പാലാമുവിലെ വിഷം കലർന്ന ജലം

പ്രിയങ്ക കുമാരി അതിവേഗ ഓട്ടക്കാരിയാണ്. തന്റെ 18 വയസ്സുള്ള മകളുടെ വേഗത്തെക്കുറിച്ച് അച്ഛൻ ലാൽ ദേവ് ഒറാവോ അഭിമാനത്തോടെയാണ് പറയുന്നത്. “കുട്ടിക്കാലംതൊട്ടേ അവൾ വേഗത്തിലാണ് ഓടിയിരുന്നത്,” അദ്ദേഹം പറയുന്നു.

ദിവസവേതനത്തൊഴിലാളിയായ അദ്ദേഹത്തിൻ്റെ നാല് മക്കളിൽ മൂത്തയാളാണ് പ്രിയങ്ക. അർധസൈനിക വിഭാഗങ്ങളിലേക്കുള്ള പൊതുപ്രവേശന പരീക്ഷയായ എസ്.എസ്.സി-ജിഡി-ക്കായി അവൾ കുറച്ചുകാലമായി തയ്യാറെടുക്കുകയാണ്.

“എനിക്ക് യൂണിഫോം ധരിക്കണം,” അവൾ നാണത്തോടെ പറയുന്നു.

പ്രിയങ്ക എല്ലാ ദിവസവും പരിശീലിക്കുന്നുണ്ട് — എന്നാൽ അവൾക്ക് ഇനി ആ പരീക്ഷ എഴുതാൻപോലും യോഗ്യതയുണ്ടാകുമോ എന്ന് സംശയമാണ്. അർധസൈനിക വിഭാഗങ്ങളുടെ മെഡിക്കൽ പരിശോധനയിൽ ഫ്ലൂറോസിസ് പരിശോധിക്കും. അവളുടെ പല്ലുകളിലെ പാടുകളും സന്ധികളിലെ വേദനയും — ഫ്ലൂറോസിസിന്റെ ലക്ഷണങ്ങളായ ഇവ — അയോഗ്യതയ്ക്ക് കാരണമായേക്കാം.

കഴിഞ്ഞ നവംബറിലാണ് ഗ്രാമത്തിനടുത്തുള്ള തുറസ്സായ പാടങ്ങളിൽ അവൾ പരിശീലനം തുടങ്ങിയത്. 8.5 മിനിറ്റിനുള്ളിൽ 1,600 മീറ്റർ ഓടിയെത്തുക എന്നതായിരുന്നു ലക്ഷ്യം. “ആദ്യ ദിവസംതന്നെ ഞാൻ ഏഴ് മിനിറ്റിൽ ഓടിയെത്തി,” പ്രിയങ്ക ശാന്തമായ അഭിമാനത്തോടെ പറയുന്നു.

എന്നാൽ ആ ആദ്യ ഓട്ടത്തിനുശേഷം അവൾക്ക് വേദന തുടങ്ങി. ആദ്യം മുട്ടുകളിലായിരുന്നു. വേദനസംഹാരി കഴിക്കാൻ അച്ഛൻ നിർദേശിച്ചെങ്കിലും അവൾ സമ്മതിച്ചില്ല. “ഒരിക്കൽ കഴിച്ചാൽ അത് പിന്നെ ശീലമായിപ്പോകും.” ചുറ്റുമുള്ള മുതിർന്നവരെല്ലാം വേദന അസഹനീയമാകുമ്പോൾ വേദനസംഹാരിയെ ആശ്രയിക്കുന്നവരാണ്. ജാർഖണ്ഡിലെ പാലാമു ജില്ലയിൽ അവൾ ജീവിതകാലം മുഴുവനും കണ്ടുവരുന്നതും അതാണ്.

ജാർഖണ്ഡിലെ പാലാമു ജില്ലയിലെ ചുക്ടു ഗ്രാമത്തിലെ ജനങ്ങൾ, ഭൂരിഭാഗവും - പട്ടികവർഗവിഭാഗക്കാർ - ഫ്ലൂറോസിസിന്റെ ഇരകളാണ്. കുടിവെള്ളത്തിൽ അമിതമായി അടങ്ങിയിരിക്കുന്ന ഫ്ലൂറൈഡാണ് ഈ മാറ്റാനാവാത്ത രോഗാവസ്ഥയ്ക്ക് കാരണം. ഫ്ലൂറൈഡ് പാറകളിലും മണ്ണിലും ഭൂഗർഭജലത്തിലും സ്വാഭാവികമായി കാണപ്പെടുന്ന ഒരു ധാതുവാണ്. പാലാമുവിൻ്റെ ശിലാപാളികളിൽ ഭൂരിഭാഗവും നൈസും ഗ്രാനൈറ്റുമാണ്. ഫ്ലൂറൈഡ് അടങ്ങിയ ധാതുക്കളുടെ സാന്നിധ്യം ഇവയിൽ കൂടുതലാണ്. ഇവയിലൂടെ വെള്ളം ഒഴുകുമ്പോൾ ഫ്ലൂറൈഡ് അതിലേക്ക് കലരുന്നു.

ഇന്ത്യൻ സ്റ്റാൻഡേഡ്സ് ബ്യൂറോയുടെ മാനദണ്ഡങ്ങൾപ്രകാരം, കുടിവെള്ളത്തിലെ ഫ്ലൂറൈഡിന്റെ അനുവദനീയമായ അളവ് ഒരു ലിറ്ററിന് 1 മുതൽ 1.5 മില്ലിഗ്രാംവരെയാണ്. എന്നാൽ ചുക്ടുവിൽ അതിന്റെ ശരാശരി അളവ് ഏകദേശം മൂന്നിരട്ടിയാണ് (4 മുതൽ 4.5 മില്ലിഗ്രാം വരെ), പേര് വെളിപ്പെടുത്തരുതെന്ന വ്യവസ്ഥയിൽ ജലവകുപ്പിലെ ഒരു എൻജിനീയർ പാരിയോട് പറഞ്ഞു.

പ്രദേശത്തെ കൈപ്പമ്പുകളിൽ ഫ്ലൂറൈഡിന്റെ അളവ് അപകടകരമായ അളവിൽ ഉയർന്നതാണെന്ന് സൂചിപ്പിക്കാനായി ചുവന്ന ക്രോസ് അടയാളം വരച്ചിട്ടുണ്ട്. പാരി പരിശോധിച്ച 2025 ഓഗസ്റ്റിലെ സംസ്ഥാന ആരോഗ്യവകുപ്പിന്റെ റിപ്പോർട്ട് പ്രകാരം, ചുക്ടുവിലെ 20 കൈപ്പമ്പുകളിലും ഫ്ലൂറൈഡ് മലിനീകരണം കണ്ടെത്തിയിട്ടുണ്ട്.

ഈ മുന്നറിയിപ്പ് അടയാളങ്ങൾ ഉണ്ടായിരുന്നിട്ടും, ഗ്രാമവാസികൾക്ക് ഈ മലിനജലം ഉപയോഗിക്കുകയല്ലാതെ വേറെ വഴിയില്ല. കുടിവെള്ളം വാങ്ങുന്നത് അവർക്ക് താങ്ങാനാവാത്ത ചെലവാണ്. അതേസമയം, ഈ ഗൗരവമായ പ്രശ്നത്തിനോട് സർക്കാർ കണ്ണടച്ചിരിക്കുകയാണ്.

“ഗ്രാമത്തിലുള്ളവർക്ക് ഏത് വെള്ളമാണ് സുരക്ഷിതമല്ലാത്തതെന്നും ഏത് ഉറവിടങ്ങളിൽനിന്നുള്ള വെള്ളമാണ് കുറച്ചുകൂടി നല്ലതെന്നും അറിയാം. ചില കൈപ്പമ്പുകളിലെ വെള്ളം സുരക്ഷിതമാണ്,” കുടിവെള്ള-ശുചിത്വ വകുപ്പിന്റെ എക്സിക്യൂട്ടീവ് എൻജിനീയറായ ജേസൺ ഹുരൂഹ് പറയുന്നു. എന്നാൽ അത്തരം കൈപ്പമ്പുകൾ ഏതൊക്കെയാണെന്ന് ചൂണ്ടിക്കാണിക്കാനോ, ഫ്ലൂറോസിസിനെക്കുറിച്ചുള്ള ബോധവത്കരണ പരിപാടികൾ നടന്നതിന്റെ തെളിവുകൾ നൽകാനോ അദ്ദേഹത്തിന് കഴിഞ്ഞില്ല.

അമിതമായ അളവിൽ ശരീരത്തിലെത്തുന്ന ഫ്ലൂറൈഡ് വിഷംപോലെ പതുക്കെ ശരീരത്തെ ബാധിക്കുന്നു. ആദ്യം കുട്ടികളിൽ ദന്ത-ഫ്ലൂറോസിസ് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു; പല്ലുകളിൽ പാടുകൾ വീഴുകയും നിറം മാറുകയും ചെയ്യുന്നു. പിന്നീട് അത് അസ്ഥി-ഫ്ലൂറോസിസായി (skeletal fluorosis) മാറുന്നു. സന്ധികൾക്ക് കാഠിന്യമേറുകയും അസ്ഥികൾ ദുർബലമാവുകയും രൂപഭേദം സംഭവിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

“ഫ്ലൂറൈഡ് ശരീരത്തിലെ കാൽസ്യത്തിന്റെ അളവ് കുറയ്ക്കും — പല്ലുകളിലും അസ്ഥികളിലും, കാൽസ്യം ഉള്ളിടത്തെല്ലാം അവയ്ക്ക് പകരം ഫ്ലൂറൈഡിന്റെ സാന്നിധ്യം കൂടും,” പലാമുവിലെ സിവിൽ സർജനും ചീഫ് മെഡിക്കൽ ഓഫീസറുമായ (CMO) ഡോ. അനിൽ കുമാർ ശ്രീവാസ്തവ് വിശദീകരിക്കുന്നു.

2008-ൽ ചുക്ടു ഗ്രാമത്തിൽ നടത്തിയ പരിശോധനയിൽ, പരിശോധിച്ച 10 കുട്ടികളിൽ എട്ടുപേർക്കും ദന്ത-ഫ്ലൂറോസിസ് കണ്ടെത്തിയിരുന്നു. അതേസമയം, സർവേയിൽ ഉൾപ്പെട്ട മുതിർന്നവരിൽ പകുതിയോളം പേർക്ക് അസ്ഥി-ഫ്ലൂറോസിസും കണ്ടെത്തിയെന്ന് ഫ്ലൂറൈഡ് എന്ന ഗവേഷണ ജേർണലിൽ പ്രസിദ്ധീകരിച്ച പഠനം ചൂണ്ടിക്കാട്ടിയിരുന്നു.

2016-ൽ, അന്നത്തെ കേന്ദ്ര ആരോഗ്യ-കുടുംബക്ഷേമ സഹമന്ത്രിയായിരുന്ന അനുപ്രിയ പട്ടേൽ പാർലമെന്റിൽ അറിയിച്ചതനുസരിച്ച്, രാജ്യത്താകെ ഏകദേശം 2.46 ലക്ഷം പേർക്ക് ഫ്ലൂറോസിസ് ബാധിച്ചിട്ടുണ്ടെന്ന് സംശയിക്കപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ ഇതേ വിഷയത്തിൽ ഇന്ത്യൻ ശാസ്ത്രജ്ഞർ തയ്യാറാക്കിയ ഒരു റിപ്പോർട്ട് ഈ സംഖ്യ 26 മടങ്ങ് കൂടുതലാണെന്നും, ഏകദേശം 66 മില്യൺ ആളുകളാണ് ഫ്ലൂറോസിസ് ബാധിതരെന്നും പറയുന്നു. ഭൂഗർഭജലത്തിൽ ഫ്ലൂറൈഡിന്റെയും ആർസെനിക്കിന്റെയും മലിനീകരണം ഏറ്റവും രൂക്ഷമായി ബാധിച്ച രാജ്യം ഇന്ത്യയാണെന്നും റിപ്പോർട്ട് ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നു.

ഫ്ലൂറോസിസ് തടയുന്നതിനും നിയന്ത്രിക്കുന്നതിനുമായി ഇന്ത്യയിൽ നാഷണൽ പ്രോഗ്രാം ഫോർ പ്രിവൻഷൻ ആൻഡ് കൺട്രോൾ ഓഫ് ഫ്ലൂറോസിസ് എന്ന പദ്ധതി നിലവിലുണ്ട്. കേന്ദ്ര ഭൂഗർഭജല ബോർഡിന്റെ കണക്കുപ്രകാരം, ജാർഖണ്ഡിലെ 24 ജില്ലകളിൽ 12 ജില്ലകളിൽ ഫ്ലൂറൈഡ് മലിനീകരണം കണ്ടെത്തിയിട്ടുണ്ട്. പലാമുവും അവയിൽ ഒന്നാണ്.

എന്നിട്ടും, പലാമുവിലെ വിവിധ സർക്കാർ ഓഫീസുകളിൽ — ജില്ലാ ഡെപ്യൂട്ടി കമ്മീഷണർ ദിലീപ് പ്രതാപ് സിങ് ശൈഖാവത്ത്, കുടിവെള്ള-ശുചിത്വ വകുപ്പിന്റെ എക്സിക്യൂട്ടീവ് എൻജിനീയർ, സിവിൽ സർജനും ചീഫ് മെഡിക്കൽ ഓഫീസറെയും - പാരി സന്ദർശിച്ചപ്പോൾ, ജില്ലയിൽ ഫ്ലൂറോസിസ് ബാധിതരുടെ എണ്ണവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട യാതൊരു രേഖയും ലഭ്യമല്ലെന്നാണ് എല്ലാവരും അറിയിച്ചത്.

പ്രിയങ്കയുടെ മുത്തച്ഛനും മുത്തശ്ശിയും ഇരുവരും ഫ്ലൂറോസിസ് രൂക്ഷമായി ബാധിച്ചവരായിരുന്നു. ലാൽ ദേവിന്റെ അമ്മ സുഖാനി ദേവി 2017-ൽ കിടപ്പിലായി. ഒരു വർഷത്തിനുശേഷം അച്ഛൻ ബുദ്ധ ഒറാവോണും അതേ അവസ്ഥയിലായി. 2021-ൽ, ഒരു മാസത്തിന്റെ ഇടവേളയിൽ അവർ ഇരുവരും മരണപ്പെട്ടു.

അവരുടെ കുടുംബത്തിന്റെ മൂന്ന് മുറികളുള്ള മൺവീടിന് മുന്നിൽ ചുവന്ന ക്രോസ് അടയാളമുള്ള ഒരു കൈപ്പമ്പുണ്ട്. പ്രിയങ്ക അതിൽനിന്ന് വെള്ളം നിറയ്ക്കുകയാണ്.

“ഞങ്ങൾക്ക് വേറെ എന്ത് ചെയ്യാൻ കഴിയും?” ലാൽ ദേവ് ചോദിക്കുന്നു. “വെള്ളം വാങ്ങിക്കാനുള്ള പണം ഞങ്ങളുടെ കൈയ്യിലില്ല.”

അതിന് കഴിയുന്ന ചുരുക്കം ചിലർ, 20 ലിറ്റർ ഫിൽറ്റർ ചെയ്ത വെള്ളത്തിന് 30 രൂപ നിരക്കിൽ വാങ്ങാനായി 10 കിലോമീറ്റർ അകലെയുള്ള ഡാൽട്ടൺഗഞ്ചിലേക്ക് പോവുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്.

പ്രിയങ്ക എല്ലാ ദിവസവും പരിശീലനത്തിനായി പോകുന്നുണ്ട്. പക്ഷേ ഇപ്പോൾ, എത്ര ദൂരം വേഗത്തിൽ ഓടാൻ കഴിയുമെന്ന് തീരുമാനിക്കുന്നത് അവളല്ല, അവളുടെ മുട്ടുകളാണ്. അതിനാൽ പരമാവധി വേഗത്തിൽ ഓടുന്നത് അവൾ നിർത്തിയിരിക്കുന്നു. ആ അവസാനത്തെ കുതിപ്പ് ഏറ്റവും ആവശ്യം വരുന്ന പരീക്ഷാദിവസത്തിനായി അവൾ കരുതിവെച്ചിരിക്കുകയാണ്.

എന്നാൽ എഴുത്തുപരീക്ഷ വിജയിച്ചാലും, അവളെ കാത്തിരിക്കുന്നത് മറ്റൊരു പരീക്ഷയാണ് — അവളുടെ സ്വപ്നജോലിക്കായുള്ള മെഡിക്കൽ പരിശോധന.

നന്ദു സിംഗ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ തലയിൽ അമ്പത് കിലോ നെല്ല് വരെ ചുമക്കുമായിരുന്നു. ഇപ്പോൾ അദ്ദേഹം ദിവസം മുഴുവൻ ഒരു ചാർപ്പായിയിൽ (കയറുകട്ടിൽ) കിടപ്പാണ്. “എന്റെ ശരീരം മുഴുവൻ എപ്പോഴും വേദനയാണ്. ശരീരത്തിൽ വൈദ്യുതാഘാതങ്ങൾ കടന്നുപോകുന്നതുപോലെ തോന്നാറുണ്ട്,” അദ്ദേഹം പറയുന്നു.

56-കാരനായ നന്ദുവിന്റെ കാലുകൾ വീർത്ത് അസ്ഥികൾ വളഞ്ഞിരിക്കുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന് അസ്ഥി-ഫ്ലൂറോസിസ് ആണ്. “ഗ്രാമത്തിലെ ഏത് വീട്ടിൽ പോയാലും അവിടെ ‘ഫ്ലൂറൈഡ്’ കാണും,” അദ്ദേഹം കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്നു. ഇവിടെ ഗ്രാമവാസികൾ ഫ്ലൂറോസിസിനെ വിളിക്കുന്നത് ‘ഫ്ലൂറൈഡ്’ എന്നാണ്.

അഞ്ചേക്കർ കൃഷിഭൂമിയിൽ നെല്ലും ചോളവും ഖരീഫ് സീസണിലും ഗോതമ്പും കടുകും റാബി സീസണിലും കൃഷി ചെയ്തിരുന്ന കാലം അദ്ദേഹം ഓർക്കുന്നു. കൃഷിയില്ലാത്ത സമയങ്ങളിൽ ദിവസ വേതനജോലിക്കായി അദ്ദേഹം മറ്റ് സ്ഥലങ്ങളിലേക്ക് കുടിയേറി പോകുമായിരുന്നു. “വർഷത്തിൽ രണ്ട് ലക്ഷം രൂപവരെ ഞാൻ സമ്പാദിച്ചിരുന്നു. കഠിനമായി അധ്വാനിച്ചാണത് നേടിയിരുന്നത്.”

അവസാനമായി ജോലിക്കായി അദ്ദേഹം പുറത്തുപോയത് 2015-ലാണ്.

നന്ദു സംസാരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ, അദ്ദേഹത്തിന്റെ മരുമകൾ സരോ ദേവി അടുത്തുള്ള ചുവന്ന ക്രോസ് അടയാളമുള്ള കൈപ്പമ്പിൽനിന്ന് വെള്ളമെടുത്ത് വീട്ടിലേക്ക് വരുന്നു.

30 വയസ്സുപോലും തികയാത്ത സരോയ്ക്കും സന്ധികളിലും നടുവിലും തലയിലും വേദനയുണ്ട്. “ശരീരത്തിലൂടെ വൈദ്യുതി കടന്നുപോകുന്നതുപോലെ തോന്നും,” അവർ പറയുന്നു.

ഞരമ്പുകളിലൂടെ സഞ്ചരിക്കുന്ന വൈദ്യുത സിഗ്നലുകൾക്ക് കാൽസ്യം അനിവാര്യമാണെന്ന് സിവിൽ സർജനും ചീഫ് മെഡിക്കൽ ഓഫീസറുമായ (CMO) ഡോ. അനിൽ കുമാർ ശ്രീവാസ്തവ് പറയുന്നു. “കാൽസ്യത്തിന്റെ കുറവുണ്ടാകുമ്പോൾ ശരീരത്തിൽ ഷോക്കേൽക്കുന്നത് പോലെ തോന്നും,” അദ്ദേഹം വിശദീകരിക്കുന്നു.

ഈ ഗ്രാമത്തിലേക്ക് മക്കളെ വിവാഹം കഴിപ്പിക്കാൻ ഇപ്പോഴാരും തയ്യാറാകുന്നില്ലെന്ന് നന്ദു പറയുന്നു. വൈകല്യം സംഭവിക്കുമെന്ന ഭയം കാരണമാണിത്. “ഞങ്ങളുടെ മരുമകളെ നോക്കൂ,” അദ്ദേഹം പറയുന്നു. “എത്ര മെലിഞ്ഞുപോയി എന്ന് കണ്ടില്ലേ?”

വീടിനുള്ളിൽ താത്കാലികമായുണ്ടാക്കിയ അടുപ്പിൽ വെള്ളം തിളച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു. “വെള്ളം തിളപ്പിച്ചാൽ ഗുണമുണ്ടാകുമെന്നാണ് ചിലർ പറയുന്നത്,” സരോ പറയുന്നു. അതുകൊണ്ടാണ് തന്റെ നാല് മക്കൾക്കും വേണ്ടിയുള്ള കുടിവെള്ളം അവർ തിളപ്പിക്കുന്നത്. “കുട്ടികൾ കുടിക്കുന്നത് ഈ വെള്ളമാണ്,” അവർ കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്നു.

എന്നാൽ വെള്ളം തിളപ്പിക്കുന്നത് അതിലെ ഫ്ലൂറൈഡിന്റെ സാന്ദ്രത വർധിപ്പിക്കുമെന്ന കാര്യം സരോയ്ക്ക് അറിയില്ല.

ഞങ്ങൾ സംസാരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ കുട്ടികൾ ക്യാമറയ്ക്കു മുന്നിൽ ചിരിച്ചും പോസ് ചെയ്തും ഒത്തുകൂടുന്നു. അവരുടെ പല്ലുകളിൽ പാടുകളും നിറവ്യത്യാസവും വ്യക്തമാണ്. ശരീരത്തിനുള്ളിലേക്ക് ആഴത്തിൽ വ്യാപിക്കുന്നതിന് മുമ്പ് ഈ മലിനീകരണമുണ്ടാക്കുന്ന ആദ്യത്തെ അടയാളങ്ങളാണിത്.

“ഇത്ര ചെറിയ കുട്ടികൾപോലും, ‘അമ്മേ, ശരീരം വേദനിക്കുന്നു... തല വേദനിക്കുന്നു’ എന്നൊക്കെ പറയാറുണ്ട്,” സരോ പറയുന്നു. നാല് മക്കളിൽ മൂത്തയാൾക്ക് 10 വയസ്സും ഇളയ കുട്ടിക്ക് 2വയസ്സുമാണ്. “ഞങ്ങൾക്ക് എന്ത് ചെയ്യാൻ കഴിയും? വേദന നിൽക്കാതെ അവർ ഒരുപാട് കരയുമ്പോൾ, ഞങ്ങൾ കഴിക്കാറുള്ള അതേ വേദനസംഹാരി അവർക്കും കൊടുക്കും. അത് കഴിച്ച് അവർ ഉറങ്ങിപ്പോകും.”

ഫ്ലൂറോസിസ് തടയാൻ കഴിയുന്ന രോഗമാണ്. അതിന് വേണ്ടത് സുരക്ഷിതമായ കുടിവെള്ളം ലഭ്യമാക്കുക എന്നത് മാത്രമാണ്.

“നദിയിലോ കുളത്തിലോ ഉള്ള ഉപരിതലജലം ശുദ്ധീകരിച്ച് ജനങ്ങൾക്ക് നൽകുക. അതാണ് ഏറ്റവും നല്ല പരിഹാരം,” ചീഫ് മെഡിക്കൽ ഓഫീസർ പറയുന്നു.

2017-ൽ, ഫ്ലൂറൈഡ് ബാധിത ഗ്രാമങ്ങളിലെ ആയിരത്തിലധികം ആളുകൾ ശുദ്ധമായ കുടിവെള്ളം ആവശ്യപ്പെട്ട് പ്രതിഷേധ മാർച്ച് നടത്തി. അതിനെത്തുടർന്ന് റാഞ്ചിയിലും ഡൽഹിയിലുംനിന്നുള്ള വിദഗ്ധസംഘങ്ങൾ ഗ്രാമത്തിലെത്തിയിരുന്നു. “ഗ്രാമത്തിലെ എല്ലാ കൈപ്പമ്പുകളിലെയും വെള്ളം പരിശോധിച്ച്, കുടിക്കാൻ പറ്റാത്തതാണെന്ന് പറഞ്ഞ് അവർ അവയിൽ ചുവന്ന അടയാളം വരച്ചു,” നന്ദു പറയുന്നു.

അതേ കാലയളവിൽ, കുടിവെള്ളം എത്തിക്കുന്നതിനായി സംസ്ഥാന സർക്കാർ ഒരു പൈപ്പ് ലൈൻ സ്ഥാപിക്കുകയും ചെയ്തിരുന്നു. “അത് പിന്നെ ഒരുവർഷം മാത്രമേ പ്രവർത്തിച്ചുള്ളൂ,” അദ്ദേഹം കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്നു. ചില കൈപ്പമ്പുകളിൽ ഫിൽട്ടറിംഗ് സംവിധാനവും സ്ഥാപിച്ചിരുന്നു. “പക്ഷേ അത് തകരാറിലായതിൽപ്പിന്നെ ഒരിക്കലും നന്നാക്കിയില്ല.”

“ഇവിടെ വരുന്ന 'സാഹിബുമാർ' [ഉദ്യോഗസ്ഥർ] അവർക്ക് കുടിക്കാനുള്ള വെള്ളം കയ്യിൽ കൊണ്ടുവരും. അവർ ഞങ്ങളുടെ വെള്ളം കുടിക്കാറില്ല,” നന്ദു പറയുന്നു.

2024-ഓടെ രാജ്യത്തെ ഗ്രാമപ്രദേശങ്ങളിലെ എല്ലാ വീടുകളിലും പൈപ്പിലൂടെ ശുദ്ധജലം എത്തിക്കുക എന്ന ലക്ഷ്യത്തോടെ ജൽ ജീവൻ മിഷൻ പ്രവർത്തനം തുടങ്ങി. ഫ്ലൂറൈഡ്പോലെ മലിനീകരണമുള്ള പ്രദേശങ്ങൾക്ക് മുൻഗണന നൽകിയിരുന്നു. എന്നാൽ പദ്ധതിയുടെ സമയപരിധി ഇപ്പോൾ 2028 ഡിസംബർവരെ നീട്ടിയിരിക്കുകയാണ്. “കഴിഞ്ഞ 2.5 വർഷമായി കേന്ദ്രസർക്കാരിന്റെ ധനസഹായം നിലച്ചിരിക്കുകയാണ്. എങ്കിലും സംസ്ഥാന സർക്കാർ ഇപ്പോൾ ഭാഗികമായി ചില ഫണ്ടുകൾ അനുവദിക്കാൻ തുടങ്ങിയിട്ടുണ്ട്,” ഹുരൂഹ് പറയുന്നു.

എന്നാൽ ചുക്ടുവിലെ പലർക്കും ഇനി സമയം അധികമുണ്ടാവാനിടയില്ല.

കഴിഞ്ഞ പത്ത് വർഷത്തിനിടെ ഗുരുതരമായ ഫ്ലൂറോസിസ് ബാധിച്ച് 20 മുതൽ 30 വരെ ആളുകൾ മരിച്ചിട്ടുണ്ടെന്നാണ് ഗ്രാമവാസികൾ പറയുന്നത്. ലാൽ ദേവ് മരിച്ചവരുടെ പേരുകൾ എണ്ണിത്തുടങ്ങുന്നു. “സതറുവയുടെ വീട്ടിലെ രണ്ടുപേർ പോയി. നൻഹു, പിന്നെ നവീൻ പാൽ, ജാധവ് പാൽ — അവർ രണ്ടുപേരും സഹോദരന്മാരായിരുന്നു...”

“ഇവിടെയുള്ളവരുടെ ജീവിതദൈർഘ്യം കുറഞ്ഞുവരികയാണ്. ആളുകൾ ചെറുപ്പത്തിലേ വൈകല്യമുള്ളവരാകുന്നു, അകാല വാർധക്യത്തിലേക്ക് നീങ്ങി മരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു,” അദ്ദേഹം പറയുന്നു. “ഒരാൾക്ക് നടക്കാൻ കഴിയുന്നിടത്തോളം അയാൾ നടക്കും. ഒരിക്കൽ കിടപ്പിലായാൽ, പിന്നെ അയാളുടെ കഥ അവിടെ അവസാനിച്ചതുപോലെയാണ്.”

10 വയസ്സുള്ളപ്പോഴാണ് ഉപേന്ദർ കുമാർ സിങ്ങിന് 600 രൂപയുടെ ഭിന്നശേഷി പെൻഷൻ ലഭിക്കാൻ തുടങ്ങിയത്. ഇന്ന് അവന് 19 വയസ്സാണ്. അഞ്ച് വയസ്സുള്ളപ്പോൾ, 2012-ലെ വേനൽക്കാലത്താണ് അവന്റെ കാലുകൾ വളയാൻ തുടങ്ങിയത്. “ഇടതുകാൽ വളഞ്ഞു, വലതുകാൽ പരന്നുപോയി,” അമ്മ സാവിത്രി ദേവി ഓർക്കുന്നു.

പിന്നീടുള്ള കുറേ വർഷങ്ങൾ അവരുടെ കുടുംബം ചികിത്സയ്ക്കായി ഡാൽട്ടൺഗഞ്ചിലും റാഞ്ചിയിലും രാജസ്ഥാനിലുമൊക്കെ ഡോക്ടർമാരെ തേടി അലഞ്ഞു. 2022-ഓടെ അവർ ചികിത്സ അവസാനിപ്പിച്ചു. “ഒരു പെട്ടി നിറയെ മെഡിക്കൽ രേഖകൾ കെട്ടിക്കിടന്നിരുന്നു,” സാവിത്രി പറയുന്നു. അതോടൊപ്പം 10 ലക്ഷം രൂപയുടെ കടബാധ്യതയും വളർന്നുവന്നിരുന്നു. “ഒരു ദിവസം എനിക്ക് ദേഷ്യം വന്നപ്പോൾ എല്ലാ മെഡിക്കൽ രേഖകളും ഒരുമിച്ച് കൂട്ടി ഞാൻ കത്തിച്ചുകളഞ്ഞു,” അവർ പറയുന്നു.

ചുക്ടു ഗ്രാമത്തിലെ ഇപ്പോഴുള്ള ഏകദേശം 1,200 പേരിൽ 100-ലധികം പേർക്ക് ഭിന്നശേഷി പെൻഷൻ ലഭിക്കുന്നുണ്ടെന്ന് ഗ്രാമമുഖ്യ (മുഖിയ) അഞ്ജന സിങ്ങിന്റെ ഭർത്താവായ രവീന്ദ്ര സിങ് പറയുന്നു. അതായത് ഗ്രാമത്തിലെ 8.3 ശതമാനം ആളുകൾ ഭിന്നശേഷിക്കാരാണ്. ഇന്ത്യയിലെ ഭിന്നശേഷിയുള്ളവരുടെ ശരാശരി നിരക്കായ 2.21 ശതമാനത്തിന്റെ ഏകദേശം നാലിരട്ടിയാണിത്.

ഉപേന്ദറിന് വടിയുടെ സഹായമില്ലാതെ കുറച്ച് ദൂരം നടക്കാൻ കഴിയും. “പക്ഷേ പത്ത് മിനിറ്റ് നടന്നാൽ വേദന തുടങ്ങും,” അവൻ പറയുന്നു. ഇതിനിടെ അവന് പഠനവും നിർത്തേണ്ടിവന്നു.

ഫ്ലൂറൈഡ് മലിനീകരണത്തിന്റെ പ്രത്യാഘാതങ്ങൾ രേഖപ്പെടുത്താൻ സർക്കാരിന്റെ സംഘങ്ങൾ ചുക്ടുവിലെത്തുമ്പോഴെല്ലാം അവർ ഉപേന്ദറിനെ വിളിക്കും. “കാലിന്റെ ഫോട്ടോ എടുക്കും, പല്ലിന്റെ ഫോട്ടോ എടുക്കും, അതുകഴിഞ്ഞാൽ അവർ പോകും,” അവൻ പറയുന്നു. “ചിലപ്പോൾ എനിക്ക് വല്ലാത്ത ദേഷ്യം തോന്നും.” അൽപനേരം നിർത്തി അവൻ കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്നു: “കുറഞ്ഞത് നിങ്ങൾ ഞങ്ങളോട് സംസാരിക്കുകയെങ്കിലും ചെയ്യുന്നുണ്ട്. അവർ ഒന്നും ചോദിക്കാറില്ല. ഫോട്ടോ എടുത്തിട്ട് പോകും.”

70-കാരിയായ ഹിരാമതി ദേവിക്ക് സംസാരിക്കാൻ താത്പര്യമില്ല. 80-കാരനായ ഭർത്താവ് ഗണേഷ് റാമിനൊപ്പം ഒരു മുറിയുള്ള മൺവീട്ടിലാണ് അവർ താമസിക്കുന്നത്. ഇരുണ്ട മുറിയുടെ ഒരറ്റത്ത് അടുപ്പുണ്ട്; മറുവശത്ത് കൊതുകുവലയ്ക്കുള്ളിൽ മേൽക്കൂരയിലേക്ക് നോക്കി കട്ടിലിൽ ഗണേഷ് റാം കിടക്കുന്നു.

ഹിരാമതിക്ക് മുറിക്കുള്ളിലൂടെ നീങ്ങാൻതന്നെ വലിയ പ്രയാസമാണ്. ആദ്യം രണ്ട് കൈപ്പത്തികളും നിലത്ത് ഉറപ്പിച്ചുവെച്ച ശേഷം, ശരീരം അൽപാൽപമായി മുന്നോട്ട് വലിച്ചുനീക്കുന്നു. അവരുടെ നട്ടെല്ല് പൂർണമായും വളഞ്ഞിരിക്കുകയാണ്. വിരലുകൾക്കും കൈകൾക്കും കാലുകൾക്കും രൂപഭേദം സംഭവിച്ചിരിക്കുന്നു. അവ ഉയർത്തിക്കാട്ടി അവർ പറയുന്നു: “എല്ലായിടത്തും വേദനയാണ്. നോക്കൂ, എല്ലാം എങ്ങനെ വളഞ്ഞുപോയിരിക്കുന്നുവെന്ന്.” എന്നിട്ടും അവർ നീങ്ങിക്കൊണ്ടേയിരിക്കുന്നു.

“നിങ്ങൾ ഇരിക്കൂ. ഞാൻ അദ്ദേഹത്തിന് ഭക്ഷണം കൊടുത്തിട്ട് വരാം,” അവർ പറയുന്നു.

അവർ പതുക്കെ അടുപ്പിനരികിലേക്ക് ഇഴഞ്ഞെത്തി പാത്രത്തിൽനിന്ന് വേവിച്ച ചോറെടുത്ത് കുറച്ച് ഇലക്കറിയും ചേർക്കുന്നു. പിന്നെ പ്ലേറ്റ് ഭർത്താവിന് കുറച്ചുകൂടി അടുത്തേക്ക് നീക്കിവെക്കാനായി കൈ നീട്ടുന്നു.

“മൂന്ന് ദിവസമായി ഈ വയസ്സായ മനുഷ്യൻ ഒന്നും കഴിച്ചിട്ടില്ല. ഞാൻ നിർബന്ധിച്ച് ഭക്ഷണം കൊടുക്കുകയാണ്. കഴിക്കാതിരുന്നാൽ അദ്ദേഹം ജീവിക്കില്ല,” അവർ പറയുന്നു.

ഒരുകാലത്ത് ഈ ദമ്പതികൾ 10 ഏക്കർ ഭൂമി ഉഴുതുമായിരുന്നു. വാതിലിലൂടെ കാണുന്ന തരിശുപാടങ്ങളിലേക്ക് കൈചൂണ്ടി ഹിരാമതി പറയുന്നു: “നിങ്ങൾ കാണുന്ന ഈ സ്ഥലമൊക്കെ ഞങ്ങൾ ഉഴുതിരുന്ന ഭൂമിയാണ്.” പതിയെപ്പതിയെ ഫ്ലൂറോസിസ് അവരെ കീഴടക്കുകയാണുണ്ടായത്.

“എത്രയോ പേർ ഇതിനകം മരിച്ചു. ഇപ്പോഴാണ് നിങ്ങൾ വന്നത്,” അവർ പറയുന്നു. വാതിലിലേക്ക് നോക്കിക്കൊണ്ട് അവർ കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്നു: “പോയി, ഇപ്പോഴും ജീവിച്ചിരിക്കുന്നവരെ കണ്ടോളൂ. ഞങ്ങളുടെ കാലം കഴിഞ്ഞുകഴിഞ്ഞു.”