લુપુંગપાઠના આગવા ગીતકાર

દરેક લેખક વિચારતો હોય છે કે, “મારા આ શબ્દો કોના ભરોસે વહેતા મૂકું?”

દુનિયા તેના લખેલા શબ્દો વાંચે તે પહેલાં, હંમેશા કોઈ એક વ્યક્તિ હોય છે જે તેને સૌથી પહેલાં સાંભળે છે. લગભગ 18 વર્ષથી શ્રદ્ધાનંદ અસુરનાં ગીતોને પ્રથમવાર સાંભળનાર શ્રોતા બદલાયા નથી.

તેઓ કહે છે, “હું કોઈ ગીત બનાવું, તો અથનાસને સંભળાવું છું. મેં મારા જીવનનું પહેલું ગીત — એક યીશુ ગીત (ઈસુનું ગીત), તેમના માટે જ લખ્યું હતું.” આટલું કહીને તેઓ પોતાના ગાઢ મિત્ર, જે તેમના પહેલા શ્રોતા પણ છે, તેમની તરફ જુએ છે. થોડી વાર પછી બંને મિત્રો જોરથી હસી પડે છે.

શ્રદ્ધાનંદ અને અથનાસ, બંને ઝારખંડના લુપુંગપાઠ ગામના છે. તે બંને સાથે રોમન કેથોલિક પ્રાથમિક શાળામાં ભણતા હતા. એક દિવસ શ્રદ્ધાનંદે જોયું કે અથનાસ ખૂબ તણાવમાં હતો. તેઓ યાદ કરતાં કહે છે, “બીજા દિવસે શાળામાં બીજાં બાળકોની જેમ તેને ગીત ગાવાનું હતું.” આના બદલે વાર્ષિક પરીક્ષાના પરિણામમાં ગુણ મળવાના હતા.

બંને મિત્રો અસુર સમુદાયના હતા, જે ઝારખંડમાં ખાસ કરીને સંવેદનશીલ આદિવાસી જૂથ (પી.વી.ટી.જી.) તરીકે સૂચિબદ્ધ છે. જન્મથી જ અથનાસનો ડાબો હાથ વિકસિત થઈ શક્યો ન હતો. શ્રદ્ધાનંદ જણાવે છે, “આ કારણે લોકો તેને લૂલા [અપંગ] કે ઠુંઠા [ખામીવાળા] કહીને મજાક ઉડાવતા હતા.”

આથી, લોકોની વચ્ચે ગીત ગાવાના વિચારથી અથનાસ ડરેલા હતા. તે સમયે તેઓ પહેલા ધોરણમાં હતો અને શ્રદ્ધાનંદ બીજા ધોરણમાં ભણતા હતા, પરંતુ તેઓ તેમના સૌથી ગાઠ મિત્ર હતા, તેથી તેમની મદદ કરવી શ્રદ્ધાનંદ માટે જરૂરી હતી. તેઓ કહે છે, “મેં દિમાગ લગાવ્યું અને એક યીશુ ગીત પરથી તેના માટે સાદરી ભાષામાં ગીત બનાવી દીધું.” અથનાસે તે ગીત યાદ કરી લીધું અને બીજા દિવસે પૂરા આત્મવિશ્વાસથી તેને પોતાની કક્ષામાં સંભળાવી દીધું.

આ ગીતમાં યીશુ (ઈસુ)ને અથનાસની શારીરિક સમસ્યા દૂર કરવા માટે વિનંતી કરવામાં આવી હતી.

અથનાસનું ગીત સાંભળીને બાળકો હસી પડ્યાં, જેમને શિક્ષકે ધમકાવીને ચૂપ કરાવ્યાં. પછી તેમણે અથનાસને વઢીને પૂછ્યું કે તેમણે આ ગીત ક્યાંથી શીખ્યું છે. જ્યારે અથનાસે ગીત પાછળની કહાની જણાવી, ત્યારે શિક્ષક પહેલાં હસી પડ્યા અને પછી તેમણે શ્રદ્ધાનંદની પીઠ થપથપાવી.

શ્રદ્ધાનંદ યાદ કરીને કહે છે, “તે ઘટના પછી શાળાના શિક્ષકો મને દરરોજ ગીત ગાઈ સંભળાવવાનું કહેતા અને હું સંભળાવતોય ખરો. કદાચ તે કારણે જ હવે હું ગમે ત્યાં રહું, ગમે ત્યાં જાઉં, ગીત લખ્યા વગર રહી શકતો નથી.”

પોતાના મિત્રની મદદ માટે ગીત લખવાથી શરૂ થયેલી શ્રદ્ધાનંદની લેખન-યાત્રા આજે પણ ચાલુ છે. આજે લગભગ 24 વર્ષના થઈ ચૂકેલા શ્રદ્ધાનંદ કહે છે, “મને ખબર નહોતી કે એક દિવસ હું ગીતકાર બનવાનું સપનું જોઈ શકીશ.” તેમના સમુદાયની ભાષા અસુર — જેને અસુરી પણ કહેવાય છે — ઑસ્ટ્રો-એશિયાટિક ભાષા છે, જેને 10,000થી પણ ઓછા લોકો બોલે છે. યુનેસ્કોએ અસુરને ‘ચોક્કસપણે લુપ્તપ્રાય' ભાષા તરીકે વર્ગીકૃત કરી છે.

પરંતુ શ્રદ્ધાનંદે ગીત લખવાની શરૂઆત અસુર ભાષામાં નહોતી કરી. તેમણે શરૂઆતમાં સાદરી ભાષામાં ગીતો લખ્યાં હતાં, જેનો ઉપયોગ આદિવાસી સમુદાયના લોકો વિસ્તારમાંના અન્ય આદિવાસી ભાષાઓના લોકો સાથે વાતચીત કરવા માટે કરે છે. તેઓ કહે છે, “જ્યારે હું શાળામાં હતો, ત્યારે ત્યાં સાદરી બોલવી પડતી હતી.” સાથે જ, હિન્દીમાં વાત કરવી પણ જરૂરી હતી, કારણ કે ભણતરનું માધ્યમ તે જ હતું.

છેલ્લા કેટલાક દાયકાઓમાં, ઘણા અસુર-ભાષીઓ સાદરી અને હિન્દીનો ઉપયોગ કરવા લાગ્યા છે, આવી સ્થિતિમાં શ્રદ્ધાનંદને પોતાની ભાષા પર તોળાતા સંકટનો પૂરો અંદાજ છે. તેઓ કહે છે, “હવે હું અસુર ભાષામાં ગીતો લખું છું.”

ભારતીય ભાષા જનગણનાનો અહેવાલ તેમના ડરની પુષ્ટિ કરે છે, અને જણાવે છે કે એક પેઢીથી બીજી પેઢી વચ્ચે અસુર ભાષાની આપ-લે બંધ થઈ ગઈ છે. શાળા અને રોજિંદા જીવનમાં સાદરીના વધતા ઉપયોગને કારણે તેમના બહુભાષી સમુદાયના ઘણા લોકો સભાનપણે પ્રભાવી ભાષાઓ તરફ વળી રહ્યા છે.

શ્રદ્ધાનંદનું ગામ લુપુંગપાઠ ગુમલા જિલ્લામાં આવેલું છે, જ્યાં પાંદડા, છાપરા, ચહેરા અને પથરાળ રસ્તાઓ બોક્સાઈટની ખાણોમાંથી ઊડતી ધૂળથી લાલ થયેલાં દેખાય છે.

જ્યારે પારીએ 2024માં આ ગામની મુલાકાત લીધી, ત્યારે કોઈને ખબર નહોતી કે શ્રદ્ધાનંદ ક્યાં છે. તેમની શોધ શરૂ થઈ અને જાણવા મળ્યું કે તેઓ પોતાના મિત્ર સાથે ટ્રક પર બોક્સાઈટના પથ્થરો લાદવામાં મદદ કરી રહ્યો હતો.

આ વિસ્તારનાં મોટાભાગનાં બાળકો સામાન્ય રીતે અભ્યાસ માટે રાંચી જેવાં શહેરો તરફ જાય છે. શ્રદ્ધાનંદનો અભ્યાસ પણ ત્યાં જ થયો હતો. ધોરણ 12 પાસ કર્યા પછી, તેમણે પરિવારના કહેવાથી રાંચીની એક કૉલેજમાં બી.એ.માં નામ નોંધાવ્યું હતું, પરંતુ પહેલા જ વર્ષમાં અભ્યાસ છોડી દીધો હતો. તેનું કારણ જણાવતાં તેઓ કહે છે, “મારે ફક્ત ગીતો લખવાં છે. જ્યારે હું રાંચીમાં હતો, ત્યારે વારંવાર ભાગીને ગામડે આવી જતો હતો.”

જ્યારે તેમની સાથે મુલાકાત અમારી થઈ, ત્યારે શ્રદ્ધાનંદ પથ્થર ઉપાડવાનું કામ પતાવીને ગીત ગાતા-ગાતા ગામે પાછા ફર્યા હતા અને તેમના કાકાના ઘરે બપોરનું ભોજન કરી રહ્યા હતા. વાતચીત દરમિયાન તેમણે કહ્યું, “મને હવે ભણવામાં મન નથી લાગતું.” તેમની હરકતો જોઈને તેમના ગામલોકો અને તેમનો પોતાનો પરિવાર તેમને મલંગ — બેફિકર રખડુ વ્યક્તિ — કહે છે.

તેમનો પરિવાર રાંચીના ઓરમાન્ઝી વિસ્તારમાં રહે છે અને તેમને આ બધું પસંદ નથી. તેમના પિતા રુબેન્તુસ અસુર ઓરમાન્ઝીમાં બ્લોક-કર્મચારી તરીકે કામ કરે છે અને તેમનાં ભાઈ-બહેન કૉલેજમાં અભ્યાસ કરી રહ્યાં છે. શ્રદ્ધાનંદ જણાવે છે, “ઘરના લોકો પહેલાં ઠપકો આપતા હતા, પરંતુ હવે તેમણે બોલવાનું છોડી દીધું છે.”

એવું નથી કે શ્રદ્ધાનંદે કામ કરવાનું વિચાર્યું ન હતું. 2023ની શરૂઆતમાં, તેઓ કેરળ ગયા હતા અને ત્યાં એક પરિવારના ઘરનું કામકાજ સંભાળતા હતા. તેના બદલામાં તેમને દર મહિને 12,000 રૂપિયા મળતા હતા, જે પાછળથી વધીને 15,000 થઈ ગયા હતા. શ્રદ્ધાનંદ કહે છે, “પરંતુ ત્યાં રહતો હતો ત્યારે મને ગામના લોકો, અહીંના પહાડોની ખૂબ યાદ આવતી હતી. તેથી વર્ષના અંતે હું પાછો ચાલ્યો આવ્યો.”

તેઓ ગામની સૂકી, તિરાડો પડેલી જમીન તરફ ઈશારો કરતાં કહે છે, “જ્યારે હું કેરળમાં હતો, ત્યારે મને લાગતું હતું કે ત્યાં રસ્તા, વીજળી, પાણી બધું જ છે અને જિંદગી ખૂબ સરળ છે. પરંતુ અમારા ગામમાં કોઈ સંસાધનો નથી. તમે પરિસ્થિતિનો અંદાજ એ વાત પરથી લગાવી શકો છો કે અહીં વીજળીની લાઈન 2015માં નાખવામાં આવી હતી, પરંતુ આજ સુધી અમારા ગામમાં વીજળી પહોંચી નથી. હાલ 2024 છે. તમે આટલા પરથી પરિસ્થિતિ સમજી જશો.”

આ પણ વાંચો: લુપુંગપાઠની ગ્રામ સભા મુશ્કેલીઓ હલ કરવાના રસ્તા શોધી કાઢે છે

તેમના ગામ લુપુંગપાઠમાં લગભગ 600 (વસ્તી ગણતરી 2011) લોકો રહે છે, અને ગુજરાન માટે મુખ્યત્વે ખેતી અને વન પેદાશો પર નિર્ભર છે. શ્રદ્ધાનંદ પણ ગામમાં પરિવારની જમીન પર પોતાના ઉપયોગ માટે ડાંગર અને મકાઈની ખેતી કરે છે. તેઓ ઉમેરે છે, “ક્યારેક તાત્કાલિક પૈસાની જરૂર પડે, તો તે સ્થિતિમાં ઉપજ વેચીને કામ ચલાવવામાં આવે છે.”

ફક્ત ખેતીના સહારે ગુજરાન ચલાવવું મુશ્કેલ હોવાથી ગામના ઘણા લોકો બોક્સાઈટની ખાણોમાં પણ મજૂરી કરે છે. અહીં ઘણી બધી ખાણો આવેલી હોવાથી આ વિસ્તારના રસ્તાઓ પર દિવસ-રાત ટ્રક દોડતા દેખાય છે, અને અકસ્માતો થતા રહે છે. “હું મારાં ગીતો દ્વારા ગામની સમસ્યાઓ વિષે પણ જણાવવા માંગુ છું.” તેમણે માર્ગ અકસ્માતોને પોતાના ગીતનો વિષય બનાવ્યો છે, જે ખાણોના ચક્કર લગાવતા ટ્રકોને કારણે દરરોજ થતા રહે છે.

બપોરના ભોજન પછી, ગામનાં ખેતરોમાં ફરતાં શ્રદ્ધાનંદ પોતાની નોટબુક કાઢે છે. ઝાડની છાયામાં બેસીને તેઓ નોટબુકનાં પાનાં ફેરવે છે અને પારીને કહે છે: “પહેલાં હું ગીતોને ફક્ત યાદ રાખતો હતો અને ગાતો હતો. પરંતુ થોડા સમય પછી કેટલીક પંક્તિઓ ભૂલવા લાગ્યો.” હવે તેમણે ગીતો લખીને રાખવાનું શરૂ કર્યું છે.

તેઓ કહે છે, “ગીતોં કે બોલ મેરે દીમાગ મેં ચલતે રહતે હૈં [ગીતોના બોલ મારા મગજમાં ચાલતા રહે છે.]”અમે તેમને તેમનાં ગીતોની રચના-પ્રક્રિયા વિશે સવાલ કરીએ છીએ, તો તેઓ તરત જ કહે છે, “હું જે નિહાળું છું તે લખી દઉં છું, ખાસ કરીને મારા ગામ વિષે.” તેમના કહેવાનો અર્થ એ છે કે તેમને લખવા માટે કોઈ ખાસ રચના-પ્રક્રિયા કે એકાંતવાળા માહોલની જરૂર નથી પડતી અને તેઓ આવતાં-જતાં, ઉઠતાં-બેસતાં ગમે ત્યારે ગીત લખી દે છે. તેઓ કહે છે, “ગીત લીખના હી મેરી કિસ્મત મેં હૈ [ગીત લખવું મારા નસીબમાં છે].”

ગીત બનાવવું હવે તેમના માટે સરળ છે, પરંતુ તેઓ લેખન સાથે જોડાયેલી જવાબદારીઓને પણ પૂરી રીતે સમજે છે. તેઓ પોતાના સમુદાયના એવા ગણ્યાગાંઠ્યા લોકોમાંના એક છે, જેઓ અસુર ભાષામાં લખી રહ્યા છે. તેઓ ખૂબ સમજદારીપૂર્વક ગીતોના વિષય પસંદ કરે છે. તેઓ કહે છે, “હું ગામના વડીલો પાસેથી કિસ્સા-કહાણીઓ સાંભળતો રહું છું, અને તેમની સાથે વાત કરતો રહું છું.” તેમણે બાળપણમાં પોતાની દાદી પાસેથી સાંભળેલી વાર્તાઓ યાદ રાખી છે અને તેના પર પણ ગીતો લખ્યાં છે.

હવે તેઓ પોતાના સમુદાયનાં ઘણાં બાળકોને પોતાનાં લખેલાં ગીતો આપે છે અને તેમને ગાવા માટે કહે છે. એટલું જ નહીં, ચૈનપુરના એક નાના સ્ટુડિયોમાં તેઓ તે ગીતોને રેકોર્ડ પણ કરે છે. તેઓ કહે છે, “તાકી ગીત સુરક્ષિત રખે જા સકે [આવું એટલા માટે કે] જેથી ગીતોને સુરક્ષિત રાખી શકાય. આગળ ક્યારેક તેના પર વીડિયો પણ બનાવીશ. આટલું તો પોતાની ભાષા માટે હું કરી જ શકું છું.”

અથનાસ જેવા મિત્રો પણ તેમને ગીત લખવા માટે પ્રોત્સાહિત કરે છે. તેઓ હસતાં હસતાં જણાવે છે, “શરૂઆતમાં તેઓ મજાક કરતા હતા, અને કહેતા હતા કે ખરાબ ગીત લખ્યું છે.” પરંતુ ધીમે ધીમે તેમણે શ્રદ્ધાનંદને સમજ્યા અને તેમનાં ગીતોની પ્રશંસા કરવા લાગ્યા. “હવે તેઓ કહે છે કે તારે ગીતકાર બનવું જોઈએ.”

23 વર્ષીય અથનાસ, જેઓ બાજુમાં ઘણી વારથી શાંત બેઠા હતા, તેઓ મિત્રની આ વાત સાંભળીને વચમાં બોલી ઊઠે છે, “મૈં તો ઇસે કહતે રહતા હું, ક્યું ગાઓં મેં પડે રહકર અપના ટૅલેન્ટ ખરાબ કર રહે હો [હું તો આને કહેતો રહું છું કે શા માટે ગામમાં પડ્યા રહીને પોતાની પ્રતિભા બગાડી રહ્યો છે, કોઈ મોટા શહેરમાં જા.]”

આ વાત સાંભળીને શ્રદ્ધાનંદ હસી પડે છે અને જવાબ આપે છે, “જૈસે વહાન લોગ મેરા ઇન્તઝાર કર રહે હૈં [એમ કહી રહ્યો છે,] જાણે ત્યાં લોકો મારી રાહ જોઈ રહ્યા છે. હું ગામ છોડીને ક્યાંય નથી જવાનો.

મારું ગામ આટલું સુંદર છે. અમારી ભાષા-સંસ્કૃતિ આટલી સારી છે. આના વિષે હું નહીં લખું, તો કોણ લખશે.”

આ વાર્તાને શક્ય બનાવવામાં મદદ કરવા બદલ આદિવાસી કવિ વંદના ટેટે અને બર્નબાસ ટોપ્પોનો આભાર.

વાર્તામાં સમાવિષ્ટ ગીતો મૂળ અસુર અને સાદરી ભાષાઓમાં શ્રદ્ધાનંદ દ્વારા લખવામાં આવ્યાં છે. ગીતોનો હિન્દી અનુવાદ દેવેશ દ્વારા અને અંગ્રેજી અનુવાદ પ્રતિષ્ઠા પંડ્યા દ્વારા કરવામાં આવ્યો છે.

પારીનો એન્ડેન્જર્ડ લેંગવેજિસ પ્રોજેક્ટ (ઈ.એલ.પી.) અઝીમ પ્રેમજી યુનિવર્સિટી દ્વારા સમર્થિત પહેલનો એક ભાગ છે. તેનો ઉદ્દેશ્ય ભારતની લુપ્તપ્રાય ભાષાઓ બોલતા સામાન્ય લોકોના અવાજો અને તેઓ જે અનુભવોમાંથી પસાર થયા છે એના દ્વારા એ ભાષાઓનું દસ્તાવેજીકરણ કરવાનો છે.

આ વાર્તા મૂળ હિન્દી ભાષામાં રજૂ કરવામાં આવી હતી.

અનુવાદક: ફૈઝ મોહંમદ