ಪಲಾಮುವಿನ ವಿಷಜಲ

18 ವರ್ಷ ಪ್ರಾಯದ ಪ್ರಿಯಾಂಕಾ ಕುಮಾರಿ ಒಳ್ಳೆಯ ಓಟಗಾರ್ತಿ. ಅವಳ ತಂದೆ ಲಾಲ್ ದೇವ್ ಒರಾಂವ್ “ಬಹುತ್‌ ತೇಜ್‌ ದೌಡ್ತಿ ಥಿ ಬಚ್‌ಪನ್‌ ಸೆ [ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೇ ಅವಳು ತುಂಬಾ ಫಾಸ್ಟಾಗಿ ಓಡುತ್ತಿದ್ದಳು],” ಎಂದು ತಮ್ಮ ಮಗಳ ಓಟದ ವೇಗದ ಬಗ್ಗೆ ಹೆಮ್ಮೆಯಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ದಿನಗೂಲಿ ಕಾರ್ಮಿಕರಾದ ಲಾಲ್ ದೇವ್ ಓರಾಂ ಅವರ ನಾಲ್ವರು ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಿಯಾಂಕಾ ದೊಡ್ಡವಳು. ಅರೆಸೇನಾ ಪಡೆಗಳ ನೇಮಕಾತಿಗಾಗಿ ನಡೆಸುವ ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರವೇಶ ಪರೀಕ್ಷೆ ಎಸ್‌ಎಸ್‌ಸಿ ಜಿಡಿಗೆ ಸಿದ್ಧತೆ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ.

“ಹಮ್‌ಕೊ ವರ್ದಿ ಪೆಹನ್ನಾ ಹೈ [ನಂಗೆ ಆರ್ಮಿಯ ಯೂನಿಫಾರ್ಮ್ ಧರಿಸಬೇಕು],” ಎಂದು ಪ್ರಿಯಾಂಕಾ ನಾಚುತ್ತಾ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ.

ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಿಯಾಂಕಾ ಪ್ರತಿದಿನ ಅಭ್ಯಾಸ ನಡೆಸುತ್ತಾಳೆ. ಆದರೆ ತಾನು ಈ ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಅನರ್ಹಳಾಗುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯ ಅರಿವೂ ಅವಳಿಗಿದೆ. ಅರೆಸೇನಾ ಪಡೆಗಳ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಫ್ಲೋರೋಸಿಸ್‌ ತಪಾಸಣೆ ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ರೋಗದ ಲಕ್ಷಣಗಳಾದ ಹಲ್ಲುಗಳ ಮೇಲಿನ ಕಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಕೀಲು ನೋವು ಇವಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದಿರುವುದರಿಂದ ನೇಮಕಾತಿಯಲ್ಲಿ ಅನರ್ಹಳಾಗಬಹುದು.

ಕಳೆದ ನವೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಿಯಾಂಕಾ ತನ್ನ ಊರಿನ ಹತ್ತಿರದ ಬಯಲು ಗದ್ದೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಭ್ಯಾಸ ಆರಂಭಿಸಿದಳು. 1,600 ಮೀಟರ್‌ ದೂರವನ್ನು 8.5 ನಿಮಿಷಗಳಲ್ಲಿ ಓಡಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುವುದು ಆಕೆಯ ಗುರಿಯಾಗಿತ್ತು. “ಪೆಹ್ಲಾ ದಿನ ಹಮ್‌ 7 ಮಿನಿಟ್‌ ಮೆ ದೌರ್‌ ಗಯೇ [ಮೊದಲ ದಿನವೇ ನಾನು ಅದನ್ನು 7 ನಿಮಿಷಗಳಲ್ಲಿ ಓಡಿ ಮುಗಿಸಿದೆ],” ಎಂದು ಪ್ರಿಯಾಂಕಾ ಹೆಮ್ಮೆಯಿಂದ ಹೇಳಿದಳು.

ಆದರೆ ಓಡಿದ ಮೊದಲ ದಿನವೇ ದೇಹದಲ್ಲಿ ನೋವು ಶುರುವಾಯಿತು. ಮೊದಲು ಮೊಣಕಾಲುಗಳಿಂದ ನೋವು ಆರಂಭವಾಯಿತು. ನೋವು ನಿವಾರಕ ಗುಳಿಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ತಂದೆ ಹೇಳಿದಾಗ, ಪ್ರಿಯಾಂಕಾ ಬೇಡವೆಂದಳು. “ಒಮ್ಮೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರೆ ಅದು ಅಭ್ಯಾಸವಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ,” ಎಂದು ಅವಳು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳ ಊರಿನ ಬಹುತೇಕ ಯುವಜನರು ತಮ್ಮ ಮೈಕೈನೋವನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗದೆ ನೋವು ನಿವಾರಕ ಮಾತ್ರೆಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಪ್ರಿಯಾಂಕಾ ತನ್ನ ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೂ ಜಾರ್ಖಂಡ್‌ನ ಪಲಾಮು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಈ ಪ್ರದೇಶ ಜನರ ಅಸಹನೀಯ ಬಾಳ್ವೆಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಬೆಳೆದಿದ್ದಾಳೆ.

ಚುಕ್ರು ಗ್ರಾಮದ ನಿವಾಸಿಗಳು, ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಪಂಗಡದವರು ಫ್ಲೋರೋಸಿಸ್‌ ಎಂಬ ಗುಣಪಡಿಸಲಾಗದ ಕಾಯಿಲೆಯಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಕುಡಿಯುವ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಅತಿಯಾದ ಪ್ರಮಾಣದ ಫ್ಲೋರೈಡ್‌ ಇರುವುದೇ ಈ ಕಾಯಿಲೆಗೆ ಕಾರಣ. ಫ್ಲೋರೈಡ್‌ ಬಂಡೆಗಳು, ಮಣ್ಣು ಮತ್ತು ಅಂತರ್ಜಲದಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುವ ಖನಿಜ. ಪಲಾಮು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭೂಗರ್ಭದ ಬಹುಭಾಗವನ್ನು ರೂಪಿಸಿರುವ ನೈಸ್‌ (Gneiss) ಮತ್ತು ಗ್ರಾನೈಟ್‌ ಬಂಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಫ್ಲೋರೈಡ್‌ ಹೊಂದಿರುವ ಖನಿಜಗಳು ಹೇರಳವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಈ ಬಂಡೆಗಳ ಮೂಲಕ ನೀರು ಹರಿದಾಗ, ಆ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಫ್ಲೋರೈಡ್‌ ಕರಗಿ ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ಬ್ಯೂರೋ ಆಫ್‌ ಇಂಡಿಯನ್‌ ಸ್ಟಾಂಡರ್ಡ್ಸ್‌ ಪ್ರಕಾರ, ಕುಡಿಯುವ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ಲೀಟರ್‌ಗೆ 1 ರಿಂದ 1.5 ಮಿಲಿಗ್ರಾಂ ಫ್ಲೋರೈಡ್‌ ಇದ್ದರೆ ಸಮಸ್ಯೆಯಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಚುಕ್ರು ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಸರಾಸರಿ ಫ್ಲೋರೈಡ್‌ ಪ್ರಮಾಣ ಇದಕ್ಕಿಂತ ಸುಮಾರು ಮೂರು ಪಟ್ಟು, ಅಂದರೆ ಪ್ರತಿ ಲೀಟರ್‌ಗೆ 4 ರಿಂದ 4.5 ಮಿಲಿಗ್ರಾಂ ಇದೆ ಎಂದು ಹೆಸರು ತಿಳಿಸಲು ಇಚ್ಚಿಸದ ಜಲಸಂಪನ್ಮೂಲ ಇಲಾಖೆಯ ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಒಬ್ಬರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಅಪಾಯಕಾರಿ ಫ್ಲೋರೈಡ್‌ನ ಪ್ರಮಾಣ ಹೆಚ್ಚಿರುವ ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಕೈಪಂಪುಗಳ ಮೇಲೆ ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣದಲ್ಲಿ ಕ್ರಾಸ್ ಗುರುತು ಹಾಕಲಾಗಿದೆ. ಪಾರಿ ತಂಡ ಪರಿಶೀಲಿಸಿದ 2025 ರ ಆಗಸ್ಟ್ ತಿಂಗಳ ರಾಜ್ಯ ಆರೋಗ್ಯ ಇಲಾಖೆಯ ವರದಿ ಪ್ರಕಾರ, ಚುಕ್ರು ಗ್ರಾಮದ ಎಲ್ಲಾ 20 ಕೈಪಂಪುಗಳಲ್ಲೂ ಫ್ಲೋರೈಡ್ ಅಂಶ ಪತ್ತೆಯಾಗಿದೆ.

ಕೈಪಂಪುಗಳ ಮೇಲೆ ಡೇಂಜರ್‌ ಮಾರ್ಕ್‌ಗಳನ್ನು ಹಾಕಿದ್ದರೂ, ಬೇರೆ ವಿಧಿಯಿಲ್ಲದೆ ಅದೇ ಕಲುಷಿತ ನೀರನ್ನು ಊರಿನವರು ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ದುಡ್ಡು ಕೊಟ್ಟು ಕುಡಿಯುವ ನೀರನ್ನು ಖರೀದಿಸಲು ಅವರಿಗೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಮತ್ತೊಂದೆಡೆ, ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರ ಇಂತಹ ಗಂಭೀರ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸಿ ಕಣ್ಣು ಮುಚ್ಚಿ ಕುಳಿತುಕೊಂಡಿದೆ.

“ಯಾವ ನೀರನ್ನು ಕುಡಿಯಬೇಕು, ಯಾವ ನೀರು ಚೆನ್ನಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಊರಿನವರಿಗೆ ಗೊತ್ತಿದೆ. ಕೆಲವು ಕೈಪಂಪುಗಳು ಸೇಫಾಗಿವೆ,” ಎಂದು ಕುಡಿಯುವ ನೀರು ಮತ್ತು ನೈರ್ಮಲ್ಯ ಇಲಾಖೆಯ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಜೇಸನ್ ಹುರುಹ್ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಯಾವ ಕೈಪಂಪುಗಳು ಸುರಕ್ಷಿತವೆಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಲು ಅವರಿಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೆ, ಫ್ಲೋರೋಸಿಸ್ ಕುರಿತು ಜನಜಾಗೃತಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ನಡೆಸಿರುವುದಕ್ಕೆ ಯಾವುದೇ ಸಾಕ್ಷ್ಯವನ್ನೂ ಅವರು ನೀಡಲಿಲ್ಲ.

ಅತಿಯಾದ ಪ್ರಮಾಣದ ಫ್ಲೋರೈಡ್ ಇಡೀ ದೇಹವನ್ನು ನಿಧಾನವಾಗಿ ವಿಷಮಯವಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಮೊದಲಿಗೆ ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ ದಂತ ಫ್ಲೋರೋಸಿಸ್ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಹಲ್ಲುಗಳ ಮೇಲೆ ಕಲೆಗಳು ಮೂಡಿ, ಅವುಗಳ ಬಣ್ಣ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. ಬಳಿಕ ಈ ಕಾಯಿಲೆ ಅಸ್ಥಿ ಸಂಬಂಧಿ ಫ್ಲೋರೋಸಿಸ್‌ಗೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆ. ಕೀಲುಗಳು ಬಿಗಿಯಾಗುತ್ತವೆ, ಮೂಳೆಗಳು ದುರ್ಬಲಗೊಂಡು ವಿರೂಪಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.

“ಫ್ಲೋರೈಡ್ ದೇಹದಲ್ಲಿರುವ ಕ್ಯಾಲ್ಸಿಯಂನ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸುತ್ತದೆ. ಹಲ್ಲುಗಳಲ್ಲಿ, ಮೂಳೆಗಳಲ್ಲಿ - ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ ಕ್ಯಾಲ್ಸಿಯಂ ಇದೆಯೋ ಅಲ್ಲೆಲ್ಲಾ ಫ್ಲೋರೈಡ್ ತುಂಬಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ,” ಎಂದು ಪಲಾಮು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸಿವಿಲ್ ಸರ್ಜನ್ ಹಾಗೂ ಮುಖ್ಯ ವೈದ್ಯಾಧಿಕಾರಿ (ಸಿಎಂಒ) ಡಾ. ಅನಿಲ್ ಕುಮಾರ್ ಶ್ರೀವಾಸ್ತವ ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ.

2008 ರಲ್ಲಿ ಚುಕ್ರು ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ಒಳಪಟ್ಟ ಪ್ರತಿ ಹತ್ತು ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಮಂದಿಗೆ ದಂತ ಫ್ಲೋರೋಸಿಸ್ ಇರುವುದು ಪತ್ತೆಯಾಗಿತ್ತು. ಅಲ್ಲದೆ, ಸಮೀಕ್ಷೆಗೆ ಒಳಪಟ್ಟ ಅಷ್ಟೂ ವಯಸ್ಕರಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಅರ್ಧದಷ್ಟು ಜನರಿಗೆ ಅಸ್ಥಿ ಸಂಬಂಧಿ ಫ್ಲೋರೋಸಿಸ್ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿತ್ತು ಎಂದು ಫ್ಲೋರೈಡ್ ಎಂಬ ಜರ್ನಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ವರದಿ ತಿಳಿಸಿದೆ.

2016 ರಲ್ಲಿ ಆಗಿನ ಕೇಂದ್ರ ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ಕುಟುಂಬ ಕಲ್ಯಾಣ ಇಲಾಖೆಯ ರಾಜ್ಯ ಸಚಿವೆ ಅನುಪ್ರಿಯಾ ಪಟೇಲ್ ಅವರು, ದೇಶಾದ್ಯಂತ ಸುಮಾರು 2.46 ಲಕ್ಷ ಜನರು ಫ್ಲೋರೋಸಿಸ್‌ನಿಂದ ಬಾಧಿತರಾಗಿರುವ ಶಂಕೆಯಿದೆ ಎಂದು ಸಂಸತ್ತಿನಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಈ ವರದಿಯನ್ನು ತಯಾರಿಸಿದ ಭಾರತೀಯ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ನಿಜವಾದ ಸಂಖ್ಯೆ ಇದಕ್ಕಿಂತ 26 ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿದ್ದು, ಸುಮಾರು 6.6 ಕೋಟಿ ಜನರು ಫ್ಲೋರೋಸಿಸ್‌ನಿಂದ ಬಾಧಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅದೇ ವರದಿಯಲ್ಲಿ, ಇಡೀ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಫ್ಲೋರೈಡ್ ಮತ್ತು ಆರ್ಸೆನಿಕ್ ಮಾಲಿನ್ಯದಿಂದ ಕಲುಷಿತಗೊಂಡ ಅಂತರ್ಜಲದಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚು ತೊಂದರೆ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿರುವ ದೇಶ ಭಾರತ ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಭಾರತದಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಫ್ಲೋರೋಸಿಸ್ ನಿಯಂತ್ರಣ ಮತ್ತು ತಡೆಗಟ್ಟುವ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ (ಎನ್‌ಪಿಪಿಸಿಎಫ್) ಜಾರಿಯಲ್ಲಿದೆ. ಕೇಂದ್ರ ಅಂತರ್ಜಲ ಮಂಡಳಿ (ಸಿಜಿಡಬ್ಲ್ಯೂಬಿ) ಜಾರ್ಖಂಡ್‌ನ 24 ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪೈಕಿ 12 ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಫ್ಲೋರೈಡ್ ಮಾಲಿನ್ಯ ಇರುವುದನ್ನು ಗುರುತಿಸಿದೆ.‌ ಈ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಪಲಾಮು ಜಿಲ್ಲೆಯೂ ಇದೆ.

ಹೀಗಿದ್ದೂ, ಪಾರಿ ತಂಡವು ಪಲಾಮು ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿ ದಿಲೀಪ್ ಪ್ರತಾಪ್ ಸಿಂಗ್ ಶೇಖಾವತ್, ಕುಡಿಯುವ ನೀರು ಮತ್ತು ನೈರ್ಮಲ್ಯ ಇಲಾಖೆಯ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ ಎಂಜಿನಿಯರ್ ಹಾಗೂ ಜಿಲ್ಲಾ ಸಿವಿಲ್ ಸರ್ಜನ್ ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯ ವೈದ್ಯಾಧಿಕಾರಿಯವರ (ಸಿಎಂಒ) ಕಚೇರಿಗಳಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿತು. ಆದರೆ, ಸರ್ಕಾರದ ಬಳಿ ಪಲಾಮು ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಫ್ಲೋರೋಸಿಸ್‌ನಿಂದ ಬಾಧಿತರಾದವರ ಸಂಖ್ಯೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಯಾವುದೇ ಅಧಿಕೃತ ದಾಖಲೆ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ನಮಗೆ ತಿಳಿಸಿದರು.

ಪ್ರಿಯಾಂಕಾಳ ಅಜ್ಜ-ಅಜ್ಜಿ ಇಬ್ಬರೂ ಫ್ಲೋರೋಸಿಸ್‌ನಿಂದಾಗಿ ಅಂಗವಿಕಲರಾಗಿದ್ದರು. ಲಾಲ್ ದೇವ್ ಅವರ ತಾಯಿ ಸುಖ್ನಿ ದೇವಿ 2017 ರಲ್ಲಿ ಹಾಸಿಗೆ ಹಿಡಿದರು. ಒಂದು ವರ್ಷದ ಬಳಿಕ ಅವರ ತಂದೆ ಬುಧಾ ಓರಾಂ ಅವರ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯೂ ಅದೇ ಆಯಿತು. 2021 ರಲ್ಲಿ ಈ ದಂಪತಿ ಕೇವಲ ಒಂದು ತಿಂಗಳ ಅಂತರದಲ್ಲಿ ಸಾವನ್ನಪ್ಪಿದರು.

ಈ ಕುಟುಂಬದ ಮೂರು ಕೋಣೆಗಳ ಮಣ್ಣಿನ ಮನೆಯ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕೆಂಪು ಕ್ರಾಸ್ ಗುರುತು ಹಾಕಿರುವ ಒಂದು ಕೈಪಂಪು ಇದೆ. ಅದರಿಂದಲೇ ಪ್ರಿಯಾಂಕಾ ದಿನಾ ಮನೆಗೆ ನೀರು ತರುತ್ತಾಳೆ.

“ದುಡ್ಡು ಕೊಟ್ಟು ನೀರು ತರುವ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನಾವಿಲ್ಲ. ನಾವು ಏನು ಮಾಡಬಹುದು ಹೇಳಿ?” ಎಂದು ಲಾಲ್ ದೇವ್ ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದರು.

ಕೈಯಲ್ಲಿ ದುಡ್ಡಿರುವ ಕೆಲವರು ಮಾತ್ರ 10 ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ದೂರದ ಡಾಲ್ಟನ್‌ಗಂಜ್‌ಗೆ ಹೋಗಿ, 30 ರೂಪಾಯಿ ಕೊಟ್ಟು 20 ಲೀಟರ್ ಶುದ್ಧೀಕರಿಸಿದ ನೀರನ್ನು ತರುತ್ತಾರೆ.

ಪ್ರಿಯಾಂಕಾ ಪ್ರತಿದಿನ ಗದ್ದೆಗಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾಳೆ. ಆದರೆ ಈಗ ಅವಳಿಗೆ ಮೊದಲಿನಂತೆ ವೇಗವಾಗಿ ಓಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವಳು ಎಷ್ಟು ದೂರ ಓಡಬಹುದು ಎಂಬುದನ್ನು ಅವಳ ಮೊಣಕಾಲಿನ ನೋವು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತದೆ. ಇನ್ನುಮುಂದೆ ಫುಲ್‌ ಸ್ಪೀಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಓಡಲು ಅವಳಿಗೆ ಸಾಧ್ಯವೇ ಇಲ್ಲ. ತನ್ನ ಎಲ್ಲಾ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಪರೀಕ್ಷೆಯ ದಿನ ಕೊನೆಯ ಬಾರಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸಲು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾಳೆ.

ತನ್ನ ಉದ್ಯೋಗದ ಕನಸನ್ನು ನನಸಾಗಿಸುವ ಲಿಖಿತ ಮತ್ತು ದೈಹಿಕ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ತೀರ್ಣಳಾದರೂ, ಅವಳಿಗೆ ಇನ್ನೊಂದು ಮಹಾಪರೀಕ್ಷೆ ಎದುರಾಗಲಿದೆ - ಅದು ವೈದ್ಯಕೀಯ ಪರೀಕ್ಷೆ.

ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ 50 ಕೆಜಿ ಭತ್ತದ ಚೀಲ ಹೊತ್ತು ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ನಂದು ಸಿಂಗ್ ಈಗ ದಿನವಿಡೀ ಚಾರ್ಪಾಯ್‌ (ಹಗ್ಗದ ಹಾಸಿಗೆ) ಮೇಲೆ ಮಲಗಿಯೇ ಕಾಲ ಕಳೆಯುತ್ತಾರೆ. “ನನ್ನ ಇಡೀ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಭಯಂಕರ ನೋವು. ಮೈಯೆಲ್ಲ ಕರೆಂಟ್ ಶಾಕ್‌ ಹೊಡೆದಂತಾಗುತ್ತದೆ,” ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

56 ವರ್ಷದ ಪ್ರಾಯದ ನಂದು ಸಿಂಗ್ ಅವರ ಕಾಲುಗಳು ಊದಿಕೊಂಡಿವೆ, ಮೂಳೆಗಳು ವಿರೂಪಗೊಂಡಿವೆ. ಅವರಿಗೆ ಅಸ್ಥಿ ಫ್ಲೋರೋಸಿಸ್‌ ಇದೆ. “ಊರಲ್ಲಿ ಯಾರ ಮನೆಗೆ ಹೋದರೂ ‘ಫ್ಲೋರೈಡ್’ ಕಾಣುತ್ತದೆ,” ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಊರಿನವರು ಫ್ಲೋರೋಸಿಸ್‌ ಕಾಯಿಲೆಯನ್ನು ‘ಫ್ಲೋರೈಡ್’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಐದು ಎಕರೆ ಜಮೀನಿನಲ್ಲಿ ಖಾರೀಫ್‌ ಹಂಗಾಮಿನಲ್ಲಿ ಭತ್ತ ಮತ್ತು ಜೋಳ, ರಬಿ ಹಂಗಾಮಿನಲ್ಲಿ ಗೋಧಿ ಹಾಗೂ ಸಾಸಿವೆ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ದಿನಗಳನ್ನು ಅವರು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಕೃಷಿ ಇಲ್ಲದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ದಿನಗೂಲಿ ಕಾರ್ಮಿಕನಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು ವಲಸೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು. “ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಸುಮಾರು ಎರಡು ಲಕ್ಷ ರೂಪಾಯಿ ಸಂಪಾದಿಸುತ್ತಿದ್ದೆ. ತುಂಬಾ ಕಷ್ಟಪಟ್ಟು ದುಡಿಯುತ್ತಿದ್ದೆ,” ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಕೊನೆಯ ಬಾರಿ ಅವರು ಕೂಲಿ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಹೋಗಿದ್ದು 2015 ರಲ್ಲಿ.

ನಂದು ಅವರು ನಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದಂತೆಯೇ, ಅವರ ಸೊಸೆ ಸಾರೋ ದೇವಿ ಕೆಂಪು ಕ್ರಾಸ್ ಗುರುತು ಹಾಕಿರುವ ಹತ್ತಿರದ ಕೈಪಂಪಿನಿಂದ ನೀರು ಹೊತ್ತು ಮನೆ ಒಳಗೆ ಬಂದರು.

ಇನ್ನೂ 30 ವರ್ಷ ಪ್ರಾಯವೂ ತುಂಬದ ಸಾರೋ ದೇವಿ ಕೀಲುಗಳು, ಬೆನ್ನು ಮತ್ತು ತಲೆ ನೋವಿನಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. “ಮೈಯೊಳಗೆ ಕರೆಂಟ್‌ ಹೋದಂತೆ ಆಗುತ್ತದೆ,” ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ನರಗಳ ಮೂಲಕ ಸಾಗುವ ವಿದ್ಯುತ್ ಸಂಕೇತಗಳ ಸಂಚಾರಕ್ಕೆ ಕ್ಯಾಲ್ಸಿಯಂ ಅತ್ಯಗತ್ಯ. “ಕ್ಯಾಲ್ಸಿಯಂ ಕೊರತೆಯಿಂದಾಗಿ ದೇಹದಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯುತ್ ಶಾಕ್ ಹೊಡೆದಂತ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ,” ಎಂದು ಪಲಾಮು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮುಖ್ಯ ವೈದ್ಯಾಧಿಕಾರಿ ಶ್ರೀವಾಸ್ತವ ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ.

“ಅಂಗವಿಕಲರಾಗುತ್ತೇವೆ ಎಂಬ ಭಯದಿಂದ ಈಗ ಯಾರೂ ತಮ್ಮ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳನ್ನು ಈ ಊರಿನ ಹುಡುಗರಿಗೆ ಮದುವೆ ಮಾಡಿ ಕೊಡುತ್ತಿಲ್ಲ. ನಮ್ಮ ಸೊಸೆಯನ್ನೇ ನೋಡಿ. ಎಷ್ಟು ಸೊರಗಿದ್ದಾಳೆ ಎಂದು ನಿಮಗೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ,” ಎಂದು ನಂದು ಸಿಂಗ್ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಮನೆಯೊಳಗೆ ಒಲೆಯ ಮೇಲೆ ನೀರು ಕುದಿಯುತ್ತಿತ್ತು. “ಕೆಲವರು ನೀರನ್ನು ಕುದಿಸಿ ಕುಡಿದರೆ ಒಳ್ಳೆಯದು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಮಕ್ಕಳು ಇದೇ ನೀರನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತಾರೆ,” ಎಂದು ಸಾರೋ ದೇವಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ತಮ್ಮ ಇಬ್ಬರು ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳು ಮತ್ತು ಇಬ್ಬರು ಗಂಡುಮಕ್ಕಳನ್ನು ಕಾಯಿಲೆಯಿಂದ ಉಳಿಸಲು ನೀರನ್ನು ಕುದಿಸಿ ಕುಡಿಯುತ್ತಾರೆ.

ಆದರೆ, ನೀರನ್ನು ಕುದಿಸುವುದರಿಂದ ಅದರಲ್ಲಿರುವ ಫ್ಲೋರೈಡ್‌ನ ಸಾಂದ್ರತೆ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಸಾರೋ ದೇವಿಯವರಿಗೆ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ.

ನಾವು ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರುವಂತೆ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದ ಮಕ್ಕಳು ನಗುತ್ತಾ ಕ್ಯಾಮೆರಾ ಮುಂದೆ ನಿಂತು ಫೋಟೋಗೆ ಪೋಸ್ ನೀಡಿದರು. ಅವರ ಹಲ್ಲುಗಳಲ್ಲಿ ಕಲೆಗಳು ಕಾಣಿಸುತ್ತಿದ್ದವು, ಬಣ್ಣ ಬದಲಾಗಿತ್ತು. ಕಲುಷಿತ ನೀರು ದೇಹದೊಳಗೆ ಹೋಗಿ ತನ್ನ ಭಯಾನಕ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ತೋರಿಸುವ ಮೊದಲು ಹಲ್ಲುಗಳಲ್ಲಿ ರೋಗ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

“ಇಷ್ಟು ಚಿಕ್ಕ ಮಕ್ಕಳು ಕೂಡ ‘ಅಮ್ಮಾ, ಮೈನೋವು, ತಲೆ ನೋವು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತವೆ,” ಎಂದು ಸಾರೋ ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ನಾಲ್ವರು ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡವಳಿಗೆ 10 ವರ್ಷ, ಸಣ್ಣವನಿಗೆ 2 ವರ್ಷ ಪ್ರಾಯ. “ಏನು ಮಾಡೋದು? ನೋವು ತಡೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗದೆ ತುಂಬಾ ಅಳುವಾಗ, ಇದೇ ನೋವು ನಿವಾರಕ ಮದ್ದನ್ನು ಕೊಡುತ್ತೇವೆ. ಅವರು ಅದನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಮಲಗುತ್ತಾರೆ,” ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಫ್ಲೋರೋಸಿಸ್‌ ತಡೆಗಟ್ಟಬಹುದಾದ ಒಂದು ಕಾಯಿಲೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಬೇಕಿರುವುದು ಶುದ್ಧ ಕುಡಿಯುವ ನೀರಿನ ಪೂರೈಕೆ ಮಾತ್ರ.

“ನದಿ ಅಥವಾ ಕೆರೆಯ ಮೇಲ್ಮೈ ನೀರನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ, ಅದನ್ನು ಶುದ್ಧೀಕರಿಸಿ ಜನರಿಗೆ ಪೂರೈಸಬೇಕು. ಇದೇ ಒಳ್ಳೆಯ ಪರಿಹಾರ,” ಎಂದು ಮುಖ್ಯ ವೈದ್ಯಾಧಿಕಾರಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

2017 ರಲ್ಲಿ ಫ್ಲೋರೈಡ್‌ ಬಾಧಿತ ಗ್ರಾಮಗಳ 1,000 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಜನರು ಶುದ್ಧ ಕುಡಿಯುವ ನೀರಿಗಾಗಿ ಒತ್ತಾಯಿಸಿ ಪ್ರತಿಭಟನೆ ನಡೆಸಿ ಪಾದಯಾತ್ರೆ ಕೈಗೊಂಡರು. ಇದಾದ ಬಳಿಕ ರಾಂಚಿ ಮತ್ತು ದೆಹಲಿಯಿಂದ ತಂಡಗಳು ಗ್ರಾಮಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದವು. “ಅವರು ಗ್ರಾಮದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕೈಪಂಪಿನ ನೀರನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಿ, ಅವುಗಳನ್ನು ಕುಡಿಯಲು ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಕೆಂಪು ಗುರುತು ಹಾಕಿ ಹೋದರು,” ಎಂದು ನಂದು ಸಿಂಗ್ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರ ಕುಡಿಯುವ ನೀರು ಪೂರೈಸಲು ಪೈಪ್‌ಲೈನ್ ಹಾಕಿತು. “ಅದು ಒಂದು ವರ್ಷ ಮಾತ್ರ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿತು,” ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಕೆಲವು ಕೈಪಂಪುಗಳಿಗೆ ಶುದ್ಧೀಕರಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಅಳವಡಿಸಲಾಗಿತ್ತು. “ಆದರೆ ಅದು ಕೆಟ್ಟುಹೋದರೂ ಯಾವತ್ತೂ ರಿಪೇರಿ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ,” ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ ಅವರು.

“ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರುವ ‘ಸಾಹೇಬರು’ (ಅಧಿಕಾರಿಗಳು) ತಮಗೆ ಕುಡಿಯಲು ತಾವೇ ನೀರು ತರುತ್ತಾರೆ. ನಮ್ಮ ನೀರನ್ನು ಅವರು ಕುಡಿಯುವುದಿಲ್ಲ,” ಎಂದು ನಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

2024 ರೊಳಗೆ ದೇಶದ ಪ್ರತೀ ಗ್ರಾಮದ ಮನೆ ಮನೆಗೂ ಪೈಪ್‌ ಮೂಲಕ ಶುದ್ಧ ಕುಡಿಯುವ ನೀರು ಒದಗಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಜಲ್ ಜೀವನ್ ಮಿಷನ್‌ ಆರಂಭಿಸಲಾಯಿತು. ಫ್ಲೋರೈಡ್‌ನಂತಹ ಮಾಲಿನ್ಯಕಾರಕಗಳಿಂದ ಬಾಧಿತವಾಗಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಈ ಯೋಜನೆಯಲ್ಲಿ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡಲಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಇದರ ಗಡುವನ್ನು ಈಗ 2028 ರ ಡಿಸೆಂಬರ್ ವರೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಲಾಗಿದೆ. “ಕಳೆದ ಎರಡೂವರೆ ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ ಅನುದಾನ ಕೊಡುವುದನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿದೆ. ಆದರೆ ಈಗ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರ ಕೆಲವು ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ಹಣವನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲು ಆರಂಭಿಸಿದೆ,” ಎಂದು ಹುರುಹ್ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಚುಕ್ರು ಗ್ರಾಮದ ಅನೇಕರ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಈಗಾಗಲೇ ಸರಿಪಡಿಸಲಾಗದಷ್ಟು ಸಮಸ್ಯೆಯಾಗಿದೆ.

ಕಳೆದ ಒಂದು ದಶಕದಲ್ಲಿ ತೀವ್ರ ಫ್ಲೋರೋಸಿಸ್‌ನಿಂದಾಗಿ ಕನಿಷ್ಠ 20 ರಿಂದ 30 ಮಂದಿ ಸತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಊರವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. “ಸತೌರಾ ಅವರ ಮನೆಯ ಇಬ್ಬರು ಈಗ ಜೀವಂತ ಇಲ್ಲ, ನಾನ್ಹು, ಆಮೇಲೆ ನವೀನ್ ಪಾಲ್ ಮತ್ತು ಜಾಧವ್ ಪಾಲ್ ಎಂಬ ಇಬ್ಬರು ಅಣ್ಣ-ತಮ್ಮಂದಿರು.…,” ಎಂದು ಲಾಲ್ ದೇವ್‌ ಅವರು ಸತ್ತವರ ಹೆಸರು ಹೇಳುತ್ತಾ ಎಣಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದರು.

“ಜನರ ಆಯಸ್ಸು ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಿದೆ. ಅಂಗವಿಕಲರಾಗುತ್ತಿದ್ದಾರೆ, ಅಕಾಲಿಕವಾಗಿ ವೃದ್ಧರಾಗುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಸಾಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ನಡೆದಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಮನುಷ್ಯ ಒಮ್ಮೆ ಹಾಸಿಗೆ ಹಿಡಿದರೆ, ಅವನ ಕಥೆ ಮುಗಿದಂತೆಯೇ,” ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಉಪೇಂದ್ರ ಕುಮಾರ್ ಸಿಂಗ್ ಅವರಿಗೆ 10 ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ತಿಂಗಳಿಗೆ 600 ರೂಪಾಯಿ ಅಂಗವಿಕಲರ ಪಿಂಚಣಿ ಸಿಗಲು ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಈಗ ಅವರಿಗೆ 19 ವರ್ಷ. ಕೇವಲ ಐದು ವರ್ಷದವರಾಗಿದ್ದಾಗ, 2012 ರ ಬೇಸಿಗೆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅವರ ಕಾಲುಗಳು ಸುರುಟಿಕೊಳ್ಳತೊಡಗಿದವು. “ಎಡ ಕಾಲು ಬಾಗಿಕೊಂಡಿತು, ಬಲ ಕಾಲು ಚಪ್ಪಟೆಯಾಯಿತು,” ಎಂದು ಅವರ ತಾಯಿ ಸವಿತಾ ದೇವಿ ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.

ಮುಂದಿನ ಹಲವು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಈ ಕುಟುಂಬವು ಡಾಲ್ಟನ್‌ಗಂಜ್, ರಾಂಚಿ, ಹಾಗೆಯೇ ರಾಜಸ್ಥಾನದವರೆಗೆ ವೈದ್ಯರನ್ನು ಹುಡುಕಿಕೊಂಡು ಹೋಯಿತು. 2022 ರ ವೇಳೆಗೆ ಅವರು ಚಿಕಿತ್ಸೆಗಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿದರು. “ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಆಸ್ಪತ್ರೆ ದಾಖಲೆಗಳೇ ತುಂಬಿವೆ,” ಎಂದು ಸವಿತಾ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅದರ ಜೊತೆಗೆ 10 ಲಕ್ಷ ರೂಪಾಯಿ ಸಾಲವೂ ಅವರ ತಲೆಮೇಲೆ ಬಿತ್ತು. “ಒಂದು ದಿನ ತುಂಬಾ ಕೋಪ ಬಂದು ಎಲ್ಲಾ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ರಾಶಿ ಹಾಕಿ ಬೆಂಕಿ ಕೊಟ್ಟೆ,” ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದರು.

ಚುಕ್ರು ಗ್ರಾಮದ ಸುಮಾರು 1,200 ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಸದ್ಯ 100 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಮಂದಿ ಅಂಗವಿಕಲರ ಪಿಂಚಣಿ ಪಡೆಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಗ್ರಾಮದ ಮುಖಿಯಾ (ಮುಖ್ಯಸ್ಥೆ) ಅಂಜನಾ ಸಿಂಗ್ ಅವರ ಪತಿ ರವೀಂದ್ರ ಸಿಂಗ್ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅಂದರೆ ಗ್ರಾಮದ ಅಂಗವೈಕಲ್ಯ ಪ್ರಮಾಣ ಶೇಕಡಾ 8.3 ರಷ್ಟಿದ್ದು, ಇದು ಭಾರತದ ಸರಾಸರಿ ಅಂಗವೈಕಲ್ಯ ಪ್ರಮಾಣವಾದ ಶೇಕಡಾ 2.21 ಕ್ಕಿಂತ ಸುಮಾರು ನಾಲ್ಕು ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚು.

ಉಪೇಂದ್ರ ಅವರಿಗೆ ಊರುಗೋಲು ಇಲ್ಲದೆ ಹೆಚ್ಚು ದೂರ ನಡೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. “ಆದರೆ 10 ನಿಮಿಷ ನಡೆದರೆ ನೋವು ಶುರುವಾಗುತ್ತದೆ,” ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಶಾಲೆಯನ್ನೂ ಅರ್ಧದಲ್ಲೇ ಬಿಟ್ಟರು.

ಯಾವಾಗೆಲ್ಲಾ ಫ್ಲೋರೈಡ್ ಮಾಲಿನ್ಯದ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸಲು ಸರ್ಕಾರಿ ತಂಡಗಳು ಚುಕ್ರು ಗ್ರಾಮಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡುತ್ತವೆಯೋ, ಆಗೆಲ್ಲಾ ಉಪೇಂದ್ರ ಅವರನ್ನು ಕರೆಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. “ಅವರು ನನ್ನ ಕಾಲಿನ ಒಂದು ಫೋಟೋ, ಹಲ್ಲುಗಳ ಒಂದು ಫೋಟೋ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಾರೆ,” ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. “ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ನಂಗೆ ತುಂಬಾ ಕೋಪ ಬರುತ್ತದೆ. ಕನಿಷ್ಠ ನೀವು ನಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದೀರಿ. ಅವರು ಏನನ್ನೂ ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಫೋಟೋ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೊರಟುಹೋಗುತ್ತಾರೆ,” ಎಂದು ಮೇಲಕ್ಕೆ ನೋಡುತ್ತಾ ಹೇಳಿದರು.

70 ವರ್ಷ ಪ್ರಾಯದ ಹಿರಾಮತಿ ದೇವಿಯವರಿಗೆ ನಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಮಾತನಾಡಲು ಇಷ್ಟವಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವರು ತಮ್ಮ ಪತಿ 80 ವರ್ಷ ಪ್ರಾಯದ ಗಣೇಶ್ ರಾಮ್ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಒಂದು ಕೋಣೆಯ ಮಣ್ಣಿನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಆ ಕತ್ತಲ ಕೋಣೆಯ ಒಂದು ಮೂಲೆಯಲ್ಲಿ ಚುಲ್ಹಾ (ಒಲೆ) ಇದೆ. ಮತ್ತೊಂದು ಮೂಲೆಯಲ್ಲಿ ಸೊಳ್ಳೆ ಪರದೆಯೊಳಗಿನ ಹಾಸಿಗೆಯ ಮೇಲೆ ಗಣೇಶ್ ರಾಮ್ ಅವರು ಛಾವಣಿಯತ್ತ ನೋಡುತ್ತಾ ಮಲಗಿದ್ದರು.

ಹಿರಾಮತಿ ದೇವಿ ಕೋಣೆಯೊಳಗೆ ತುಂಬಾ ಕಷ್ಟಪಟ್ಟು ತೆವಳುತ್ತಾ ಚಲಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮೊದಲು ಎರಡೂ ಕೈಗಳನ್ನು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಊರಿ, ನಂತರ ತಮ್ಮ ದೇಹವನ್ನು ಇಂಚು ಇಂಚಾಗಿ ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಮುಂದೆ ಸಾಗುತ್ತಾರೆ. ಬೆನ್ನುಹುರಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬಾಗಿಕೊಂಡಿದೆ. ಬೆರಳುಗಳು, ಕೈಗಳು ಮತ್ತು ಕಾಲುಗಳು ವಿರೂಪಗೊಂಡಿವೆ. ಅವುಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾ, “ಎಲ್ಲೆಲ್ಲೂ ನೋವು. ನೋಡಿ, ಎಲ್ಲವೂ ಹೇಗೆ ಬಾಗಿಕೊಂಡಿವೆ,” ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದರು. ಆದರೂ ಅವರು ಮನೆಯೊಳಗೆ ಆಚೀಚೆ ಚಲಿಸುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತಾರೆ.

“ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಿ, ನಾನು ಅವರಿಗೆ ಊಟ ಕೊಟ್ಟು ಬರುತ್ತೇನೆ,” ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದರು.

ನಿಧಾನವಾಗಿ ತಮ್ಮನ್ನು ಎಳೆದುಕೊಂಡು ಚುಲ್ಹಾ (ಒಲೆ) ಬಳಿಗೆ ಹೋದರು. ಒಂದು ಪಾತ್ರೆಯಿಂದ ಬೇಯಿಸಿದ ಅನ್ನವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು, ಅದಕ್ಕೆ ಸೊಪ್ಪಿನ ಪಲ್ಯವನ್ನು ಸುರಿದರು. ನಂತರ ತಮ್ಮ ಕೈಯನ್ನು ಚಾಚಿ ತಟ್ಟೆಯನ್ನು ಗಂಡ ಹತ್ತಿರ ತಳ್ಳಿದರು.

““ಈ ಮುದಿಯ ಮೂರು ದಿನಗಳಿಂದ ಏನನ್ನೂ ತಿಂದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ತಿನ್ನದೆ ಇದ್ದರೆ ಸಾಯುತ್ತಾರೆ ಎಂಬ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ನಾನು ಒತ್ತಾಯದಿಂದ ಊಟ ಮಾಡಿಸುತ್ತೇನೆ,” ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದರು.

ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ದಂಪತಿ ತಮ್ಮ 10 ಎಕರೆ ಹೊಲದಲ್ಲಿ ಉಳುಮೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಬಾಗಿಲಿನಿಂದ ಕಾಣುವ ಖಾಲಿ ಹೊಲಗಳತ್ತ ಹಿರಾಮತಿ ಕೈ ತೋರಿಸುತ್ತಾ, “ನೀವು ನೋಡುತ್ತಿರುವ ಈ ಇಡೀ ಖಾಲಿ ಹೊಲದಲ್ಲಿ ನಾವು ಉಳುಮೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೆವು,” ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದರು. ಆ ಬಳಿಕ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಇಬ್ಬರನ್ನೂ ಫ್ಲೋರೋಸಿಸ್‌ ಬಾಧಿಸತೊಡಗಿತು.

“ತುಂಬಾ ಮಂದಿ ಸತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ನೀವು ಈಗ ನೀವು ಬಂದಿದ್ದೀರಿ,” ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದರು. ಬಾಗಿಲಿನ ಕಡೆ ನೋಡುತ್ತಾ ಹಿರಾಮತಿಯವರು, “ಜಾಯಿಯೇ, ಜೋ ಜಿಂದಾ ಹೈ ಉಸ್ಕೋ ದೇಖಿಯೆ [ಹೋಗಿ, ಇನ್ನೂ ಬದುಕಿರುವವರ ಹತ್ತಿರ ಹೋಗಿ. ನಮ್ಮ ಕಾಲ ಮುಗಿಯಿತು],” ಎಂದು ಹೇಳಿದರು.