पीरागढीतले विषारी नळ

“घरातल्या नळाचं पाणी कधीकधी पिवळसर असतं, तर कधीकधी ते निळं, काळं किंवा फेसाळ असतं. पाण्याचा वास गटारासारखा येतो. आम्ही सहा महिन्यांपासून हेच पाणी वापरतोय,” पश्चिम दिल्लीच्या पीरागढी गावात राहणारा अन् शिंपीकाम करणारा २२ वर्षांचा रोशन सांगत होता. तो गेल्या तीन दिवसांपासून पोटदुखी आणि तापाने आजारी आहे. या चौकोनी कुटुंबातील कुणीतरी नेहमीच आजारी असतो.

देशाची राजधानी असलेल्या या शहराच्या बाहेर असलेलं पीरागढी गाव आता शहरातल्या वाढत्या वर्दळीने व्यापलंय, इथल्या अनेक रहिवाशांना नळाद्वारे येणारं दूषित पाणी पिल्यानंतर जठर आणि आतड्यांच्या समस्या किंवा तापासारख्या समस्यांचा सामना करावा लागतोय. जून २०२४ पासून, परिसरातल्या सुमारे १,००० घरांतील प्रत्येक व्यक्तीला महानगरपालिकेच्या पुरवठ्याद्वारे दुर्गंधीयुक्त पाणी मिळालंय.

पीरागढीच्या रस्त्यांवर डझनभर लहान-मोठे कारखाने होते. स्थानिक लोक म्हणतात की, सुमारे दोन दशकांपूर्वीपर्यंत इथे प्रामुख्याने प्लास्टिक वस्तूंचं उत्पादन करणारे युनिट्स होते. कालांतराने, विविध प्रकारचे रंग, शूज, इलेक्ट्रॉनिक्स आणि मोटर आणि इतर गोष्टींचे उत्पादन करणारी औद्योगिक युनिट्स देखील उदयास येऊ लागली.

रोशनचे वडील विश्वनाथ इथल्या एका कारखान्यात रोजंदारीवर काम करतात. १५ वर्षांपूर्वी जेव्हा ते बिहारहून दिल्लीला स्थलांतरित झाले तेव्हापासून पीरागढी त्यांचं घर बनलं कारण या गावाने रोजगार, अन्न आणि पाणी यासारख्या मूलभूत गरजा पूर्ण केल्या.

विश्वनाथच्या कुटुंबाप्रमाणे, पीरागढीतील बहुतेक लोक त्यांच्या कुटुंबाच्या मासिक उत्पन्नापैकी जवळजवळ १० टक्के रक्कम स्वच्छ पिण्याच्या पाण्यावर खर्च करतात, ज्याचा सरासरी खर्च दररोज १०० रुपये आहे.

“पीरागढीतला प्रत्येकजण आजारी आहे”, असं नीलम सांगते. पोटदुखी आणि तापाच्या रुग्णांव्यतिरिक्त, काही लोकांच्या त्वचेवर पुरळ उठले आहेत. “हे सर्व या दूषित पाण्यामुळे होतंय. आम्ही ते पाणी घरातली साफसफाई, अंघोळ आणि शौचालयासह सर्व घरगुती कामांसाठी वापरतो. पिण्यासाठी, आम्हाला पाण्याच्या कॅन विकत घ्याव्या लागतात.”

विश्वनाथचं कुटुंबं भाड्याच्या घरात रहातं त्या तीन मजली अरूंद घराची मालकीण नीलम आहे. “माझे पती आजारी असतात आणि माझा मुलगा बेरोजगार आहे अशा परिस्थिती मी दररोज पिण्याच्या पाण्यासाठी ५६ रूपये कुठून आणायचे?” असा प्रतिप्रश्न नीलमने केला.

पाच जणांच्या कुटुंबाला दररोज अंदाजे २० लिटरच्या दोन कॅन लागतात, तीन स्थानिक विक्रेते ह्याची विक्री करतात आणि एक कॅन ६० रुपयांना मिळते.

भूजल पंप बसवण्याचा प्रश्नच येत नाही, कारण २०१९ पासून दिल्ली प्रदूषण नियंत्रण समितीच्या नियमांनुसार भूजल पातळी योग्य राखण्यासाठी त्यावर बंदी आणली आहे. त्यामुळे रहिवाशांसाठी घरगुती नळ हा एकमेव पाण्याचा स्रोत आहे, ज्याची पूर्तता आता पाण्याच्या कॅनने केली जाते.

२२ जुलै २०२४ रोजी, पीरागढी गावातील नळांमधून वाहणाऱ्या चमकदार निळ्या आणि फेसाळ पाण्याचे व्हिडिओ सोशल मीडियावर व्हायरल झाले. या क्लिपपैकी एकीमध्ये, गावातील एक रहिवाशी त्याच्या घरातील नळाच्या पाण्याला ‘जहर’ (विष) म्हणत असल्याचं दिसत आहे.

प्रत्युत्तर म्हणून, दिल्लीच्या तत्कालीन जलमंत्री आतिषी यांनी दिल्ली जल बोर्डाचे (डीजेबी) मुख्य सचिव नरेश कुमार यांना चौकशी करण्याचे आदेश दिले. डीजेबीने एक तपास पथक स्थापन केले, परंतु त्याचे निष्कर्ष सार्वजनिक केले गेले नाहीत.

वृत्तपत्रांतील बातम्यांनुसार डीजेबी अधिकाऱ्यांनी पीरागढीमध्ये खराब झालेल्या मलवाहिनीमधील सांडपाण्यामुळे पाण्याच्या लाइन दूषित झाल्या असल्याचं म्हटलं होतं, तर रहिवाशांनी सांगितलं की त्यांना नेमके काय घडलं आहे हे माहित आहे.

“जेसीबी (माती खोदणारे यंत्र) आणला आणि आमच्या समोरून सर्व पाइपलाइन उखडून टाकली. त्यांना पाण्याच्या पाइपलाइन आणि सांडपाण्याच्या लाइनमधला फरक लक्षात आला नाही. त्यांनी रस्ते खोदल्यापासून आम्हाला नळांमधून दूषित पाणी येऊ लागलं,” असं पीरागढी गावातले पंप दुरुस्ती दुकानात काम करणारे सुबोध पासवान म्हणतात.

पीरागढी मेट्रो रेल्वे स्टेशनच्या अलीकडील बांधकामामुळे भूमिगत पाइपलाइन आणि सांडपाण्याच्या लाइनचं नुकसान झालं, ज्यामुळे फक्त नळाचं पाणीच दूषित झालं नाही तर सांडपाण्याच्या लाइनमध्ये मोठा अडथळा निर्माण झाल्याचं रहिवाशी म्हणतात.

ग्रीन लाइनच्या बाजूने होणारं पीरागढी मेट्रो स्टेशनचं बांधकाम हे दिल्ली मेट्रो रेल कॉर्पोरेशन (डीएमआरसी) च्या विस्तारातील चौथ्या टप्प्याचा एक भाग आहे. हे स्टेशन मॅजेन्टा आणि ग्रीन लाइनसाठी इंटरचेंज पॉइंट म्हणून तयार केलं जाईल. बांधकाम पूर्ण झाल्यानंतर, पीरागढी मेट्रो स्टेशनवरील प्रवाशांची संख्या पाच पटीने वाढण्याची अपेक्षा आहे.

रस्ते खोदकामानंतर झालेल्या नुकसानीमुळे परिसरातील पाण्याच्या पाइपलाइन दूषित झाल्याच्या मुद्यावर प्रतिक्रिया देण्याच्या विनंतीला डीजेबी आणि डीएमआरसीच्या अधिकाऱ्यांनी अनेक प्रयत्न करूनही प्रतिसाद दिला नाही.

प्रल्हाद हा पीरागढी आणि आसपासच्या सांडपाण्याच्या लाइनची साफसफाई करण्यासाठी डीजेबीने कंत्राटावर नेमलेला कामगार आहे. दररोज, तो किमान सहा सांडपाण्याचे खड्डे साफ करतो जे शाईसारख्या काळ्या रंगाने भरलेले असतात. खूपदा, त्याला मॅनहोल साफ करण्यासाठी सक्शन मशीन मागवावी लागते, तर इतरवेळी तो गाळ काढण्यासाठी पोर्टेबल मोटर आणि ट्यूब किंवा बादली आणि दोरी वापरतो.

“हे सर्व सांडपाणी इतरवेळी केशोपूर प्रक्रिया प्रकल्पामध्ये रिसायकलिंगसाठी जायचं, परंतु मेट्रो बांधकामामुळे सांडपाण्याच्या लाइन फुटल्या आहेत,” असं बिहारमधील स्थलांतरित कामगार प्रल्हाद म्हणतो.

‘डीजेबी’ चा केशोपूर सांडपाणी प्रक्रिया प्रकल्प (एसटीपी) गावापासून ३ किलोमीटर अंतरावर आहे आणि दररोज ८०,००० लीटर सांडपाणी प्रक्रिया करू शकतो.

दूषित पाणीपुरवठा होत असताना, पर्याय म्हणून पीरागढी गावाला पुन्हा एकदा स्थानिक मंदिराच्या आवारात असलेल्या ‘बावडी’ किंवा खोदलेल्या विहिरीतील पाणीपुरवठ्याकडे वळावे लागते आहे. मुख्य पुजारी हरि शंकर शास्त्री म्हणतात, “गावात गोड्या पाण्याचा हा एकमेव स्रोत शिल्लक आहे. पूर्वी अनेक विहिरी होत्या, पण त्या सर्व आटल्या.” ते म्हणतात की पीरागढीतील रहिवाशी बावडी किंवा विहिरीतलं पाणी पवित्र मानतात.

पीरागढी गावातले रहिवाशी प्रदीप कौशिक जन्मापासून इथेच राहतात, ते म्हणतात की काही आठवड्यांपूर्वी मंदिरात पिण्याच्या पाण्याच्या मुद्द्यावर स्थानिक नेत्यांची बैठक झाली होती. “डीएमआरसी आणि दिल्ली जल मंडळाचे लोकही आले होते आणि त्यांनी आम्हाला सांगितलं की परिसरातील सांडपाण्याच्या लाइन खूप जुन्या आहेत. संपूर्ण पाइपलाइन व्यवस्था बदलण्याची गरज आहे”.

शास्त्रींच्या मते, डीजेबी अधिकाऱ्यांनीही विहिरीची तपासणी केली आणि गेल्या काही वर्षांत कमी झालेली पाण्याची पातळी तपासली. “नियमित तपासणीव्यतिरिक्त, विहिरीसाठी कधीही फारसं काही केलं गेलं नाही,” असं मुख्य पुजारी म्हणतात.

जून २०१४ मध्ये तयार करण्यात आलेल्या दिल्ली जल मंडळाच्या सांडपाणी मास्टर प्लॅन २०३१ मध्ये ७४ नवीन सांडपाणी प्रक्रिया प्लांट (एसटीपी) उभारण्याचा प्रस्ताव आहे, सध्या कार्यरत असलेल्या एसटीपीचे काम प्रथम कसे योग्य करता येईल यावर ते लक्ष देत नाही. तथापि, मास्टर प्लॅनमध्ये हे मान्य केले आहे की दोषपूर्ण पाइपलाइनमुळे प्रक्रिया केलेले पाणी सांडपाण्यामुळे दूषित होते.

दिल्लीतील ८,३०० किमी लांबीचे सध्याचे सांडपाणी नेटवर्क जुने आणि जीर्ण झाले आहे. जरी सांडपाणी वाहिन्या बदलल्या गेल्या तरी, शहरांमधील ह्या गावांमध्ये हे काम सगळ्यात शेवटी केले जाईल, हे रहिवाशांना माहिती आहे.

सांडपाणी वाहिन्यांसाठीच्या मास्टर प्लॅनमध्ये पीरागढीसारख्या शहरी गावांना वगळण्यात आले आहे. दरम्यान, गावात, अनेक सरकारी संस्था पायाभूत सुविधा बांधत असताना किंवा देखभाल करत असताना, कामगार वर्गाचा एक भाग वाढत्या आरोग्य संकटाच्या उपायासाठी अनेक महिने वाट पाहत आहे.

अनुवाद अश्विनी पाटील