पलामू : भूगर्भातून सरपटणारं जहरीलं पाणी

“ये तो बचपन सेही तेज दौडती है,” लालदेव ओरान आपल्या १८ वर्षीय मुलीबद्दल अभिमानानं सांगतात. प्रियंका कुमारी उत्तम धावते.

लालदेव हा रोजंदारी करणारा इसम. चार मुलांचा बाप. प्रियंका कुमारी थोरली. बापाचं नाव रोशन करावं, या हेतूनं ही मुलगी एसएससी जीडी भरती परीक्षेची तयारी करतेय. स्टाफ सिलेक्शन कमिशन मार्फत ही परिक्षा घेतली जाते. ही परीक्षा पास झालं की, जनरल ड्यूटी कॉन्स्टेबल, बॉर्डर सिक्युरिटी फोर्स इत्यादीत नोकरी मिळते.

“हमको वर्दी पहननी है!” प्रियंका कुमारी म्हणते. गरीब बापाच्या मुलीनं पाहिलेलं हे एक स्वप्नं आहे.

प्रियंका कसून तयारी करतेय. रोज धावतेय. धावणं हा एसएससी जीडी भरती प्रक्रिया उत्तीर्ण करण्यातला महत्त्वाचा भाग. पण तिचा हा सराव, निष्फळ ठरू शकतो. भरती प्रक्रियेत ती अपात्र ठरण्याची शक्यता दाट. कारण, प्रियंकाच्या दातांवरील डाग. निवड प्रक्रियेदरम्यान वैद्यकीय तपासणी होते. या चाचणीत दातांवर डाग असलेल्यांना बाद केलं जातं. हे डाग असतात 'फ्लोरोसिस'चे.

नोव्हेंबर महिन्यांत प्रियंकानं धावायचा सराव सुरू केलेला. पहिलं लक्ष्य होतं — साडेआठ मिनिटांत १६०० मीटर धावणं. “पहलेही दिन मे हम सात मिनटमेही उतना तेज दौड गए थे” प्रियंका अभिमानानं सागंते.

प्रियंकाचा स्पीड खरोखच उत्तम होता, पण पहिल्याच सरावानंतर तिच्या पायांतून दोरदार कळ उठली. गुडघे ठणकू लागले. लालदेवनं मुलीला पेनकिलरची गोळी देवू केली. पण प्रियंकानं ती नाकारली. “एकदा औषध घेतलं, की ती सवयच लागते,” प्रियंका म्हणते. आसपासच्या घराघरात तिनं लोकांना चॉकलेटगत पेनकिलरच्या गोळ्या खाताना पाहिलंय. ते तिला टाळायचं होतं.

प्रियंकाच्या गावाचं नाव चुकडू. हे गाव प्रामुख्यानं आदिवासींचं. गावकरी पितात त्या पाण्यात फ्लोराईड आहे, त्यामुळं गावातील घराघरात फ्लोरोसिसचे रूग्ण आहेत. हा आजार फ्लोराईडयुक्त पाण्यामुळं होतो. फ्लोराईड हा क्षारघटक नैसर्गिकरित्या खडक, माती नि भूजलात आढळतो. पलामू परिसरातील जमिनीत नीस व ग्रॅनाइट हे खडक आढळतात. या खडकांत फ्लोराईड हे खनिज असतं. अशा खडकांतून पाणी वाहतं, तेव्हा पाण्यात फ्लोराईड झिरपतं.

‘ब्युरो ऑफ इंडियन स्टँडर्ड्स’नुसार, एक ते दीड मिलिग्राम फ्लोराईड पाण्यात असणं फार अपायकारक नसतं. चुकडू गावातील जलस्त्रोतात फ्लोराईडची मात्रा किती, याची चौकशी आम्ही जल विभागाच्या एका अभियंत्याकडे केली. नाव उघड न करण्याच्या अटीवर त्यांनी माहिती दिली. त्यांच्या मते चुकडूत सरासरी प्रमाणाच्या तुलनेत जवळपास तिप्पट, (४ ते ४.५ मिलिग्राम) फ्लोराईड आढळलंय.

चुकडूतील हातपंपांवर लाल फुली दिसते. याचा अर्थ, त्या हापशीच्या पाण्यात धोकादायक प्रमाणाहून अधिक फ्लोराईड आहे. ‘पारी’नं आरोग्य विभागाचे अहवाल तपासले. त्या अहवालातही चुकडूतील २० हातपंप फ्लोराईडनं प्रदूषित असल्याची नोंद आढळली.

गावातल्या बहुतेक हातपंपावर लाल फुली दिसते. तरीही गावकरी त्याच हापशींचं पाणी पिताहेत. कारण विकतचं पाणी त्यांना परवडत नाही. गावकरी हतबल आहेत, नि राज्य शासन ढाराडूर.

पेयजल आणि स्वच्छता विभागाचे कार्यकारी अभियंता जेसन हुरू म्हणतात, “गावकऱ्यांना सूचित केलं गेलंय — कोणत्या हातपंपाचं पाणी दुषित आहे, नि कोणता हातपंप सुरक्षित आहे." पण गावात फ्लोरोसिसबाबतच्या जागरूकतेसाठी काय केलं? ते मात्र या अभियंत्यालाही ठावूक नाही.

पाण्यात विरघळलेलं अतिरिक्त फ्लोराईड हळूहळू शरीरात भिनतं. यथावकाश फ्लोरोसिस आजाराची लक्षणं दिसू लागतात. लहान मुलांमध्ये सर्वात आधी डेंटल फ्लोरोसिस विकसित होतो, ज्यामुळं रूग्णांच्या दातांवर डाग दिसतात, किंवा दातांचा रंग बदलतो. आजार बळावून पुढच्या टप्प्यावर स्केलेटल फ्लोरोसिस होतो – या अवस्थेत सांधे ताठर होतात, हाडं कमजोर होतात नि हातपाय फेंगडे होत जातात.

“शरीरात जिथं जिथं कॅल्शिअम असतं, तिथं फ्लोराईड जमा होतं; अर्थातच दात नि हाडांना फ्लोराईड लक्ष करतं,” पलामूचे सिव्हिल सर्जन व मुख्य वैद्यकीय अधिकारी डॉ. अनिल कुमार श्रीवास्तव सांगतात.

फ्लोरोसिसच्या भारतातील रूग्णसंख्येबाबत विविध माहिती समजते. २०१६ मध्ये, आरोग्य आणि कुटुंब कल्याण मंत्रालयाच्या तत्कालीन राज्यमंत्री अनुप्रिया पटेल यांनी संसदेत एक आकडेवारी सांगितलेली. त्यानुसार, देशभरात सुमारे २.४६ लाख फ्लोरोसिस बाधित असण्याची शक्यता वर्तवली गेलेली. मात्र, भारतीय शास्त्रज्ञांचा एक अहवाल वेगळीच तथ्य मांडतो. शास्त्रज्ञांच्या मते, भारतातील फ्लोरोसिस रूग्णांची संख्या ६.६ कोटी (६६ दशलक्ष) अर्थात, सरकारच्या अंदाजापेक्षा २६ पटीनं जादा आहे. जगभरात भूगर्भातील पाण्यात फ्लोराईड व आर्सेनिकचं प्रमाण सर्वाधिक असलेल्या देशात भारत आघाडीवर असल्याचंही हा अहवाल नोंदवतो.

एकुणात भारतात फ्लोरोसिस ही एक लक्षवेधी आरोग्य समस्या आहे. त्यामुळंच केंद्र सरकारतर्फे ‘फ्लोरोसिस प्रतिबंध आणि नियंत्रण’ हा राष्ट्रीय आरोग्य कार्यक्रम राबवला जातो. या आरोग्य कार्यक्रमातून प्रत्यक्षात कितपत प्रभावी काम होतं, हा एक वेगळाच प्रश्न.

‘सेंट्रल ग्राउंड वॉटर बोर्ड’ने झारखंडमधील २४ पैकी १२ जिल्ह्यांतील भूजल, फ्लोराईडनं प्रदुषित असल्याची नोंद केलीय. अर्थातच या यादीत पलामूचीही नोंद आहे. शासकीय यंत्रणा भूजलातील फ्लोराईडचं प्रदुषण मान्य करते, पण या समस्येनं किती नागरिकांना विळख्यात घेतलंय, याबाबतचे तपशील जमवण्याची तसदी मात्र घेत नाही.

‘पारी’नं विविध सरकारी कार्यालयांकडून फ्लोरोसिस रूग्णांची माहिती मिळवण्याचा प्रयत्न केला. पलामूचे उपायुक्त दिलीप प्रताप सिंह शेखावत, पेयजल व स्वच्छता विभागाचे कार्यकारी अभियंता, तसंच सिव्हिल सर्जन आणि मुख्य वैद्यकीय अधिकाऱ्यांना भेटी दिल्या. पण यापैकी कोणाकडूनच जिल्ह्यातील फ्लोरोसिस रूग्णांची आकडेवारी मिळू शकली नाही. कारण तशा नोंदीच ठेवल्या जात नाहीत.

एकीकडं शासकीय यंत्रणेकडे रूग्णांचे तपशील नाहीत, नि दुसरीकडे पलामूत कुटुंबच्या कुटुंब या आजाराच्या कचाट्यात सापडलेली आढळतात.

प्रियंकानं आपल्या आजी-आजोबाची हालत पाहिलीय. तिची आजी सुखानी देवी, २०१७ पासून अंथरुणाला खिळून होती. आजोबा बुद्धा ओरान यांचं २०२१ मध्ये फ्लोरोसिसनं निधन झालं. त्यापाठोपाठ आजीही वारली. केवळ एकाच महिन्याच्या अंतरानं प्रियंकानं घरात फ्लोरोसिसनं झालेले दोन मृत्यू पाहिलेत.

प्रियंकाच्या घरासमोरच एक हातपंप आहे. त्यावर लाल फुलीचं चिन्ह दिसतं. तरीही त्याच पंपाचं पाणी प्रियंका घरात वापरासाठी आणताना दिसते.

“या हापशीचं पाणी घ्यायचं नाही, तर पाणी आणायचं कुठून?” लालदेव प्रश्न विचारतात. ते म्हणतात, “आम्हाला पाणी विकत घेणं परवडत नाही.”

चुकडू गावातील मोजकीच माणसं विकतचं पाणी वापरू शकतात, ते मिळवण्यासाठीही त्यांना गावापासून दूर १० कि.मी. डाल्टनगंजला जावं लागतं. तिथं २० लिटर फिल्टरचं पाणी ३० रुपयांत मिळतं.

वास्तवाची जाणीव असूनही प्रियंकानं धावायचा सराव थांबवलेला नाही. फ्लोरोसिसच्या लक्षणातली एक चुणूक तिनं सरावादरम्यान अनुभवलीयच. म्हणूनच ती आता सावकाश धावते. धावण्याची गती तिचे गुडघे ठरवतात. एसएससी जीडी भरतीचा दिवस येईल, त्या दिवसासाठी प्रियंका आपली उर्जा जपून वापरतेय. तिला वाटतं भरती चाचणीच्या शर्यतीत पूर्ण ताकदीनं आपण धावलो की, अर्धी लढाई जिंकली!

प्रियंका कदाचित धावण्याचा टप्पा यशस्वी पार करेलही. पण खरं आव्हान असेल वैद्यकीय चाचणीचं. त्या चाचणीत प्रियंकाला फ्लोरोसिसचं निदान झालं, तर तिनं पाहिलेल्या स्वप्नाचं काय होणार?

नंदू सिंग पूर्वी डोक्यावरून ५० किलो भाताचं पोतं सहज वाहून नेत. आता ते दिवसभर बाजेवर पडून असतात. “माझं सगळं अंग सतत ठणकत असतं; असं वाटतं जणू हाडांमधून करंट धावतोय,” नंदूसिंग म्हणतात.

५६ वर्षीय नंदू सिंगच्या पायांवर सुज दिसते. पायांची हाडं वाकडी झालीत. त्यांना ‘स्केलेटल फ्लोरोसिस’ झालाय. “गावात कुठल्याही घरात जा, तुम्हाला तिथं ‘फ्लोराईड’ सापडणारच,” ते म्हणतात. गावकरी फ्लोरोसिस या आजाराचा उल्लेख ‘फ्लोराईड’ असाच करतात.

नंदू सिंगचं पाच एकर शेत आहे. बाजेवर पडल्या पडल्या त्यांना त्या कामांच्या आठवणी येतात – खरीप हंगामात भात-मका, तर रब्बीत गहू-मोहरी अशी पिकं ते घेत असत. गावातील शेतीची कामं आटोपली की, ते रोजंदारीसाठी शहरांकडे मोर्चा वळवत. ते म्हणतात, “मी वर्षाला दोन लाख रुपये कमवायचो; खूप कष्ट करायचो.”

नंदू सिंग कामासाठी अखरेचं घराबाहेर पडले २०१५ सालात. आता तो कमाईचा काळ त्यांना दूर सोडून गेलाय.

नंदू आपल्याशी बोलताहेत, तेव्हाच त्यांची सून सारो देवी आली; तिच्या डोक्यावर पाण्याचा हंडा आहे. जवळच्याच लाल फुली असलेल्या हातपंपावरनंच तिनं हे पाणी आणलंय.

या सारो देवीचं वय अवघं ३० वर्षे. पण तिलाही सांधे, पाठ व डोकेदुखीचा त्रास आहे. ती ही नंदूसिंगप्रमाणेच म्हणते, “असं वाटतं अंगाला करंट लागलाय”

“चेतातंतूंमधून वाहणाऱ्या विद्युत लहरींना कॅल्शियम लागतं,” वैद्यकीय अधिकारी श्रीवास्तव सांगतात; ते पुढं म्हणतात, “शरीरात कॅल्शिअमची कमतरता असते, तेव्हा तुम्हाला विजेचा झटका बसल्यासारखं वाटतं.”

चुकडू गावातील मुलांना आता लग्नासाठी मुली द्यायला लोक तयार नाहीत, कारण या गावाच्या सुना अपंग होतात अशी भीती लोकांच्या मनात बसलीये. असं नंदूसिंगना वाटतं. ते म्हणतात, “आमची ही सुनच बघा, डोळ्यांदेखत ही पोरगी वाळून काटा झालीय.”

घराच्या आत, एका तात्पुरत्या चुलीवर पाणी उकळत ठेवलेलं दिसतं. “काही लोकांचं म्हणणं आहे, पाणी उकळून पिल्यानं हा रोग होत नाही,” सारो सांगते. ती आपल्या दोन मुली व दोन मुलांच्या काळजीपोटी पाणी उकळते. “मुलं हेच उकळलेलं पाणी पितात,” ती सांगते.

पण सारोला कल्पना नाही — पाणी उकळल्यानं त्यातील फ्लोराईडचं प्रमाण अधिकच वाढतं.

सारोसोबत चर्चा सुरू असतानाच तिची मुलं आसपासच्या सवंगड्यांना घेऊन तिथं आली; ही बच्चे कंपनी हसत बागडत कॅमेऱ्यासमोर पोझ देऊ लागली. निरागस हसण्यासोबत, या लेकरांच्या दातांवरील डागही दिसतात. फ्लोरोसिस शरीरांत खोल मुरण्यापूर्वी त्याच्या खुणा दातांवर उमटतात. हे या आजाराचं प्राथमिक लक्षण.

“ही एवढुशी पोरं, सारखी किरकिर करत म्हणतात, आई, माझं अंग दुखतंय, डोकं दुखतंय,” सारो सांगते. तिच्या चार मुलांपैकी सर्वात थोरल्याचं वय आहे १० वर्षे. तर सर्वात धाकटा दोन वर्षांचा. “पोरांचं रडणं पाहवत नाही. मग आम्ही ज्या औषधगोळ्या खातो, त्याच मुलांनाही देतो. मग ती निपचित झोपतात.” सारो सांगते.

फ्लोरोसिस हा रोखता येण्यासारखा आजार आहे. त्यासाठीचा उपायही म्हंटलं तर सोपा — सर्वांना केवळ सुरक्षित पिण्याचं पाणी उपलब्ध करणे.

“नदी किंवा तलावासारख्या स्रोतांपासून मिळणारं पृष्ठभागावरील पाणी घ्या, ते गाळून लोकांना पुरवा. हाच सर्वोत्तम उपाय आहे,” असं पलामूचे मुख्य वैद्यकीय अधिकारी सांगतात.

२०१७ मध्ये, फ्लोराईडचा फटका बसलेल्या गावांतील १,००० हून अधिक लोकांनी मोर्चा काढला. त्यांची मागणी होती — पिण्यासाठी स्वच्छ पाणी मिळावं. या मोर्चानंतर रांची व दिल्लीहून शासकीय अधिकाऱ्यांची पथकं गावोगाव पोचली; नंदूसिंग सांगतात, “त्यांनी गावातील प्रत्येक हातपंपची तपासणी केली. जे जे हातपंप धोकादायक वाटले त्यावर लाल फुल्या मारल्या.”

त्याच दरम्यान, राज्य सरकारनं पिण्याच्या पाण्याचा पुरवठा करण्यासाठी एक पाइपलाइन टाकली. “ती पाइपलाइन वर्षभर चालली,” नंदूसिंग सांगतात. काही हातपंपांवर फिल्ट्रेशन सिस्टीम बसवण्यात आलेली, “पण एकदा ती सिस्टीम बिघडली. मग पुन्हा कधीच तिची दुरुस्ती केली गेली नाही.”

“गावात येणारे साहेब सोबत त्यांचं पाणी आणतात, ते आमचं पाणी कधीच पीत नाहीत,” नंदूसिंग सांगतात.

२०२४ पर्यंत ग्रामीण भागातील प्रत्येक घरापर्यंत नळ योजनेचं पाणी पोचवण्यासाठी ‘जल जीवन मिशन’ सुरू झालं; यात फ्लोराईडसारखी दूषित द्रव्ये असलेल्या प्रदेशांना प्राधान्य देण्यात आलेलं, परंतु योजनेनं ठरलेल्या मुदतीत लक्ष्य गाठलं नाही. त्यामुळं योजनेचं ध्येय गाठण्याची मुदत वाढवून ती आता डिसेंबर २०२८ केली गेलीय. “या योजनेसाठी गेल्या अडीच वर्षांपासून केंद्र सरकारकडून मिळणारा निधी थांबलाय, मात्र आता राज्य सरकारनं काही प्रमाणात निधीची तरतूद केलीय,” असं जल खात्याचे अभियंता जेसन हुरु सांगतात.

प्रतिबंधात्मक उपाययोजना करायला चुकडू सारख्या गावांत अक्षम्य उशीर झालाय.

गावकऱ्यांच्या मते, गेल्या दशकभरात तीव्र फ्लोरोसिसनं गावातील किमान २० ते ३० जण दगावलेत. लालदेव फ्लोरोसिसनं मेलेल्यांना आठवून गिनती करू लागतात, “सतारुआच्या घरातले दोघे गेले; नान्हू, त्यानंतर नवीन पाल आणि जाधव पाल – ते दोघं भाऊ” त्यांच्या नजरेसमोर किती मयत जीवलगांची रांग तरळत असेल, याची कल्पनाही न केलेली बरी.

“आमचं आयुष्य कमी होत चाललय; लोकं पांगळी होऊ लागलीत, तरणीताठी पोरं म्हाताऱ्यांगत दिसू लागलीत. वेळ येण्याआधीच काळ चालून येतोय. आमची माणसं चालताफिरताहेत तोवर ठीक; एकदा का माणूस अंथरुणाला खिळला, की खेळ खल्लासच समजा.” लालसिंग टिपणी करतात.

उपेंद्र कुमार सिंगचं वय आहे १९ वर्षे. वयाच्या दहाव्या वर्षापासून या मुलाला दिव्यांग पेन्शन मिळू लागली. २०१२ चा उन्हाळा या मुलाच्या आयुष्यात रखरखीत ऊन घेऊन आला. तेव्हा तो अवघा पाच वर्षांचा होता. नुकताच शाळेत जाऊ लागलेला. पण अचानक त्याचे पाय फेंदरे पडू लागले. “आधी त्याचा डावा पाय वाकडा झाला, मग उजवा पाय काठीगत कडक झाला,” उपेंद्रकुमारची आई सविता देवी सांगतात.

यानंतरची काही वर्ष उपेंद्र सिंगला डाल्टनगंज, रांची आणि अगदी राजस्थानपर्यंतच्या डॉक्टरांना दाखवण्यात आलं. पण उपयोग शून्य. अखेर २०२२ पर्यंत सवितादेवींनी थकून आपल्या मुलाला डॉक्टरांकडे नेणं थांबवलं. “डॉक्टरांनी केलेल्या तपासण्या न् प्रिस्क्रिप्शनचा भला मोठा गठ्ठा झालेला,” सविता देवी सांगतात. या कागदपत्रांसोबतच १० लाख रुपयांचं गलेलठ्ठ कर्जही झालेलं. “एके दिवशी मी वैतागले. मी ती सर्व कागदपत्रं गोळा केली न् जाळून टाकली,” सवितादेवी म्हणतात.

चुकडू गावाची लोकसंख्या आहे सुमारे १,२००. त्यापैकी १०० हून अधिक गावकऱ्यांना दिव्यांग पेन्शन मिळतेय, असं गावच्या सरपंच अंजना सिंह यांचे पती रवींद्र सिंह सांगतात. लोकसंख्येच्या प्रमाणात मोजलं तर या गावात ८.३ टक्के लोक फ्लोरोसिस पीडित आहेत. भारतात एकूण दिव्यांग लोकसंख्येचं सरासरी प्रमाण आहे २.२१ टक्के. याचा अर्थ देशाच्या तुलनेत या एकाच गावात चौपट दिव्यांग आहेत.

उपेंद्र कुमार काठीच्या आधाराशिवाय थोडंफार चालू शकतो, पण “मी १० मिनिटं चाललो, तरी पाय खूप दुखायला लागतात,” तो सांगतो. या कारणानंच उपेंद्रकुमारला शाळा सोडावी लागली.

एखादं सरकारी पथक फ्लोराईडचे दुष्परिणाम समजून घेण्यासाठी चुकडूला भेट देतं, तेव्हा उपेंद्रला हमखास बोलावलं जातं. “ते माझ्या पायाचा फोटो काढतात, दातांचा फोटो काढतात आणि निघून जातात,” तो म्हणतो. “कधीकधी मला खूप राग येतो.” तो आपल्याशी नजर भिडवत म्हणतो, “तुम्ही किमान माझ्याशी बोलताय; ते अधिकारी फक्त फोटो काढून निघून जातात, माझी साधी विचारपूसही करत नाहीत.”

७० वर्षीय हिरमती देवींना आता आपली व्यथा सांगायचीही इच्छा उरलेली नाही. त्यांचा नवरा ८० वर्षीय गणेश राम अंथरूणाला खिळून आहे. त्यांच्या मातीच्या घरातील एका अंधाऱ्या कोपऱ्यात चूल आहे, नि दुसऱ्या कोपऱ्यात गणेश राम मच्छरदाणीखाली खाटेवर पडून छताकडं एकटक पाहताहेत.

वृद्ध हिरमती कशीबशी घरातल्या घरात हालचाली करते. आधी ती दोन्ही तळहात जमिनीवर टेकवते. मग इंचाइंचानं शरीर उचलत, खुरडत मागे पुढं चालते. तिच्या पाठीचा कणा धनुष्यागत वाकलाय. बोटं नि हातपाय वाकडेतिकडे झालेत; तरीही कष्टानं ते हात दाखवत ती म्हणते, “अंगात अशी जागाच नाही, जिथं ठसठसत नाही, बघ कसं सगळं वाकडं झालंय.” अशा अवस्थेतच हिरमती नवऱ्याची शुश्रुषा करते.

“तू बस, मी त्याला जेवण देते आणि येते,” ती म्हणते.

ती खुरडत चुलीजवळ सरकते, पातेल्यातला भात थाळीवर काढते, त्यावर पालेभाजी घालते. नि ते ताट नवऱ्यापुढं सरकवते.

“तीन दिवसांपासून म्हाताऱ्यानं खाणंपिणं सोडलंय, मी त्याला जबरदस्तीनं खाऊ घालतेय, नाहीतर तो मरेल,” ती म्हणते.

या जोडप्याची दहा एकर शेतजमीन होती. पूर्वी ही दोघं त्या शेतात राबत. हिरमती दारातून दिसणाऱ्या ओसाड शेताकडे हातवारे करत सांगते, “हे शेत दिसतंय का, ते आम्ही नांगरायचो.” हळूहळू फ्लोरोसिसनं या जोडप्याला जेरबंद केलं नि त्यांचं शेत उजाड होत गेलं.

“कितीतरी जण आधीच मेलेत, आणि तुम्ही आता आलाय आम्हाला बघायला,” हिरमती म्हणते. मग दाराकडे पाहत सांगते, “जा, जे अजून जिवंत आहेत त्यांना भेटा, आमचं काय, आमचे दिवस आता भरलेत.”