‘या कठपुतळ्यांच्या सावल्या आमचा संघर्ष दाखवतात’

लहानपणी, रजिथा खिडकीतून डोकावून आपल्या वडिलांना आणि आजोबांना लहान मुलांना प्रशिक्षण देताना पाहायची पण आपण त्यांच्यात का सामील होऊ शकत नाही असा तिला सारखा प्रश्न पडायचा. विशेषतः त्या बाहुल्यांनी तिचं लक्ष वेधलं होतं आणि काही ठराविक काव्यपंक्ती तिला खूप आवडायच्या.

३३ वर्षांची रजिथा सांगते, “माझ्या आजोबांनी माझी कठपुतळ्यांची आवड ओळखली आणि त्यांच्या काव्यपंक्ती मला शिकवण्यासाठी ते तयार झाले.”

रजिथा पुलावर शोरनूर इथं आपल्या कौटुंबिक स्टुडिओमध्ये एका लाकडी बाकावर बसून ‘थोलपावकोथ’ कठपुतळीचा चेहरा कोरतेय. तिच्या समोर टेबलावर आरी, छिन्नी आणि हातोडी यांसारखी लोखंडी अवजारं ठेवली आहेत.

दुपारची वेळ आहे आणि स्टुडिओमध्ये शांतता पसरलीये. जिथं कठपुतळ्या बनवल्या जातात त्या शेडमध्ये रजिथाच्या बाजूला फिरणाऱ्या पंख्याचाच फक्त आवाज येत आहे. बाहेर, एका मोकळ्या गच्चीवर, चामड्याचे तुकडे उन्हात वाळत ठेवलेत; त्यांच्यावर नक्षीकाम करून कठपुतळ्या बनवताना असं करणं गरजेचं असतं.

“या कठपुतळ्या आधुनिक विषयांवरील कार्यक्रमांसाठी बनवल्या जातायत,” असं रजिथा सध्या काम करत असलेली कठपुतळी दाखवत सांगते. थोलपावकोथ हा भारतातील मलबार किनारपट्टीवरील एक पारंपरिक कलाप्रकार आहे, जो मूळतः भद्रकाली देवीच्या वार्षिक उत्सवाच्या काळात मंदिराच्या आवारात सादर केला जात असे.

रजिथाचे आजोबा, कृष्णनकुट्टी पुलावर यांनी या कलेच्या आधुनिकीकरणात महत्त्वाची भूमिका बजावली. त्यांनी ही कला मंदिरांच्या बाहेर नेली आणि मूळ स्त्रोत असलेल्या रामायणाव्यतिरिक्त इतर कथांचाही त्यात समावेश केला. (वाचा : कठपुतळी कलाकारांनी दिली कलेला नवी दिशा)

त्यांच्या नातीने त्यांच्याच पावलांवर पाऊल टाकलं अन् कठपुतळी नाट्यसमुहातली ती पहिली महिला कलाकार बनली. २०२१ मध्ये तिनं स्वतः थोलपावकोथच्या इतिहासातील फक्त महिलांचा पहिला समूह स्थापन केला.

इथपर्यंतचा हा प्रवास खूप मोठा होता.

लयबद्ध काव्यपंक्ती शिकणं कठीण होतं कारण त्या सर्व तमिळ भाषेत होत्या. अशी भाषा जी मल्याळम बोलणाऱ्या रजिथाला अवगत नव्हती. पण भाषेचे बारकावे, अर्थ आणि उच्चार समजून घेताना तिचे वडील आणि आजोबा तिच्याशी फार संयमाने वागले. “माझ्या आजोबांनी तमिळ वर्णमाला शिकवण्यापासून सुरुवात केली आणि हळूहळू सर्व काव्यपंक्तीही शिकवल्या.”

“सुरुवातीला आम्हा मुलांना आवडणाऱ्या ओळीच त्यांनी शिकवण्यासाठी निवडल्या,” रजिथा पुढे सांगते. आजोबांकडून तिनं शिकलेली पहिली काव्यपंक्ती ही रामायणातील एका प्रसंगावर होती ज्यात हनुमान रावणाला आव्हान देतो,

कुटुंबातील मुलांनी तिचं उत्साहानं स्वागत केलं आणि विशेषतः तिचा भाऊ राजीवनं तिला खूप प्रोत्साहन दिलं. “फक्त महिलांचा समावेश असलेलं पथक सुरू करण्यासाठी त्यानंच मला प्रेरित केलं,” असं रजिथा सांगते.

जेव्हा ती तयार झाली, तेव्हा मंदिरांमध्ये महिलांनी सादरीकरण करणं (आणि बऱ्याच अंशी आजही) निषिद्ध होतं. त्यामुळे रजिथाने घरातल्याच लोकांसोबत रंगमंचावर काम करण्यास सुरुवात केली. पण सुरुवातीच्या काळात तिने पडद्यामागूनच काम करणं पसंत केलं.

“मी सीतेसारख्या स्त्री पात्रांचे संवाद म्हणायचे, (रामायणाच्या आधुनिक रुपांतरांमध्ये) पण कठपुतळ्या हाताळण्याचा किंवा प्रेक्षकांशी संवाद साधण्याचा आत्मविश्वास माझ्यात नव्हता,” ती सांगते. पण तिचे वडील लहान मुलांसाठी घेत असलेल्या कार्यशाळेत ती भाग घेत राहिली आणि त्यामुळे तिचा आत्मविश्वास वाढण्यास मदत झाली. “कार्यशाळेदरम्यान मला अनेक लोकांशी संवाद साधावा लागला. त्यामुळे गर्दीला सामोरे जाण्यासाठी माझा आत्मविश्वास वाढला.”

रजिथाने कठपुतळ्या बनवण्याचं कौशल्यही आत्मसात केलं. “मी कागदावर बाहुल्यांचं चित्र काढण्यापासून सुरुवात केली. माझे आई-वडील आणि भाऊ हेच माझे शिक्षक होते,” असे ती सांगते. “मी हळूहळू चामड्यावर नक्षी काढणे आणि कठपुतळ्यांमध्ये जीव ओतून रंग भरणे शिकले.” रामायणातील कठपुतळ्यांच्या चेहऱ्यावर अतिशयोक्तीपूर्ण हावभाव असतात, तर समकालीन प्रयोगातील कठपुतळ्या वास्तववादी असतात. “अगदी वयानुसारही स्त्रीच्या वेशभूषेत बदल केला जातो. ती वृद्ध असेल तर कठपुतळीला साडी नेसवली जाते आणि ती तरुणी असली तर तिला टॉप आणि जीन्स देखील घातली जाऊ शकते,” रजिथा स्पष्ट करते.

रजिथाला केवळ कुटुंबातील पुरुषांनीच साथ आणि प्रोत्साहन दिलं असं नाही. थोलपावकोथमधील लिंगाधारीत भेद दूर करण्याच्या दिशेने पहिलं पाऊल रजिथाची आई, राजलक्ष्मी यांनीच उचललं होतं. रजिथानं आजोबांच्या वर्गात सामील होण्यापूर्वी अनेक वर्ष आधी त्या देखील ही कला शिकू लागल्या होत्या.

१९८६ मध्ये रजिथाचे वडील रामचंद्र यांच्यासोबत लग्न झाल्यानंतर, राजलक्ष्मी यांनी घरातील कलाकारांना कठपुतळी बनवण्याच्या कामात मदत करायला सुरुवात केली. मात्र, त्यांना प्रत्यक्ष सादरीकरणात सहभागी होण्याची संधी कधीच मिळाली नाही. “रजिथाचा हा प्रवास पाहून मला खूप समाधान वाटतं. मी तरुणपणी जे करू शकले नाही, ते तिनं करून दाखवले,” असं राजलक्ष्मी म्हणतात.

‘पेन पावकोथ’ हे स्वतःचे पथक स्थापन करण्याचा निर्णय घेतल्यानंतर रजिथाने सगळ्यात आधी आपली आई आणि वहिनी, अस्वथी यांना यात सामील होण्याचं निमंत्रण दिलं.

सुरुवातीला अस्वथीला या कलेत फारशी आवड नव्हती आणि आपण कधी कठपुतळी कलाकार होऊ असा तिने विचारही केला नव्हता. कठपुतळी कलाकारांच्या कुटुंबात लग्न झाल्यावर ती म्हणते, “मला या कलाप्रकाराची कदर वाटू लागली.” पण पारंपरिक कठपुतळीनाट्य हे खूप संथ असतं आणि त्यात कठपुतळ्यांच्या हालचालींना फारसा वाव नसतो, त्यामुळे तिला ती प्रक्रिया शिकण्यात रस नव्हता. पण तिचा नवरा राजीव आणि त्यांच्या गटाचे समकालीन कठपुतळीनाट्य पाहून तिला त्यात रस निर्माण झाला आणि ही कला शिकण्यासाठी ती रजिथाच्या गटात सामील झाली.

गेल्या काही वर्षात, रामचंद्र यांनीही आपल्या पथकात बऱ्याच महिलांना सामील करून घेतलं होतं. यातूनच प्रेरणा घेऊन रजिथाने शेजारच्या घरांतील मुलींच्या मदतीने केवळ महिलांचा कठपुतळीनाट्याचा गट स्थापन केला. पहिल्या गटात आठ जणी होत्या – निवेदिता, नित्या, संध्या, श्रीनंदा, दीपा, राजलक्ष्मी आणि अस्वथी.

“आम्ही माझ्या वडिलांच्या मार्गदर्शनाखाली प्रशिक्षणास सुरुवात केली. यातील बऱ्याच मुली शाळेत जात असल्याने, आम्ही त्यांच्या सुट्ट्यांच्या किंवा मोकळ्या वेळेत प्रशिक्षणाचे वर्ग ठेवायचो. जरी परंपरेनुसार महिलांनी कठपुतळीनाट्य सादर करू नये असं मानलं जात असलं, तरीही त्यांच्या कुटुंबियांनी आम्हाला खूप पाठिंबा दिला,” असं रजिथा सांगते.

एकत्र सादरीकरण करत असताना आम्हा मुलींमध्ये एक घट्ट असं नातं निर्माण झालं आहे. “आम्ही एका कुटुंबासारखे आहोत,” “आम्ही वाढदिवस आणि इतर कौटुंबिक कार्यक्रम एकत्र साजरे करतो,” असं रजिथा म्हणते.

त्यांचा पहिला प्रयोग २५ डिसेंबर २०२१ रोजी झाला. “आम्ही खूप मेहनत घेतली आणि तयारीसाठी बराच वेळ दिला,” रजिथा सांगते. ‘थोलपावकोथु’ कठपुतळीनाट्य एका संपूर्ण महिला गटाने सादर करण्याची ही पहिलीच वेळ होती. हा कार्यक्रम पलक्कड इथल्या एका सभागृहात केरळ सरकारच्या ‘समम’ उपक्रमांतर्गत आयोजित करण्यात आला होता.

हिवाळ्यातही, तेलाच्या दिव्यांमुळे होणाऱ्या उष्णतेचा कलाकारांना त्रास होतो. “आमच्यातील काहींच्या हातावर फोड आले होते,” रजिथा सांगते, “पडद्याच्या मागे खूप जास्त उष्णता असायची.” तरीही त्या सर्वांमध्ये एक दृढ निश्चय होता आणि तो कार्यक्रम यशस्वी झाला, ती म्हणते.

‘समम’ कार्यक्रम, (मल्याळममध्ये ज्याचा अर्थ ‘समान’ असा होतो) महत्त्वाकांक्षी महिला कलाकारांना व्यासपीठ उपलब्ध करून देतो आणि तो पलक्कड महिला व बाल कल्याण विभागाद्वारे आयोजित केला जातो. रजिथाच्या पथकाने सादर केलेल्या कार्यक्रमात शिक्षण, रोजगार आणि कौटुंबिक जीवनातील महिलांच्या संघर्षावर प्रकाश टाकण्यात आला, तसेच त्यांचे हक्क बळकट करण्याचे मार्गही शोधले गेले.

“आम्ही विषमतेविरुद्ध लढण्यासाठी या कलेचा वापर करतो. पडद्यावरच्या सावल्या आमचा संघर्ष दाखवतात,” रजिथा म्हणते. “आम्हाला नवीन कल्पना आणि विषय हाताळायला आवडतील, विशेषतः सामाजिकदृष्ट्या महत्त्वाचे मुद्दे. तसेच आम्हाला रामायणाची कथा महिलांच्या दृष्टिकोनातून सादर करायलाही आवडेल.”

स्वतःचं पथक स्थापन केल्यानंतर रजिथाने फक्त कठपुतळ्या हाताळण्यापलीकडील कौशल्येही आत्मसात करण्यास सुरुवात केली. तिने संपूर्ण कार्यक्रमाचे नियोजन केलंय. यात पटकथा लेखन, आवाज आणि संगीत रेकॉर्डिंग, कठपुतळ्या बनवणे, त्या हाताळणे आणि पथकातील सदस्यांना प्रशिक्षण देणे या गोष्टींचा समावेश आहे. “प्रत्येक कार्यक्रमासाठी आम्हाला खूप तयारी करावी लागायची. उदाहरणार्थ, महिला सक्षमीकरणावरील कार्यक्रमासाठी, मी महिला व बाल कल्याण विभागात जाऊन महिलांसाठी उपलब्ध असलेल्या योजना आणि संधींची माहिती गोळा केली. त्यानंतर, मी पटकथा आणि संगीताचे काम इतरांकडून करून घेतले. रेकॉर्डिंग पूर्ण झाल्यावर आम्ही कठपुतळ्या बनवण्यास आणि त्या हाताळण्याच्या सरावाला सुरुवात केली. इथे, पथकातील प्रत्येक सदस्याला योगदान देण्याचे कठपुतळ्यांना आकार देण्याचे आणि मंचावरील हालचालींवर काम करण्याचे स्वातंत्र्य आहे.

त्यांच्या सादरीकरणांची संख्या केवळ एका प्रयोगावरून वाढून आता ४० हून जास्त झाली आहे. १५ सदस्यांचा हा गट, त्यांची मूळ संस्था असलेल्या कृष्णनकुट्टी मेमोरियल थोलपावकोथ केंद्रम सोबत अत्यंत जवळून काम करतो. २०२० मध्ये, केरळ लोककला अकादमीतर्फे रजिथाला युवा प्रतिभा पुरस्कार देऊन सन्मानित करण्यात आले.

रजिथा सांगते की, जेव्हा त्यांनी सुरुवात केली होती, तेव्हा या सर्व-महिलांच्या गटाला पुरुष कलाकारांइतके मानधन मिळत नसे. पण हळूहळू परिस्थिती बदलली आहे. त्यापुढे म्हणतात, “अनेक संस्था, विशेषतः सरकारी संस्था, आता आमच्याशी समानतेने वागतात आणि पुरुष कलाकारांना दिले जाणारे मानधनच आम्हालाही देतात.”

आणखी एक महत्त्वाची घटना म्हणजे मंदिरात कार्यक्रम करण्याचे आमंत्रण मिळाले. “जरी हे धार्मिक विधीचा भाग असलेले सादरीकरण नसले, तरीही एखाद्या मंदिराने आम्हाला आमंत्रित केले याचा आम्हाला आनंद आहे,” रजिथा म्हणते. ती सध्या कंब रामायणमधील काव्यपंक्ती शिकतेय. हे एक तमिळ महाकाव्य असून थोलपावकोथमध्ये वापरले जाते, जे ती नंतर गटातील इतरांना शिकवेल. ती भविष्याबद्दल आशावादी आहे. “मला खात्री आहे की असा काळ येईल जेव्हा स्त्रिया कठपुतळीनाट्य पवित्र मंदिरांमध्ये कंब रामायणातील काव्यपंक्ती म्हणत सादर करतील आणि मी मुलींना त्यासाठी तयार करत आहे.”

या कथेला मृणालिनी मुखर्जी फाउंडेशन फेलोशिपने सहाय्य लाभले आहे.