेरा इंतजार कर रहे हो! मी माझं गाव सोडून कुठेही जाणार नाहीये.”

“माझं गाव इतकं सुंदर आहे. माझी भाषा आणि माझी संस्कृती देखील. मीच तिच्याविषयी लिहिलं नाही, तर दुसरं कुणी का लिहील?”

आदिवासी कवयीत्रि वंदना टेटे आणि बार्नबास टोप्पो यांची या वार्तांकनासाठी बहुमोल मदत झाली आहे. त्यांचे आभार.

असुर व सादरी गीतांचा हिंदी अनुवादः देवेश
असुर व सादरी गीतांचा इंग्रजी अनुवादः प्रतिष्ठा पांड्या

मूळ हिंदी वार्तांकन.

भारतभरातल्या अनेक भाषा आज लोप पावत आहेत. या भाषा बोलणाऱ्या समुदायांचं जगणं टिपत आणि सामान्य माणसांच्या शब्दांत या भाषा नोंदवून ठेवण्याचं काम पारीने हाती घेतलं आहे.