સૂર્યપેટના લોકદેવતા

બપોર થવાને આરે, એક પુરુષ લાઉડસ્પીકર પર તેલુગુ ભાષામાં ઘોષણા કરે છે: “પાંડુ નાયક, તમારી દીકરી ગાયત્રી અમારી પાસેછે. મહેરબાની કરીને તરત જકંટ્રોલ રૂમપર આવો.” આગલી રાતથી બાળકો અને મોટાઓ માટે આવી અસંખ્ય જાહેરાતો કરવામાં આવીહતી. આઘુમરાતી ભીડમાં, કેટલાક લોકો સામાન્ય રીતે તેમના પરિવારો અને સાથીઓથી વિખૂટા પડી જાય છે – અને જીવઅધ્ધર થઈજાય એવાથોડા સમયપછી ફરીપાછા ભેગાથાય છે.

સ્થાનિક મીડિયાના અંદાજ મુજબ, આગલીરાતથી જ ઓછામાં ઓછા 50,000 જેટલા શ્રદ્ધાળુઓ અને મુલાકાતીઓનો પ્રવાહ શરૂ થઈગયો હતો. બીજા દિવસે સૂર્યોદય સુધીમાં, તેલંગાણાના સૂર્યાપેટ જિલ્લાના જાનપહાડ ગામમાં દરગાહ તરફજતી ગલીલગભગ ખીચોખીચ ભરાઈ ગઈ હતી.

આ હઝરતજાનપાક શહીદનો ઉર્સ, એટલે કેતેમની પુણ્યતિથિનો અવસર છે, જેકેલેન્ડરના પહેલા મહિનાના ચોથા શુક્રવારે મનાવવામાં આવે છે - આ વર્ષે, તે 24 જાન્યુઆરીએ હતો.

આ દિવસ અનેક સમુદાયોના લોકોને આકર્ષે છે – મુસ્લિમો તેમજ હિંદુઓ, અને અનુસૂચિત જનજાતિ લંબાડીઓ માટે પણ આ એક અગત્યનો ઉત્સવ છે. મુલાકાતીઓ મુખ્યત્વે તેલંગાણાના ખમ્મમ, વારંગલ અને મહેબૂબનગર જિલ્લાઓમાંથી અને આંધ્રપ્રદેશના ગુંટુર, પ્રકાશમ અનેકૃષ્ણા જિલ્લાઓમાંથી આવે છે.

તેના ધર્મનિરપેક્ષ આકર્ષણ ઉપરાંત, આ ઉર્સ ખેડૂતોને તેમની જમીન માટે સમૃદ્ધિની શોધમાં પણ આકર્ષે છે. મોઈલુલ્લા અંજમ્મા કહે છે, “પંટા, પેરુ, પિલ્લાલુ [એટલે કે ઊપજ, પાક અનેબાળકો] સારારહેશે. એટલામાટે અમેનિયમિતપણે ગંધમ [ચંદન] ઉત્સવમાં આવીએ છીએ.” અંજમ્મા એકખેડૂત છેઅને રાજકા સમુદાયનાં (તેલંગાણામાં એક પછાતજાતિ) છે. તેઓ તેમના પતિ મોઈલુલ્લા બલૈયા સાથેમહેબૂબનગર જિલ્લાના અચમપેટ મંડલથી આવ્યાં છે, જેપલકીડુ મંડલમાં આવેલી હઝરતની દરગાહથી લગભગ 160 કિલોમીટર દૂરછે.

અંજમ્મા, બીજાઘણા લોકોની જેમ, હઝરત જાનપાક શહીદમાં અતૂટ શ્રદ્ધા સાથે અહીં આવેછે - જેમને સ્થાનિક લોકો જાનપહાડ સૈદુલુ તરીકે ઓળખે છે. કેટલાક અહેવાલો કહે છે કેતેઓ 400 વર્ષ પહેલાં અહીં રહેતા હતા. દરગાહ સત્તાવાળાઓ દ્વારા પ્રકાશિત ‘પીપલ્સ ગોડ’ (લોકોના દેવતા) નામની એક પુસ્તિકામાં વર્ણન છે કેકેવી રીતે, 19મી સદીમાં, એક સ્થાનિક જમીનદારનાં ઢોર ગુમ થઈગયાં હતાં. તેમણે બધે શોધખોળ કરીપરંતુ પશુઓમળ્યાં નહીં. પછીતેઓ સૈદુલુની દરગાહ પર આવ્યા, ત્યાં પ્રાર્થના કરીઅને દરગાહ પર વાર્ષિક ઉત્સવ ઉજવવાનું અને યાત્રાળુઓને પાણી પૂરું પાડવા માટે એક કૂવોબનાવવાનું વચનઆપ્યું - જેઆજે પણત્યાં જછે. જ્યારે તેઓ ઘરે પાછાગયા, ત્યાં સુધીમાં તેમનાં ઢોર પાછાંઆવી ગયાંહતાં.

આ પુસ્તિકામાં અન્ય કિસ્સાઓ પણવર્ણવવામાં આવ્યા છે - કેવી રીતેચિંતિત દંપતીઓને સંતાન સુખ પ્રાપ્ત થયું, દારૂની લતછૂટી ગઈ, બીમારીઓ દૂરથઈ. શ્રદ્ધાની આ વાર્તાઓની તાકાત વર્તમાન સમયમાં પણ અકબંધ છે, જે અંજમ્મા જેવાં અનેક શ્રદ્ધાળુઓને ઉર્સમાં ખેંચી લાવે છે.

આ જકારણ છેકે ઘણાંમાતા-પિતાપોતાનાં બાળકોનાં નામ આસંતના નામપર રાખેછે. કેટલાક લોકો કહે છેકે સૂર્યાપેટના હુઝુરનગરના ધારાસભ્ય સૈદીરેડ્ડી અનેભૂતપૂર્વ ગૃહમંત્રી જાનરેડ્ડીનાં નામ પણજાન પહાડસૈદુલુના નામપરથી રાખવામાં આવ્યાંછે. ઉર્સમાં આવતા ઘણા મુલાકાતીઓનાં નામ સૈદુલુ, સૈદમ્મા, સૈદૈયા અનેસૈદા જેવાંહોય છે.

અંજમ્મા જેચંદનયાત્રામાં ભાગલે છેતે જાન્યુઆરીના છેલ્લા શુક્રવારે સવારે લગભગ 10 વાગ્યે દરગાહથી લગભગ 100 મીટર દૂરઆવેલા પૂજારીના ઘરેથી શરૂ થાયછે. પછીતે આસપાસના વિવિધ ગામડાઓમાંથી પસારથાય છે, જેમાં જાસ્મિન અને ગુલાબથી શણગારેલાં સ્ટીલનાંવાસણોમાં ચંદનનો લેપ લઈ જવામાં આવે છે, અનેઆ વાસણોને થાંભલાઓ અને યાત્રાળુઓ દ્વારા ઊંચા પકડેલા કાપડના શમિયાણા નીચેરાખવામાં આવેછે. શોભાયાત્રા બપોરે લગભગ 3 વાગ્યે દરગાહ પર પહોંચે છે, જ્યાં ચંદનનો લેપ કબરો પરલગાવવામાં આવેછે - અહીંહઝરત જાનપાક શહીદ ઉપરાંત તેમના ભાઈ મોઈનુદ્દીન શહીદની કબર પણ છે.

ભક્તો ગંધમવિધિના ભાગરૂપ કોઈપણ વસ્તુ - વાસણો, કપડું, પંખા અનેશોભાયાત્રાનું નેતૃત્વ કરતો ઘોડાને–પણ આદરભાવથી સ્પર્શ કરવા માટે દરેકપ્રયાસ કરેછે. રસ્તા પરની ધૂળ કેભાગદોડ મચીજવાનો ડરપણ તેમને રોકી શકતો નથી.

બલૈયા યાદકરતાં કહે છે, “પાંચ વર્ષપહેલાં, મારાભાઈ તેમના પૌત્ર સાથે અહીંઆવ્યા હતા. શોભાયાત્રા દરમિયાન તેઓ નીચે પડીગયા હતા. બાળક [આશરેત્રણ વર્ષનું] મૃત્યુ પામ્યું હોત, પરંતુ તેઓકોઈક રીતેભાગદોડ જેવીપરિસ્થિતિમાંથી બચીગયા.” જ્યારે તેઓતેમના ગામપાછા ફરેછે, ત્યારે તેઓ અને અંજમ્મા, અન્ય ઘણા ભક્તોની જેમ, દરગાહના સંચાલકો દ્વારા પડીકીઓમાં વહેંચવામાં આવતો ચંદનનો લેપથોડો સાથેલઈ જાયછે, જેથીતેઓ તેનેતેમનાં ખેતરોમાં, ખેતીનાં ઓજારો પર અનેકપડાં પરપણ લગાવી શકે.

અંજમ્મા અનેબલૈયાની શ્રદ્ધા 30 વર્ષ જૂની છે, જ્યારે તેમણેતેમની આઠએકરની ખેતીની જમીન પર એકનાની દરગાહ બનાવી હતી, જ્યાં તેઓ ડાંગર અનેકપાસની ખેતીકરે છે. તેઓ કહેછે કેઆ તેમના દીકરાના સ્વાસ્થ્ય માટેની પ્રાર્થનાનું એક સ્વરૂપ હતું. તેઓ વિવિધ મંદિરોની પણ મુલાકાત લે છે, જ્યાંથી, દરગાહના ચંદનના લેપની જેમ, તેઓ પોસ્ટર અથવા કેલેન્ડર પાછાંલાવે છે. બલૈયા કહેછે, “અનેઅમે અહીંપણ આવીએછીએ,” તેમ કહીને તેઓ પોતાના ગામથી બસ દ્વારા મુસાફરી કરીને આવે છે.

ઉર્સ ખરીદી અને મનોરંજન માટેનો પણ એક અવસરછે. દરગાહની આસપાસનો વિસ્તાર ચકડોળ, બાળકો માટે લપસણી અને અન્ય આકર્ષણો સાથે મેળાના મેદાનમાં ફેરવાઈ જાય છે, તેમજ તેધમધોકાર વેપાર માટેનું સ્થળ પણબની જાયછે. અહીં વેચાણ નફાકારક હોવાની વાત ફેલાતાં, વધુને વધુ વેપારીઓ - લારીઓ પર, જમીનપર, નાનીદુકાનો અનેસ્ટોલમાં - રમકડાં, બંગડીઓ, પોસ્ટરો, માટીની મૂર્તિઓ, નકલી ઘરેણાં, ઇંડાં, દૂધ, લોટરી ટિકિટ, હેન્ડબેગ અને ઘણુંબધું વેચવા માટે જગ્યા શોધવાનો પ્રયાસ કરે છે.

રૂપાવત સરોજા કહે છે, “અમારી પાસે દાતણ કરવાનો પણ સમય નથીહોતો. એકલારી પરઓછામાં ઓછાત્રણ લોકોએ હાજર રહેવું પડેછે.” તેઓ ચણાના લોટમાંથી બનેલી તેમની ખાસગોળાકાર પટ્ટી સહિતના નાસ્તા બનાવીને વેચે છે. અહીંખાણી-પીણીની લારીઓ પર જલેબી, બુંદી મિશ્રણ, નાળિયેરનો હલવોઅને બીજીઘણી વાનગીઓ પણ વેચાય છે.

જોકે,આ વર્ષે, લારીઓની ભરમારને કારણે, સરોજા ગયા વર્ષના ₹30,000ના વેચાણ કરતાં ઓછા વેચાણની અપેક્ષા રાખી રહ્યા છે. તેમની દરગાહ નજીક એક કાયમી નાની દુકાન છે, જે અઠવાડિયાના સાતેય દિવસ ખુલ્લી રહે છે –જોકે ઉર્સના દિવસે વેચાણ ચરમસીમાએ હોય છે, અને વર્ષના અન્ય બધા શુક્રવારે પણ ઊંચું રહે છે, ત્યારે સરોજા ₹5,000 થી ₹10,000 કમાય છે, એમ તેઓ જણાવે છે.

બંગડીઓનો વેપાર કરતા મિસાલ (તેમણે પોતાનું પૂરું નામ આપ્યું ન હતું) કહેછે, “ઉર્સના દિવસે અમને એક દિવસમાં [એક લારી પર] ₹15,000નો નફોથાય છે,” તેઓ સામાન્ય રીતે આટલી રકમએક મહિનામાં કમાય છે. આવર્ષે, તેઓઅને અન્યસાત વિક્રેતાઓએ તેમની લારીઓને વિજયવાડાથી દરગાહ સુધી દિવસના વેપાર માટે લાવવા ₹16,000માં એક ટ્રકભાડે કર્યો હતો.

દરગાહની નજીકના ગામોમાં રહેતા લોકોમાટે પણ, આ એકમહત્ત્વપૂર્ણ પ્રસંગ છે. 48 વર્ષીય ભૂક્યા પ્રકાશ કહે છે, જેઓ લંબાડી સમુદાયના છે, “અમે પ્રાર્થના કરીએ છીએ કેઅમારાં પાડી-પંતા [ઢોર-ઢાંખર અનેપાક] સારારહે. અમારો મુખ્ય તહેવાર ઉર્સછે.” તેઓ દરગાહથી બે કિલોમીટર દૂરઆવેલા કલમેટ તંડાનામના ગામમાં રહે છે અને 5.5 એકરમાં કપાસ, ડાંગર અને મરચાંની ખેતીકરે છે.

પ્રકાશ જણાવેછે, “મારો પરિવાર (ઉર્સ પહેલાં અને દરમિયાન) કપડાં અને ઘરેણાં ખરીદવામાં તેમજ લોટ આધારિત નાસ્તા તૈયાર કરવામાં ₹30,000 આસપાસ ખર્ચે છે.”આ એવાખર્ચાઓ છેજે તેઓદશેરા કેદિવાળી જેવાઅન્ય લોકપ્રિય તહેવારો દરમિયાન કરતાનથી.

જ્યારે અમેમળ્યા ત્યારે પ્રકાશ એક રિહર્સલની તૈયારી કરી રહ્યા હતા, તેઓ એકનાટકના સંવાદો બોલી રહ્યા હતાજેના પરતેઓ અનેતેમની ટીમ 20 દિવસથી કામકરી રહીછે. આતેમની ઉજવણીમાં એક નવો ઉમેરો છે. તે એકબદલાની વાર્તા છે જેનું નામ ‘નિદ્રા લેચિના રુદ્ર સિંહાલુ’ (જાગીઉઠેલા ગરજતા સિંહો) છે, જેનું પ્રીમિયર ઉર્સના બીજાદિવસે તેમના આખા ગામ માટેકરવામાં આવશે, જ્યારે ઉજવણી ચાલુ રહેશે.

લંબાડીઓ માટે, દરગાહ પરકંદુરુનું વિશેષ મહત્ત્વછે - એટલેકે બકરાં કે ઘેટાંની ભેટચઢાવવી, જેઆભાર માનવા અથવા કોલેજમાં પ્રવેશ મેળવવા, બીમારીમાંથી સાજાથવા, સારોપાક મેળવવા જેવી આશાઓ સાથેકરવામાં આવેછે. પરંતુ ભીડને કારણે, ઘણાલોકો ઉર્સના દિવસે મરઘાં-બતકાંની ભેટ ચઢાવે છેઅને તેનેકામચલાઉ લાકડાના ચૂલા પર રાંધે છે. કેટલાક પોતાના વાસણો લાવે છે, જ્યારે અન્યલોકો સ્થાનિક દુકાનોમાંથી બળતણ સાથેવાસણો ભાડેલે છે. રંધાઈ રહેલા મસાલેદાર ભોજનની સુગંધ ચંદન અને ધૂળસાથે ભળીજાય છે.

કેશવપુરમ ગ્રામ પંચાયતના સરપંચ સૈદાનાયક કહેછે, “આ [ઉર્સ] તો માત્ર શરૂઆત છે.” તેઓ દરગાહથી લગભગ 15 કિલોમીટર દૂરરહે છે. તેઓ ઉર્સપછીના દરેકશુક્રવારનો ઉલ્લેખ કરી રહ્યા છે, જે જૂન-જુલાઈમાં આગામી વાવણીની મોસમ સુધીચાલે છે, જ્યારે લોકો કંદુરુ કરવા એટલે કે બકરાં અને ઘેટાં ચઢાવવા માટે જનપહાડ ગામમાં સતત આવતા રહે છે.

પશુ દીઠ ₹1,200ની ફીવધ કરવામાટે અનેત્યારપછી પવિત્ર શ્લોકોના પાઠ સાથે દરગાહ પર રાંધેલું ભોજનઅર્પણ કરવામાટે લેવામાં આવે છે. ઘણાકહે છેકે તેઓઆટલી રકમચૂકવી શકતાનથી. આપૈસા દરગાહના જાળવણી અધિકારીઓ અથવાપેટા-કોન્ટ્રાક્ટરો દ્વારા એકત્રિત કરવામાં આવે છે (જેમને વધ કરવાનો, નાળિયેર વેચવાનો, લાડુ વહેંચવાનો અનેઅન્ય ઘણીનફાકારક પ્રવૃત્તિઓનો અધિકાર મળે છે). આ કોન્ટ્રાક્ટ રાજ્ય વક્ફ બોર્ડ દ્વારા હરાજી કરવામાં આવે છે.

ઘણા લોકો પરવડી ન શકે તેવી ફી ઉપરાંત, મુલાકાતીઓ સ્થળ પર નબળી સ્વચ્છતા અને શૌચાલયોના અભાવ વિશે વાત કરે છે. સૈદા નાયક કહે છે, “મંત્રીઓ, ધારાસભ્યો, કલેકટરો અને આરડીઓ (મહેસૂલ વિભાગના અધિકારીઓ) બધા આ સ્થળની મુલાકાત લે છે. અમે તેમને ઘણી વાર જાણ કરી છે, પરંતુ પરિસ્થિતિ બદલાતી નથી.” ભૂતકાળમાં, સ્થાનિક મીડિયાએ પણ દરગાહના સંચાલનમાં થતી ગેરરીતિઓ અને સુવિધાઓના ગંભીર અભાવ વિશે અહેવાલ આપ્યા છે.

તેમ છતાં, મુલાકાતીઓ દર વર્ષે, તેમની જાતિ અને ધર્મને ધ્યાનમાં લીધા વિના, અહીં આવે છે – શ્રદ્ધા, આશા અને કદાચ એક સ્વાદિષ્ટ ભોજનની અપેક્ષાથી પ્રેરાઈને.

અનુવાદક: કનીઝફાતેમા