ലുപുങ്പാട്ടിലെ പാട്ടെഴുത്തുകാരൻ

എല്ലാ എഴുത്തുകാരും ചോദിക്കുന്ന ചോദ്യം ഇതാണ്, “എന്റെ വാക്കുകളെ ഞാൻ ആരെ വിശ്വസിച്ച് ഏൽ‌പ്പിക്കും?”

ലോകം കേൾക്കുന്നതിനുമുമ്പ്, അത് കേൾക്കുന്ന ആ ഒരാളുണ്ട്, ആദ്യമായി അത് കേൾക്കുന്നയാൾ. കഴിഞ്ഞ 18 വർഷമായി, ശ്രദ്ധാനന്ദ് അസുറിന്, അങ്ങിനെ ഒരാളേയുള്ളു.

“ഞാനത് അത്നാസിനെ കേൾപ്പിക്കും. എന്റെ ജീവിതത്തിൽ ആദ്യമായി ഞാനെഴുതിയ ഗാനം – ഒരു യേശു ഗീതം, അവനുള്ളതായിരുന്നു,” തന്റെ ആത്മമിത്രവും ആദ്യത്തെ ശ്രോതാവുമായ സുഹൃത്തിനുനേരെ അയാൾ കണ്ണയച്ചു. പിന്നെ അവർ ഒരുമിച്ച് ഒരു പൊട്ടിച്ചിരിയിൽ പങ്കുചേർന്നു.

ജാർഘണ്ടിലെ ലുപുങ്പാട്ടിൽനിന്നുള്ളവരാണ് ഇരുവരും. കുട്ടികളായിരുന്നപ്പോൾ ഒരുമിച്ചായിരുന്നു അവർ സ്കൂളിലേക്ക് നടന്നുപോയിരുന്നത്. ഒരു ദിവസം, റോമൻ കാത്തോലിക്ക് പ്രൈമറി സ്കൂളിലേക്ക് പോകുമ്പോൾ, അത്നാസ് വല്ലാതെ ടെൻഷനിലാണെന്ന് ശ്രദ്ധാനന്ദ് ശ്രദ്ധിച്ചു. “പാട്ട് പാടേണ്ട ഊഴം അത്നാസിന്റേതായിരുന്നു,” അവൻ ഓർമ്മിക്കുന്നു. വാർഷികപരീക്ഷയിൽ, ഗാനാലാപനത്തിന് പ്രത്യേകം മാർക്കുണ്ട്.

അതീവ ദുർബ്ബല ഗോത്ര സമുദായ (പർട്ടിക്കുലർലി വൾനറബിൽ ട്രൈബൽ ഗ്രൂപ്പ്-പി.വി.ടി.ജി) വിഭാഗക്കാരായ അസുർ സമുദായക്കാരായിരുന്നു ആ ആൺകുട്ടികൾ. അത്നാസിന്റെ ഇടതുകൈയ്യിന് വളർച്ചാക്കുറവുമുണ്ടായിരുന്നു. “എല്ലാവരും അവനെ ‘വികലാംഗൻ’ അല്ലെങ്കിൽ ‘ചട്ടുകൈയ്യൻ’ എന്നൊക്കെ വിളിച്ച് പരിഹസിക്കാറുണ്ടായിരുന്നു” എന്ന് പറയുമ്പോൾ ശ്രദ്ധാനന്ദന്റെ മുഖത്തെ ചിരി വാടി.

ഒറ്റയ്ക്ക് പാട്ടുപാടുന്ന കാര്യം അത്നാസിനെ ഭയപ്പെടുത്തി. ശ്രദ്ധാനന്ദ് രണ്ടാം ക്ലാസ്സിലായിരുന്നുവെങ്കിലും, ഒന്നാം ക്ലാസ്സുകാരനായ തന്റെ കൂട്ടുകാരനെ സഹായിക്കാൻ താനേ ഉള്ളുവെന്ന് അവൻ തിരിച്ചറിഞ്ഞു. “ഞാൻ മനസ്സുറപ്പിച്ച്, സാദ്രി ഭാഷയിൽ അവനുവേണ്ടി വേഗം ഒരു യേശുഗീതം എഴുതി.” അത്നാസ് അത് വേഗം ഹൃദിസ്ഥമാക്കുകയും പിറ്റേന്ന് ആത്മവിശ്വാസത്തോടെ എഴുന്നേറ്റ് ആ ഗാനം ആലപിക്കുകയും ചെയ്തു.

അത്നാസിന്റെ ശാരീരികമായ വൈകല്യങ്ങളെ പരിഹരിച്ചുതരാൻ യേശുവിനോട് (ജീസസ്) അഭ്യർത്ഥിക്കുന്ന ഒരു പാട്ടാണ് ശ്രദ്ധാനന്ദ് അന്നെഴുതിയത്.

അത്നാസിന്റെ പാട്ട് കേട്ട് കുട്ടികൾ ചിരിക്കാൻ തുടങ്ങി. ടീച്ചർ അവരോട് മിണ്ടാതിരിക്കാൻ പറഞ്ഞ്, അത്നാസിനോട്, ഈ പാട്ട് എവിടെനിന്നാണ് പഠിച്ചതെന്ന് ചോദിച്ചു. അവൻ കഥ പറഞ്ഞപ്പോൾ, ടീച്ചർ പുഞ്ചിരിച്ച്, അഭിനന്ദിച്ചുകൊണ്ട് പുറത്ത് തട്ടി.

“അതിനുശേഷം എല്ലാ ദിവസവും ടീച്ചർമാർ എന്നോട് ദിവസവും പുതിയ പാട്ടുകൾ പാടാൻ പറയും. ഞാൻ പാടും. ഒരുപക്ഷേ അതുകൊണ്ടായിരിക്കാം, ഇന്ന് എവിടെയാണെങ്കിലും ഒരു പാട്ടെങ്കിലും എഴുതാതിരിക്കാൻ എനിക്കാവില്ല,” പഴയ കാര്യങ്ങൾ ഓർമ്മിക്കുകയായിരുന്നു ശ്രദ്ധാനന്ദ്.

കൂട്ടുകാരന് വേണ്ടി പാട്ടെഴുതി തുടങ്ങിയ സഞ്ചാരമായിരുന്നു പിന്നീട്. “ഒരു പാട്ടെഴുത്തുകാരനാവുക എന്നത് സ്വപ്നം കാണാൻ പറ്റുമെന്ന് ഞാൻ അറിഞ്ഞിരുന്നില്ല,” ആ 24 വയസ്സുകാരൻ പറയുന്നു. അയാളുടെ മാതൃഭാഷയായ അസുർ (അസുരിയെന്നും ചിലപ്പോൾ അറിയപ്പെടുന്നു) ഒരു ആസ്ട്രോഏഷ്യാറ്റിക് ഭാഷയാണ്. 10,000-ത്തിൽത്താഴെ ആളുകൾ സംസാരിക്കുന്ന ഒന്ന്. യുണെസ്കോയുടെ അറ്റ്‌ലസ് ഓഫ് ദി വേൾഡ്സ് ലാംഗ്വേജസ് ഇൻ ഡേഞ്ചർ (ലോകത്തിലെ അപകടത്തിലായ ഭാഷകളുടെ ഭൂപടം) ഈ ഭാഷയെ പട്ടികപ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്നത്, ‘നിശ്ചയമായുംHYPERLINK "https://en.wal.unesco.org/languages/asuri" HYPERLINK "https://en.wal.unesco.org/languages/asuri"ഭീഷണിയി’ലായ മാതൃഭാഷ എന്ന നിലയ്ക്കാണ്.

എന്നാൽ, അസുർ എന്ന ഭാഷയിൽ മാത്രമല്ല ആദ്യമായി ശ്രദ്ധാനന്ദ് പാട്ടുകൾ രചിച്ചിട്ടുള്ളത്. തങ്ങളുടെ മാതൃഭാഷകളെ, പ്രദേശത്ത് അധീശത്വമുള്ള ഇതര ഭാഷകളുമായി ബന്ധപ്പെടുത്താൻ ആദിവാസി സമൂഹങ്ങൾ ഉപയോഗിക്കുന്ന ഇടനിലഭാഷയായ സാദ്രിയും അയാൾ ഉപയോഗപ്പെടുത്തി. “സ്കൂളുകളിലും കൊളേജുകളിലും ഞങ്ങൾക്ക് സാദ്രി സംസാരിക്കേണ്ടിവന്നു,” അയാൾ പറയുന്നു. കൂട്ടത്തിൽ, ബോധന മാധ്യമം എന്ന നിലയ്ക്ക് ഹിന്ദിയും.

അസുർ ഭാഷ സംസാരിക്കുന്ന നിരവധിപേർ കഴിഞ്ഞ ചില ദശകങ്ങൾക്കുള്ളിൽ സാദ്രിയും ഹിന്ദിയും പോലുള്ള അധീശത്വഭാഷകളിലേക്ക് വഴി മാറിയപ്പോൾ, തന്റെ മാതൃഭാഷ നേരിടുന്ന ഭീഷണിയെക്കുറിച്ച് ശ്രദ്ധാനന്ദ് കൂടുതൽ ബോധവാനായി. “ഇപ്പോൾ ഞാൻ അസുരിലും ഗാനങ്ങൾ രചിക്കാറുണ്ട്.” ആ യുവ ഗാനരചയിതാവ് പറയുന്നു.

കുട്ടികൾ അവരുടെ രക്ഷിതാക്കളിൽനിന്ന് ഇപ്പോൾ അസുർ ഭാഷ സ്വായത്തമാക്കുന്നില്ലെന്ന് ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്ന ഇന്ത്യൻ ലാംഗ്വേജ് സെൻസസിന്റെ ഒരു റിപ്പോർട്ട്, ശ്രദ്ധാനന്ദിന്റെ ആശങ്കയെ ശരിവെക്കുന്നു. സ്കൂളുകളിലും നിത്യജീവിതത്തിലും സാദ്രി കൂടുതൽ പ്രാധാന്യം നേടിയതോടെ, അദ്ദേഹത്തിന്റെ ബഹുഭാഷാ സമുദായത്തിലെ നിരവധിപേർ ബോധപൂർവ്വം, അധീശത്വ ഭാഷകൾ സംസാരിക്കാൻ താത്പര്യപ്പെട്ടുതുടങ്ങി.

ഗുംല ജില്ലയിലെ ലുപുങ്പാട്ട് എന്ന ശ്രദ്ധാനന്ദന്റെ ഗ്രാമത്തിലും ചുറ്റിലും, ബോക്സൈറ്റ് (അലുമിനിയം അയിർ അടങ്ങിയ കളിമണ്ണ്) ഖനികളിൽനിന്നുള്ള ചുവന്ന പൊടി ഉയരുന്നുണ്ട്. അവ മരത്തിന്റെ ഇലകളിലും, വീടുകളുടെ മേൽക്കൂരകളിലും വഴിയോരങ്ങളിലെ ആളുകളുടെ മുഖത്തും അടിഞ്ഞുകൂടുന്നു.

2024-ൽ പാരി ഈ ഗ്രാമം സന്ദർശിച്ചപ്പോൾ, ആരോ ശ്രദ്ധാനന്ദിനെക്കുറിച്ച് സൂചിപ്പിച്ചെങ്കിലും, അയാളെ എവിടെ കണ്ടുമുട്ടാനാകുമെന്ന് ആർക്കും അറിയില്ലായിരുന്നു. ഒടുവിൽ ആളെ കിട്ടി. ഒരു ട്രക്കിലേക്ക് ബോക്സൈറ്റ് കല്ലുകൾ കയറ്റാൻ, ഒരു സുഹൃത്തിനെ സഹായിക്കുകയായിരുന്നു ശ്രദ്ധാനന്ദ്.

ലുപുങ്പാട്ടിലെ മിക്ക കുട്ടികളും, ഒടുവിൽ ഉപരിപഠനത്തിന് റാഞ്ചിയിലേക്ക് പോവുകയാണ് പതിവ്. ശ്രദ്ധാനന്ദും അത് പിന്തുടർന്നു. 12-ആം ക്ലാസ് കഴിഞ്ഞപ്പോൾ, വീട്ടുകാരുടെ നിർബന്ധത്തിന്മേൽ അയാൾ നഗരത്തിലെ ഒരു കൊളേജിൽ ചേർന്നു. പക്ഷേ ആദ്യവർഷംതന്നെ അയാൾ പഠനം നിർത്തി. “എനിക്ക് പാട്ടുകളെഴുതാനായിരുന്നു താത്പര്യം. റാഞ്ചിയിലായിരുന്നപ്പോൾ ഞാൻ ഇടയ്ക്കിടയ്ക്ക് ഗ്രാമത്തിലേക്ക് മടങ്ങാറുണ്ടായിരുന്നു,” അയാൾ പറയുന്നു.

ഗ്രാമത്തിലേക്ക് മടങ്ങുന്ന വഴി, പുതിയൊരു പാട്ട് മൂളിക്കൊണ്ട്, അയാൾ, അച്ഛന്റെ ബന്ധത്തിലുള്ള ഒരമ്മാവന്റെ വീട്ടിൽ ഉച്ചയൂണ് കഴിക്കാൻ കയറി. “പഠിത്തത്തിൽ ഇപ്പോൾ എനിക്ക് താത്പര്യമില്ല,” അയാൾ പറയുന്നു. ഗ്രാമത്തിലും, കുടുംബത്തിലും പലരും അയാളെ വിളിക്കുന്നത്, മലാംഗ് എന്നാണ് – അവധൂതൻ.

റാഞ്ചിയിലെ ഒർമാഞ്ചി ബ്ലോക്കിൽ താമസിക്കുന്ന അയാളുടെ കുടുംബത്തിന് പക്ഷേ, ഈ തീരുമാനത്തിൽ സന്തോഷമില്ല. അച്ഛൻ റുബെൻ‌ടുസ് അസുർ ബ്ലോക്ക് തലത്തിൽ ജോലി ചെയ്യുന്നയാളാണ്. സഹോദരർ കൊളേജിൽ പഠിക്കുന്നു. “ആദ്യമൊക്കെ അവർ എന്നെ ചീത്ത പറയാറുണ്ടായിരുന്നു. ഇപ്പോൾ അതൊക്കെ നിന്നു,” അയാൾ പറയുന്നു.

ഒരു ജോലിക്കുവേണ്ടി ശ്രദ്ധാനന്ദ് ശ്രമിക്കാതിരുന്നു എന്നല്ല. 2023 ആദ്യം, അയാൾ ഒരു വീട്ടുജോലിക്കായി കേരളത്തിലേക്ക് വന്നു. മാസത്തിൽ 12,000 രൂപ ശമ്പളത്തിന്. “എന്നാൽ, സ്വന്തം നാടിന്റേയും ആളുകളുടേയും അഭാവം എന്നെ വല്ലാതെ അലട്ടി. ശമ്പളം 15,000 രൂപയാക്കി വർദ്ധിപ്പിച്ചുവെങ്കിലും, ആ കൊല്ലവസാനത്തൊടെ അയാൾ ജോലിയുപേക്ഷിച്ച് ലുപുങ്പാട്ടിലേക്ക് മടങ്ങി.

“കേരളത്തിൽ ജീവിതം എളുപ്പമായിരുന്നു. റോഡ്, വെളിച്ചം, വെള്ളം എല്ലാം അവിടെയുണ്ട്. ഇവിടെയാണെങ്കിൽ ഒന്നുമില്ല,” വരണ്ടുണങ്ങിയ മണ്ണിലേക്ക് നോക്കി അയാൾ പറയുന്നു. “2015-ൽ വൈദ്യുതി ലൈൻ വലിച്ചതാണ്. ഞങ്ങളുടെ ഗ്രാമത്തിൽ ഇപ്പോഴും വെളിച്ചമെത്തിയിട്ടില്ല. ഇതിപ്പോൾ വർഷം 2024 ആയി. ഇതിൽക്കൂടുതൽ ഞാൻ പറയേണ്ടതില്ലല്ലോ.”

വായിക്കാം: ലുപുങ്പാട്ടിലെ ഗ്രാമസഭ ജനങ്ങളുടെ രക്ഷയ്ക്കെത്തുമ്പോൾ

2011-ലെ സെൻസസ് പ്രകാരം, ലുപുങ്പാട്ടിലെ ജനസംഖ്യ 600 ആണ്. കൃഷിയും വനവിഭവങ്ങളുമാണ് സമുദായത്തിന്റെ മുഖ്യ ജീവനോപാധി. ശ്രദ്ധാനന്ദും കുടുംബസ്ഥലത്ത് അവർക്ക് ജീവിക്കാനാവശ്യമായ നെല്ലും ചോളവും കൃഷി ചെയ്യുന്നുണ്ട്. “പൈസയ്ക്ക് എന്തെങ്കിലും അത്യാവശ്യം വന്നാൽ, ഞങ്ങൾ ഉത്പന്നങ്ങൾ വിൽക്കും.”

എന്നാൽ കൃഷികൊണ്ട് മാത്രം മതിയാവില്ല. ഗ്രാമത്തിലെ പലരും ബോക്സൈറ്റ് ഖനികളിൽ കൂലിപ്പണിയെടുക്കാറുണ്ട്. രാത്രിയും പകലും ഇടതടവില്ലാതെ ട്രക്കുകൾ ഈ ഗ്രാ‍മത്തിലൂടെ ഓടുന്നു. ചിലപ്പോൾ അപകടങ്ങളുമുണ്ടാക്കാറുണ്ട് അത്. “ഈ വിഷയങ്ങളെക്കുറിച്ച് എന്റെ പാട്ടുകളിലൂടെ അവബോധമുണ്ടാക്കണമെന്ന് എനിക്കാഗ്രഹമുണ്ട്.” മൈനിംഗ് ട്രക്കുകളുടെ നിരന്തരമായ സഞ്ചാരം‌മൂലം ഉണ്ടാകുന്ന അപകടങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ളതാണ് അയാളുടെ പാട്ടുകളിലൊന്ന്.

ഉച്ചയൂണിന് ശേഷം, പാടത്തിലൂടെ നടക്കുമ്പോൾ ശ്രദ്ധാനന്ദ് തന്റെ നോട്ടുപുസ്തകം പുറത്തെടുത്തു. മരത്തണലിലിരുന്ന് അയാൾ പേജുകൾ മറിച്ചുകൊണ്ട് പാരിയോട് പറയുന്നു. “ഞാൻ എന്റെ രചനകൾ ഹൃദിസ്ഥമാക്കാറുണ്ട്. വീണ്ടും വീണ്ടും ചൊല്ലും. എന്നാൽ ചിലപ്പോൾ ചില വരികൾ മറന്നുപോകും.” അതുകൊണ്ട് അയാളിപ്പോൾ പാട്ടുകൾ എഴുതിവെക്കാൻ തുടങ്ങി.

“വാക്കുകൾ തലയിലിങ്ങനെ നിറയും. എഴുതാൻ തോന്നാത്ത ദിവസങ്ങളിൽ‌പ്പോലും,” അയാൾ പറയുന്നു. എഴുത്തിന്റെ രീതിയെക്കുറിച്ച് ചോദിച്ചപ്പോൾ “എനിക്ക് കാണാൻ കഴിയുന്നതിനെക്കുറിച്ചാണ് ഞാൻ എഴുതുന്നത്. പ്രത്യേകിച്ചും എന്റെ ഗ്രാമത്തെക്കുറിച്ച്.” എഴുതാൻ പ്രത്യേകമായ മുന്നൊരുക്കങ്ങളോ ഏകാന്തതയോ തനിക്കാവശ്യമില്ലെന്ന് അയാൾ പറയുന്നു. വാക്കുകൾ വരുന്നതിനനുസരിച്ച് – ചിലപ്പോൾ ഉണർന്നതിനുശേഷമോ നടക്കുമ്പൊഴോ ആകാം അത് – എഴുതും. “പാട്ടെഴുതുക എന്നതാണ് എന്റെ നിയോഗം,” അയാൾ പറയുന്നു.

പാട്ടെഴുതുന്നത് അയാൾക്ക് എളുപ്പമാണെങ്കിലും അതോടൊപ്പം വരുന്ന ഉത്തരവാദിത്തത്തെക്കുറിച്ചുകൂടി അയാൾ ബോധവാനാന്. സമുദായത്തിൽ, മാതൃഭാഷയിൽ പാട്ടുകളെഴുതാൻ തുടങ്ങിയവരിൽ ഒരാളാണ് ശ്രദ്ധാനന്ദ്. നന്നായി പഠിച്ചതിനുശേഷമാണ് അയാൾ എഴുതുന്നത്. “ഗ്രാമത്തിലെ മുതിർന്നവരുമായി ഞാൻ സംസാരിക്കാറുണ്ട്,” അയാൾ പറയുന്നു. കുട്ടിക്കാലത്ത് അമ്മൂമ്മ പറഞ്ഞുകൊടുത്ത കഥകളും അയാൾ ഓർമ്മിക്കുന്നു.

സമുദായത്തിലെ കുട്ടികളുമായി അയാൾ തന്റെ പാട്ടുകൾ പങ്കുവെക്കാറുണ്ട്, അവർക്ക് പാടാൻ. ഈയിടെയായി, ചൈൻപുർ ബ്ലോക്കിലെ ഒരു ചെറിയ സ്റ്റുഡിയോയിൽ പോയി പാട്ടുകൾ റിക്കാർഡ് ചെയ്യാനും തുടങ്ങിയിട്ടുണ്ട്. “അപ്പോൾ പാട്ടുകൾ സുരക്ഷിതമായിരിക്കും”. ഭാവിയിൽ, പാട്ടുകളെ ആസ്പദമാക്കി വീഡിയോ ചെയ്യാനും അയാൾ ഉദ്ദേശിക്കുന്നു. “എന്റെ മാതൃഭാഷയ്ക്കുവേണ്ടി ഇത്രയെങ്കിലും എനിക്ക് ചെയ്യാനാവും.”

കൂട്ടുകാരും പിന്തുണയുമായി കൂടെയുണ്ട്. “എന്റെ പാട്ടുകൾ മോശമാണെന്ന് പറഞ്ഞ് പണ്ട് അവർ കളിയാക്കാറുണ്ടായിരുന്നു,” ചിരിച്ചുകൊണ്ട് ശ്രദ്ധാനന്ദ് പറയുന്നു. ഇപ്പോൾ അവർ അയാളെ അഭിനന്ദിക്കാൻ തുടങ്ങിയിട്ടുണ്ട്. അയാളുടെ രചനകൾ ആദ്യം കേൾക്കുന്ന സദസ്സും ആ കൂട്ടുകാരാണ്. “ഞാനൊരു പ്രൊഫഷണൽ ഗാനരചയിതാവാകണം എന്നാണ് അവരെന്നോട് പറയുന്നത്.”

അത്രയും നേരം നിശ്ശബ്ദമായിരുന്ന അത്നാസ് അപ്പോൾ ഇടപെട്ടു. “ഈ ഗ്രാമത്തിൽ ജീവിച്ച് അവൻ അവന്റെ കഴിവുകൾ നശിപ്പിക്കുകയാണെന്ന് ഞാൻ എപ്പോഴും പറയാറുണ്ട്. വലിയ നഗരത്തിലേക്ക് പോണം അവൻ.”

“ഓ, അവിടെ ആളുകൾ എന്നെ കാത്തിരിക്കുകയല്ലേ!” ശ്രദ്ധാനന്ദ് പൊട്ടിച്ചിരിക്കുന്നു. ഞാൻ ഈ ഗ്രാമം വിട്ട് എങ്ങോട്ടുമില്ല. എവിടേക്കും പോകുന്നില്ല.

എന്റെ ഗ്രാമം മനോഹരമാണ്. ഞങ്ങളുടെ ഭാഷയും സംസ്കാരവുമൊക്കെ അങ്ങിനെത്തന്നെ. അവയെക്കുറിച്ച് ഞാനെഴുതിയില്ലെങ്കിൽ പിന്നെ ആരെഴുതും?”

ഈ കഥ എഴുതാൻ സഹായിച്ചതിന് ആദിവാസി കവികളായ വന്ദന ടെട്ടെ, ബർനബാസ് ടൊപ്പോ എന്നിവരോട് റിപ്പോർട്ടർ നന്ദി പറയുന്നു.

അസുർ, സാദ്രി ഭാഷകളിൽ ശ്രദ്ധാനന്ദ് രചിച്ച ഈ പാട്ടുകളും കവിതകളും, ഹിന്ദിയിലേക്ക് ദേവേഷും, ഇംഗ്ലീഷിലേക്ക് പ്രതിഷ്ത പാണ്ഡ്യയുമാണ് പരിഭാഷപ്പെടുത്തിയത്.

അസിം പ്രേംജി യൂണിവേഴ്സിറ്റിയുടെ പിന്തുണയോടെയുള്ള ഒരു സംരംഭമാണ് പാരിയുടെ എൻ‌ഡേൻ‌ജേഡ് ലാംഗ്വേജസ് പ്രോജക്ട് (ഇ.എൽ.പി.). ഇന്ത്യയിലെ നാശത്തിന്റെ വക്കിലെത്തിനിൽക്കുന്ന ഭാഷകളെ, ആ ഭാഷ സംസാരിക്കുന്നവരുടെ ശബ്ദത്തിലൂടെയും ജീവിതാനുഭവങ്ങളിലൂടെയും രേഖപ്പെടുത്തിവെക്കുകയാണ് അതിന്റെ ലക്ഷ്യം.

ഈ കഥ ഹിന്ദിയിലാണ് ആദ്യം റിപ്പോർട്ട് ചെയ്തത്.

പരിഭാഷ: രാജീവ് ചേലനാട്ട്