লুপুংপাট: অসুৰ ভাষাৰ গীতিকাৰ

সকলো লিখকে শ্ৰোতাৰ সন্ধান কৰে, ভাবি বিস্মিত হয়, “মোৰ শব্দবোৰ কাৰ ওচৰত মই বিশ্বাসত সমৰ্পিত কৰিব পাৰো?”

জগতে তেওঁৰ লেখা পঢ়াৰ আগতে কোনোবা এজন থাকে, যিয়ে সেয়া শুনে। প্ৰায় ১৮ বছৰ ধৰি শ্ৰদ্ধানন্দ অসুৰৰ গীত শুনা মানুহজন একেজনেই।

“মই কিবা এটা গীত লিখিলে, প্ৰথমে অথনাসক শুনাও,” তেওঁ কয়। “মোৰ প্ৰথম গীতটো আছিল যীশুগীত, আৰু লিখিছিলো অথনাসৰ কাৰণে।” এনেকৈ কৈ তেওঁ নিজৰ বন্ধু অথনাসৰ ফালে চায় আৰু দুয়ো হাঁহিবলৈ ধৰে।

শ্ৰদ্ধানন্দ আৰু অথনাসৰ ঘৰ ঝাৰখণ্ডৰ লুপুংপাট গাঁৱত। সৰুতে তেওঁলোকে স্কুললৈ একেলগে খোজকাঢ়ি গৈছিল। এদিনাখনত দুয়ো ৰোমান কেথলিক প্ৰাথমিক বিদ্যালয়লৈ যোৱাৰ বাটত শ্ৰদ্ধানন্দই মন কৰিলে যে অথনাস খুব চিন্তিত হৈ আছে। পিছদিনা স্কুলত গীত গাই শুনোৱাৰ পাল আছিল অথনাসৰ। সেই গীতৰ ভিত্তিতে তেওঁলোকৰ বছৰেকীয়া পৰীক্ষাত মূল্যায়ন কৰা হ’ব।

দুয়োজন অসুৰ সম্প্ৰদায়ৰ। ঝাৰখণ্ডত বিশেষভাৱে বিপন্ন জনজাতীয় গোট (পিভিটিজি)ৰ অন্তৰ্ভুক্ত। অথনাসৰ জন্মৰেপৰা বাওঁহাতখন অপৈণত। শ্ৰদ্ধানন্দই কয়, “এইটো কাৰণতে তেওঁ মানুহে লুলা (পংগু) বুলি পেংলাই কৰিছিল।”

গীত গাব লাগিব – এই কথা ভাবি অথনাসৰ হাত-ভৰি পেটতে লুকাইছিল। শ্ৰদ্ধানন্দ আছিল দ্বিতীয় শ্ৰেণীত, কিন্তু সেয়া আছিল প্ৰথম শ্ৰেণীত পঢ়া প্ৰিয়বন্ধুক সহায় কৰাৰ সময়। “মেইনে ডিমাগ লগায়া (মই মাথা খটুৱালো) আৰু ততালিকে তেওঁৰ বাবে যীশু গীত এটা সাদৰী ভাষাত লিখি পেলালো।” অথনাসে সেই গীত মুখস্থ কৰি দ্বিতীয় দিনা সেই গীত শ্ৰেণীত পৰিৱেশন কৰিলে।

অথনাসক শাৰীৰিক সীমবদ্ধতা অতিক্ৰমত সহায় কৰিবলৈ অনুৰোধ জনাই শ্ৰদ্ধানন্দই গীতটো লিখিলে।

অথনাসে গীত গোৱাৰ পিছত আন শিশুবোৰ হাঁহিত ফাটি পৰিল। সিহঁতক শিক্ষকে ডাবি-হুমকি দি চুপ কৰোৱালে। অথনাসক শিক্ষকে সুধিলে, কোনে সেই গীত শিকাই দিছে। অথনাসে যেতিয়া গীতৰ আঁৰৰ কাহিনী শুনালে, তেতিয়া শিক্ষকে শ্ৰদ্ধানন্দৰ পিঠিত থপৰিয়াই হাঁহিলে।

“সেই ঘটনাৰ পিছত স্কুলৰ শিক্ষকে মোক সদায় গীত গাবলৈ কয় আৰু মই শুনাও। সেই কাৰণেই চাগে মই য’তেই যাও, তাতেই গীত নিলিখাকৈ থাকিব নোৱাৰো,” শ্ৰদ্ধানন্দই কয়।

নিজৰ বন্ধুৰ কাৰণে গীত লিখি শ্ৰদ্ধানন্দই নিজৰ লেখা-মেলাৰ যাত্ৰা আৰম্ভ কৰিছিল আৰু এতিয়াও অব্যাহত ৰাখিছে। এতিয়া ২৪ বছৰ বয়স হোৱা শ্ৰদ্ধানন্দই কয়, “মই নাজানিছিলো যে গীতিকাৰ হোৱাৰ সপোন এদিন দেখিম।” তেওঁলোকৰ সম্প্ৰদায়ৰ ভাষা অসুৰ – যাক অসুৰী বুলিও কোৱা হয় – অষ্ট্ৰো-এছীয়ায় ভাষা। এই ভাষা কোৱা লোকৰ সংখ্যা এতিয়া ১০ হাজাৰৰো কম। ইউনেস্ক’ই অসুৰ ভাষাত ‘নিশ্চিতৰূপে সংকটাপন্ন’ ভাষা হিচাপে চিহ্নিত কৰিছে।

কিন্তু শ্ৰদ্ধানন্দই প্ৰথমে অসুৰ ভাষাত গীত লিখা নাছিল। তেওঁ বাছি লৈছিল আদিবাসী সম্প্ৰদায়ৰ ভাষা কোৱা লোকে স্থানীয় আধিপত্য থকা ভাষা কোৱা লোকৰ সৈতে যোগাযোগ ৰক্ষা কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা সাদৰী ভাষা। তেওঁ কয়, “স্কুলত থাকোতে সাদৰী ভাষা ব্যৱহাৰ কৰিবলগীয়া হৈছিল।” লগতে হিন্দীতো কথা পাতিবলগীয়া হৈছিল, কিয়নো আমাৰ পঢ়া-শুনা হিন্দী ভাষাত হৈছিল।

যোৱা কেইটামান দশকত অসুৰ ভাষা কোৱা লোকে সাদৰী আৰু হিন্দী ভাষা ক’বলৈ লৈছে। এনে পৰিস্থিতিত শ্ৰদ্ধানন্দৰ নিজৰ ভাষাটোৰ ওপৰত সংকট আহি পৰিছে, যিটো তেওঁ গভীৰভাৱে বুজি পায়। তেওঁ কয়, “মই এতিয়া অসুৰ ভাষাতে গীত লিখো।”

ভাৰতীয় লোকপিয়লৰ এক প্ৰতিবেদনে তেওঁৰ কথাকেই সঁচা প্ৰতিপন্ন কৰে। সেই প্ৰতিবেদনত কোৱা হৈছে কেনেকৈ তেওঁলোকৰ সম্প্ৰদায়ৰ ল’ৰা-ছোৱালীয়ে এতিয়া অভিভাৱকৰ পৰা অসুৰ ভাষা শিকিলৈ এৰিছে। স্কুল আৰু দৈনন্দিন জীৱনত সাদৰী ভাষাই ঠাই লোৱাত তেওঁৰ বহুভাষিক সম্প্ৰদায়টোৱে এতিয়া নিজৰ ভাষাটোৰ পৰা দূৰত অৱস্থান কৰিছে।

গুমলা জিলাৰ শ্ৰদ্ধানন্দৰ লুপুংপাট গাঁৱৰ আশে-পাশে, আকাশত বক্সাইট খনিৰ ৰঙা ৰঙা ধূলিৰ আৱৰণ দেখা যায়। সেয়া গছৰ পাতত, ঘৰৰ চালত আৰু শিলাময় বাটবোৰত চামনি পেলাইছে।

পাৰিয়ে গাওঁখনলৈ ২০২৪ত যাওতে কোনোবাই শ্ৰদ্ধানন্দৰ কথা উল্লেখ কৰিছিল, কিন্তু কোনেও তেওঁক ক’ত পাম, সেয়া ক’ব পৰা নাছিল। শেষত তেওঁক বন্ধুজনৰ সৈতে দেখা গ’ল – তেওঁ বন্ধুক বক্সাইটৰ পাথৰবোৰ খনিৰ ট্ৰাকত বোজাই কৰা কামত সহায় কৰি আছিল।

লুপুংপাটৰ প্ৰায়ভাগ ল’ৰা-ছোৱালীয়ে উচ্চশিক্ষাৰ বাবে ৰাঁচীলৈ যায়। শ্ৰদ্ধানন্দয়েও তাৰ পৰাই পঢ়া-শুনা কৰিছিল। দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ পৰীক্ষা উত্তীৰ্ণ হোৱাৰ পিছত তেওঁ চহৰত ঘৰৰ মানুহে জোৰ কৰাত কলেজ এখনত নাম লগাইছিল। কিন্তু প্ৰথমটো বৰ্ষতে পঢ়া এৰিলে। “মই কেৱল গীত লিখিব খোজো। ৰাঁচীত থাকোতে মই প্ৰায়ে গাঁৱলৈ আহি থাকিছিলো,” তেওঁ কয়।

গাঁৱলৈ ঘুৰি অহা বাটত তেওঁ নতুন গীত এটা গুণগুণাই থাকিল। তাৰ মাজতে দুপৰীয়াৰ আহাৰৰ বাবে খুৰাকৰ ঘৰত ৰ’ল। “এতিয়া আৰু পঢ়া-শুনা কৰিবলৈ মোৰ মন নাই।” তেওঁৰ কাৰবাৰ দেখি গাঁৱৰ মানুহ আৰু পৰিয়ালৰ লোকে তেওঁক মলং (যাযাবৰী মনৰ লোক) বুলি কয়।

তেওঁ এতিয়া পৰিয়ালৰ লগত নাথাকে। তেওঁৰ এই সিদ্ধান্তক লৈ তেওঁলোক সুখী নহয়। তেওঁৰ পিতৃ ৰুবেণ্টুচ অসুৰ ৰাঁচীৰ ঔৰমাঝী ব্লকত কাম কৰে আৰু তেওঁৰ ভাই-ভনীহঁতে কলেজত পঢ়ি আছে। শ্ৰদ্ধানন্দই কয়, “ঘৰৰ মানুহে গালি পাৰিছিল, কিন্তু এতিয়া তেওঁলোকে ক’বলৈ এৰিছে।”

এনেকুৱা নহয় যে শ্ৰদ্ধানন্দই কামৰ কথা ভবা নাছিল। ২০২৩ৰ আৰম্ভণিত তেওঁ কেৰালালৈ গৈ ঘৰুৱা শ্ৰমিক হিচাপে কাম কৰিছিল আৰু মাহত ১২ হাজাৰ টকা পাইছিল। কিন্তু “মোৰ মানুহবোৰলৈ মনত পৰি থকা হ’ল, গাঁৱৰ পাহাৰবোৰ বৰকৈ মনলৈ আহিবলৈ ধৰিলে। সেয়ে শেষত মই ঘৰলৈ গুছি আহিলো,” শ্ৰদ্ধানন্দই কয়।

“কেৰালাত জীৱনটো সহজ নাছিল। তাত সকলো আছিল – ৰাস্তা, বিজুলী, পানী সকলো। আৰু ইয়াত, আমাৰ একো নাই,” তেওঁ গাঁৱৰ শিলাময় মাটিৰ ফালে দেখুৱাই কয়। “আপুনি পৰিস্থিতিৰ অনুমান ইয়াৰ পৰাই কৰিব পাৰিব যে গাঁৱত বিজুলীৰ তাঁৰ ২০১৫ত আহিছিল, কিন্তু আজিলৈ আমাৰ গাঁৱলৈ বিদ্যুৎ নাহিল।”

এয়াও পঢ়ক: লুপুংপাটত সঁচা অৰ্থত গণতন্ত্ৰ

২০১১ৰ লোকপিয়ল অনুসৰি লুপুংপাটৰ জনসংখ্যা ৬০০। সম্প্ৰদায়টোৰ লোকে জীৱিকাৰ বাবে ঘাইকৈ খেতি আৰু বনজ দ্ৰব্যৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। শ্ৰদ্ধানন্দইও তেওঁৰ পৰিয়ালৰ মাটিক ধান আৰু মাকৈৰ খেতি কৰে। সেইখিনিৰে পৰিয়ালটো জোৰে। “পইচাৰ খুব এটা প্ৰয়োজন থাকিলে আমি আমাৰ ফচল বিক্ৰী কৰি চলো।”

কিন্তু খেতি পৰ্য্যাপ্ত নহয়। গাঁৱৰ বহুতেই বক্সাইটৰ খনিত শ্ৰমিক হিচাপে কাম কৰে। গাঁৱৰ ঠেক পথেৰে দিনে-নিশাই ট্ৰাক চলে। কেতিয়াবা দুৰ্ঘটনাও হয়। “মই মোৰ গীতৰ জৰিয়তে এইবোৰ সমস্যাক লৈ সজাগতা সৃষ্টি কৰিব বিচাৰো।” খনিৰ ট্ৰাকবোৰ নিৰন্তৰ চলি থকাৰ ফলত ঘটা দুৰ্ঘটনাক লৈ তেওঁ অলপতে গীত এটিও লিখিছে।

দুপৰীয়াৰ আহাৰ খোৱাৰ পিছত তেওঁ খেতিপথাৰৰ মাজেৰে খোজকাঢ়িলে। নোটবুকটো উলিয়ালে। গছৰ ছাঁত বহি তেওঁ সেই বহীটোৰ পাট লুটিয়াই পাৰিক ক’লে, “আগতে মই গীতবোৰ মনত ৰাখিছিলো আৰু গাইছিলো। কিন্তু সময়ৰ লগে লগে দুই-এটা শাৰী পাহৰি গৈছিলো।” এতিয়া সেয়ে তেওঁ গীতবোৰ টুকি ৰাখিবলৈ লৈছে।

“গীতৰ কথা মোৰ মনত চলিয়ে থাকে,” তেওঁ কয়। আমি তেওঁক তেওঁৰ গীতৰ ৰচনা পদ্ধতিৰ বিষয়ে সুধিলো আৰু তেওঁ ক্ষণিকো থমকি নৰৈ ক’লে, “যিটো দেখো, সেইটোৱে লিখি পেলাও। বিশেষকৈ নিজৰ গাওঁখনৰ বিষয়ে।” তেওঁৰ কথাৰ অৰ্থ এয়ে যে তেওঁ লিখাৰ কাৰণে বিশেষ কোনো প্ৰক্ৰিয়া অনুসৰণ নকৰে – বা তেওঁক একাকী সময়ৰো প্ৰয়োজন নহয়। তেওঁ আহ-যাহ কৰোতে, উঠা-বহাৰ মাজতে কেতিয়াবা গীত লিখি উলিয়ায়। “গীত লিখাটোৱে মোৰ ভাগ্যত আছে,” তেওঁ কয়।

গীত লিখাটো এতিয়া তেওঁৰ বাবে ভাতৰ লগত পানী খোৱাৰ লেখীয়া। কিন্তু শ্ৰদ্ধানন্দই তাৰ লগত জৰিত হৈ থকা দায়িত্ববোধৰ কথা ভালদৰেই বুজি পায়। তেওঁ নিজৰ সম্প্ৰদায়ৰ সেই দুই-চাৰিজন লোকৰ মাজৰ এজন, যিয়ে অসুৰ ভাষাত লিখা-মেলা কৰি আছে। তেওঁ গীতৰ বিষয় চিন্তা-চৰ্চাৰ মাজেৰে বাচি লয়, “মই গাঁৱৰ বুঢা-মেঠাৰ লগত কথা পাতো,” তাৰ লগতে তেওঁ আইতাকে শুনোৱা কাহিনীবোৰো গীত লিখাৰ সময়ত মনত পেলায়।

তেওঁ নিজৰ গীতবোৰ গাঁৱৰ তেওঁলোকৰ সম্প্ৰদায়ৰ কণ কণ ল’ৰা-ছোৱালীৰ আগত গাই শুনায় আৰু গাবলৈ দিয়ে। কেৱল এয়াই নহয়, ছেনপুৰৰ সৰু ষ্টুডিঅ’ত তেওঁ নিজৰ গীতবোৰ বাণীবদ্ধ কৰে, “যাতে গীতবোৰ সংৰক্ষিত হৈ থাকে। আগলৈ কেতিয়াবা সেই গীতবোৰক লৈ ভিডিঅ’ও বনাম। ইমানখিনিতো নিজৰ ভাষাটোৰ কাৰণে কৰিব পাৰো,” তেওঁ কয়।

তেওঁৰ বন্ধুবৰ্গইও তেওঁক এইক্ষেত্ৰত এতিয়া অনুপ্ৰেৰণা যোগাবলৈ লৈছে। তেওঁ হাঁহি হাঁহি কয়, “আৰম্ভণিতে তেওঁলোকে মোক লৈ হাঁহিছিল, কৈছিল মই হেনো বৰ বেয়া গীত লিখো।” কিন্তু এতিয়া লাহে লাহে তেওঁলোকে শ্ৰদ্ধানন্দক বুজি পোৱা হ’ল আৰু তেওঁৰ প্ৰশংসা কৰিবলৈ ল’লে। “এতিয়া তেওঁলোকে কয় যে মই পেছাদাৰী গীতিকাৰ হ’ব লাগে।”

তেওঁৰ কাষতে ইমান পৰ মনে মনে বহি থকা অথনাসে (২৩) হঠাতে হস্তক্ষেপ কৰে, “ম্যে তৌহ ইছে কহতে ৰেহতা হু কিউ গাঁও ম্যে পৰে ৰেহকৰ অপনা টেলেণ্ট খৰাব কৰ ৰহে হৌ (মইতো কৈয়ে থাকো যে কিয় এনেকৈ গাঁৱত থাকি নিজৰ প্ৰতিভাৰ অপচয় কৰিছা),” অথনাসে কয়। “তেওঁ ডাঙৰ চহৰলৈ যোৱা উচিত।”

এই কথা শুনি শ্ৰদ্ধানন্দই হাঁহিবলৈ ধৰে, আৰু কয়, “এনেকৈ কৈ আছা, যেন তাত মানুহে মোৰবাবে ৰৈ আছে। মই গাওঁ এৰি ক’লৈকো নাযাও।”

“আমাৰ গাওঁখন ইমান ধুনীয়া আৰু আমাৰ ভাষা তথা সংস্কৃতিও ভাল। এইবোৰৰ বিষয়ে মই যদি নিলিখো, কোনে লিখিব?”

প্ৰতিবেদকে এই প্ৰতিবেদন প্ৰস্তুতিত সহায় আগবঢ়োৱাৰ বাবে আদিবাসী কবি বন্দনা টেটে আৰু বৰ্নবাস টোপ্পোক ধন্যবাদ জ্ঞাপন কৰিব বিচাৰিছে।

প্ৰতিবেদনত অন্তৰ্ভুক্ত কৰা গীতবোৰ মূলতঃ অসুৰ আৰু সাদৰী ভাষাত শ্ৰদ্ধানন্দই লিখা আৰু হিন্দীলৈ দেৱেশে আৰু ইংৰাজীলৈ প্ৰতিষ্ঠা পাণ্ড্যাই অনুবাদ কৰা।

পাৰিৰ বিপন্ন ভাষা প্ৰকল্প (এনডেঞ্জাৰ্ড লেংগুৱেজ প্ৰজেক্ট চমুকৈ ই.এল.পি.)ৰ আজিম প্ৰেমজী বিশ্ববিদ্যালয়ৰ দ্বাৰা সমৰ্থিত এক পদক্ষেপৰ অংশ। এই প্ৰকল্পৰ উদ্দেশ্য হৈছে এনে ভাষা ব্যৱহাৰ কৰা সাধাৰণ লোকৰ মাত-কথা আৰু অভিজ্ঞতাৰ জৰিয়তে বিলুপ্তিৰ দিশে আগবঢ়া ভাৰতীয় ভাষাসমূহ সংৰক্ষণ আৰু নথিভুক্তকৰণ।

এই প্ৰতিবেদন প্ৰথমে হিন্দী ভাষাত প্ৰতিবেদিত।

অনুবাদ: পংকজ দাস