किरसानच्या तांड्यातले हरवलेले उंट

रस्ता संपण्याआधीच जीपीएस सिग्नल गायब होतो.

नागपूरच्या दक्षिणेला तासाभराच्या अंतरावर असलेल्या भनसोली (सावंगी) गावाबाहेरील डांबरी रस्ता एका धुळीने भरलेल्या कच्च्या रस्त्यात विरून जातो, जो कापूस आणि तुरीच्या शेतातून वाट काढत पुढे जातो.

४५ वर्षांचे किरसान जगमाल रबारी मोटरसायकलवर आमची वाट पाहत आहेत. तुम्हाला तुमची कार इथेच सोडावी लागेल, असा ते आग्रह धरतात. त्यांच्या तांड्यात साधारण २,५०० मेंढ्या आणि शेळ्या आहेत. हा तांडा रस्त्यावरील एक उथळ ओढा ओलांडून पुढे गेला असून तिथे गाडीने पोहोचणे अशक्य आहे.

दुसऱ्या बाजूला, चार कुटुंबे—म्हणजे किरसानचा सतत फिरता 'डेरा'—प्रवासाला निघाले आहेत. दोन लोखंडी गाड्या धिप्पाड बैलांकडून ओढल्या जात आहेत, ज्यावर खाटा, स्टीलची भांडी, कपड्यांचं गाठोडं, घागरी, दोरखंड, जाळी आणि ट्रंक असे त्यांचे विविध सामान लादलेले आहे. पारंपरिक काळ्या रंगाच्या पोशाखातील (चोळी, घागरा आणि लुडकी/ओढणी) स्त्रिया या गाड्या चालवत आहेत. शेळ्या-मेंढ्यांची पिल्ले ओरडत आहेत, आणि एक कुत्र्याचे पिल्लू दोरीला हिसका देत आहे; जणू भविष्यात कळपाचे रक्षण करण्याच्या जबाबदारीचा तो सरावच करत आहे.

तांडा मार्गस्थ झाला आहे.

जेव्हा ते त्यांच्या नियोजित ठिकाणी पोहोचतात, जिथे ते पुढचे तीन-चार दिवस थांबणार आहेत, तेव्हा स्त्री-पुरुष आपले सामान उतरवू लागतात; बैलांना गाडीतून मुक्त केले जाते; गाड्यांचे रूपांतर तंबूत होते; आणि स्त्रिया शेतातील उघड्या विहिरीवरून पाणी भरू लागतात.

पण इथे काहीतरी उणीव जाणवतेय. तांड्यात एकही ओझे वाहणारा उंट नाही—जे या पशुपालक समुदायाचे कायमस्वरूपी प्रतीक मानले जातात. ते आता नाहीत याची जाणीव अगदी स्पष्ट होती आणि किरसानने आमच्या चेहऱ्यावरील भाव ओळखले.

"मी गेल्या वर्षीच त्यांना विकून टाकले," आपले काका जयमाल रबारी जवळ बसत असताना किरसान हसून सांगतात. "इथून पुढे आम्ही फक्त बैलगाड्या वापरणार. आता इथे कोणीही उंट पाळणार नाही."

पिढ्यानपिढ्या, मूळ गुजरातच्या कच्छ-भूज भागातील पशुपालक असलेले रबारी विदर्भाच्या बदलत्या शेतीच्या पट्ट्यात उंटांसह स्थलांतर करत आले आहेत. रबारी (किंवा रेबारी) वर्षातून एकदा किंवा दोनदा स्थानिक व्यापाऱ्यांना नर शेळ्या आणि मेंढ्या मोठ्या प्रमाणात विकून आपली उपजीविका करतात. किरसान कच्छी मिश्रित हिंदीत मिश्किलपणे म्हणतात, "ये बकरिया ही हमारी चलती फिरती संपत्ती है भाई" या शेळ्या-मेंढ्याच आमची चालती-फिरती संपत्ती आहे.

एकेकाळी हे उंट केवळ भांडी आणि बिछानाच नाही, तर लांबच्या प्रवासात चालू न शकणाऱ्या लहान मुलांनाही पाठीवर वाहून नेत असत. त्यांच्या उंचीमुळे ते मैलोनमैल दुरूनही दिसत असत; त्यांच्या गळ्यातील घंटा नव्या वस्तीत त्यांच्या आगमनाची वर्दी द्यायच्या. ते केवळ प्रवासाचे साधन नव्हते, तर त्यांच्या अस्मितेचे प्रतीकही होते.

उंट हे या समुदायाचे अत्यंत महत्त्वाचे कामाचे प्राणी आहेत – केवळ वाहतुकीसाठीच नाही, तर पशुपालकांच्या हंगामी प्रवासाचा ते एक मुख्य आधार आहेत. महाराष्ट्रात, रबारी मेंढपाळ रात्रीच्या मुक्कामादरम्यान घरगुती सामान हलवण्यासाठी नर उंटांचा वापर करत असत. कापूस काढणी झालेली शेते, जंगलांच्या कडा आणि उघड्या चराऊ कुरणांमधून आपल्या वार्षिक स्थलांतर चक्रात ते शेकडो किलोमीटरचा प्रवास करतात.

आता ते उंटांशिवाय प्रवास करायला शिकत आहेत. अलीकडच्या काही वर्षांत, संपूर्ण महाराष्ट्रात रबारी पशुपालकांवर वारंवार दाखल झालेल्या पोलीस केसेसमुळे त्यांना खूप त्रास सहन करावा लागला, ज्यामध्ये उंटांची जप्ती आणि त्यांची रवानगी इतरत्र होण्याच्या घटना घडल्या आहेत. अधिकारी आणि कार्यकर्त्यांनी कधीकधी असा आरोप केला आहे की, हे उंट कत्तलीसाठी किंवा अयोग्य वाहतुकीसाठी नेले जात होते — वास्तविक मेंढपाळ या उंटांचा वापर केवळ आपल्या कुटुंबाला आणि कळपाला हलवण्यासाठी 'कामकरी प्राणी' म्हणून करत असतात.

इथून जवळच असलेल्या एका घटनेत, बेकायदेशीर वाहतुकीचा आरोप लावून रबारींच्या ५० हून अधिक उंटांना पकडून ठेवण्यात आले होते — जरी रबारींकडे त्यांच्या मालकीचे दस्तऐवज होते आणि त्यांचा एकमेव उद्देश स्थलांतर आहे हे सिद्ध करण्यासाठी पुरावे होते तरीही. कच्छच्या वाळवंटातली जहाजं गोशाळेच्या दारात

अगदी अलीकडे, डिसेंबर २०२५ मध्ये, उत्तर महाराष्ट्रातील धुळे जिल्ह्यात ३० हून अधिक उंट जप्त करण्यात आले; ते अजूनही कोठडीतच आहेत. चारा मिळत नसल्यामुळे त्यातील काही उंटांचा मृत्यू होईल, अशी भीती त्यांच्या मालकांना वाटत आहे.

जेव्हा जेव्हा पोलीस उंट जप्त करतात, तेव्हा विदर्भातील रबारी नेते धुळ्याला धाव घेतात. किरसान म्हणतात की, उंट मालक या विनाकारण होणाऱ्या छळामुळे आणि उंट परत मिळण्यास होणाऱ्या उशिरामुळे त्रस्त आहेत. "त्यात पैसाही जाईल आणि वेळही, आणि जी मानसिक ओढाताण होईल ती वेगळीच," असे ते म्हणतात.

त्यामुळे आता विदर्भातील आणि मध्य भारतातील बहुतेक रबारी पशुपालक आपल्या उंटांचा त्याग करत आहेत.

"उंट पाळणे आता खूप कठीण आणि खर्चिक झाले आहे," किरसान पुढे सांगतात.

गेल्या वर्षापर्यंत (२०२५), किरसानच्या डेऱ्यात तीन उंट होते. आता त्यांच्याकडे एकही नाही. "नागपूर आणि वर्ध्यात आता जेमतेम पाच कुटुंबे उंट पाळत असतील," किरसान अंदाज लावतात. "पूर्वी किमान २,००० उंट असायचे. आता कदाचित बोटावर मोजण्याइतकेच उरले आहेत." ते आमच्याशी कापसाच्या

लांबवर पसरलेल्या एका शेतात बसून बोलत आहेत जिथे नुकताच त्यांचा डेरा विसावला आहे; त्यांच्या शेळ्या-मेंढ्यांचे कळप सध्या कुठे तरी चरण्यासाठी गेले आहेत, असे ते सांगतात.

"विदर्भातील रबारींचे बहुतेक उंट महाराष्ट्राबाहेरील त्यांच्या ओळखीच्या लोकांकडे पाठवले गेले आहेत, जिथे त्यांना कोणत्याही त्रासाला सामोरे जावे लागत नाही," असे नागपूरच्या 'सेंटर फॉर पीपल्स कलेक्टिव्ह'चे सजल कुलकर्णी सांगतात. आता कोणीही उंट विकत घेण्यास तयार नाही. जी एकेकाळी संपत्ती होती, ती आता ओझं बनली आहे. किरसान यांनी छत्तीसगडमधील आपल्या रबारी मित्रांना प्रत्येकी ३०,००० ते ३५,००० रुपयांना उंट विकले. बैलाची किंमत यापेक्षा बरीच जास्त म्हणजे सुमारे ५०,००० रुपये आहे — त्यामुळे हा बदल फायदेशीर नाही, तर केवळ व्यावहारिक गरजेपोटी केलेला आहे.

उंट हे या भौगोलिक परिसरासाठीच बनलेले आहेत — दुष्काळाशी जुळवून घेणारे आणि जास्त चाऱ्याशिवाय वजनदार ओझे वाहून नेण्यास सक्षम. ते कडुनिंब, बाभूळ, पिंपळ यांसारख्या स्थानिक झाडांवर जगतात — रस्ते आणि इंधन अनुदानाच्या अभावी ट्रॅक्टर किंवा ट्रकवर अवलंबून राहू न शकणाऱ्या समुदायांसाठी हा निसर्गाचा मोठा आधार आहे.

पण आता चाऱ्याची उपलब्धता अनिश्चित झाली आहे. पीक पद्धती बदलली आहे; शेतातील कुंपणांचे अंतर वाढले आहे, कापणीनंतर उरलेला कचरा लवकर साफ केला जातो आणि चराईचे मार्ग आक्रसले आहेत. रबारी कुटुंबांची संख्याही वाढली आहे — त्यांच्या समूहात आधी तीन कुटुंबे होती, आता सात झाली आहेत, ज्यामुळे जमिनीवरचा ताण वाढला आहे.

जुने होत चाललेल्या उंटांच्या जागी नवीन तरुण उंट शोधणे आता कठीण झाले आहे. "कच्छमधून उंट आणणे खूप अवघड झाले आहे," विदर्भातील रबारी नेत्यांपैकी एक असलेले मश्रू मामा सांगतात. "मोठी समस्या आहे (बडी प्रॉब्लेम है)."

समस्येचा एक भाग म्हणजे नियमांमधील गोंधळ: वारंवार होणारी जप्ती आणि नोकरशाहीतील अडथळे हे पशुपालकांच्या उपजीविकेच्या पद्धतीबद्दल असलेल्या अज्ञानाकडे बोट दाखवतात, असे कुलकर्णी सांगतात.

उंट ही चैनीची वस्तू नाही; विस्तीर्ण शेती प्रदेशात फिरणाऱ्या पशुपालक समुदायांसाठी ते कायमच प्रवासाचं आणि जगण्याचं साधन राहिले आहेत.

दरवर्षी किरसान रबारींचा डेरा पूर्व विदर्भात एक मोठा गोल फेरा पूर्ण करतो — नागपूर ते सिंधी, बेला आणि बुटीबोरी; भंडारा, मोहाडी आणि तुमसरमार्गे; कामठी, कन्हान आणि कोंढाळीजवळ — आणि पुन्हा मागे. त्यांचं हे स्थलांतर पिकांच्या कापणीच्या चक्रावर अवलंबून असतं आणि पडणाऱ्या प्रत्येक पावलामागे एक उद्देश असतो.

शेळ्या आणि मेंढ्या कापणीनंतर शेतात उरलेल्या अवशेषांवर चरतात. त्यांच्या विष्ठेमुळे माती सुपीक होते. या देवाणघेवाणीला 'पेनिंग' (खात घालणे) म्हणतात; ही एक पारंपरिक कृषी-पशुपालन पद्धत आहे जिथे मेंढपाळ आपल्या शेळ्या-मेंढ्या शेतकऱ्यांच्या शेतात बसवतात (सहसा उघड्यावर आणि जाळीने वेढलेल्या जागेत), जेणेकरून मातीला पोषक खत मिळेल. या सेवेसाठी शेतकरी रबारींना थोडे पैसे देतात. कळप तिथून गेल्यानंतर मातीचा पोत आणि पिकांचे उत्पन्न सुधारल्याचे शेतकऱ्यांनी अनुभवले आहे.

मेंढपाळ, माती आणि पिके यांच्यातील हा परस्पर ताळमेळ एका पर्यावरणीय देवाणघेवाणीचा भाग आहे, जो उपजीविका आणि शेतीचा प्रदेश या दोन्ही गोष्टी टिकवून ठेवतो.

किरसान म्हणतात, "मेंढ्या गेल्यानंतर माती सुधारते." म्हणूनच रबारी या भागात इतक्या काळापासून टिकून आहेत. "या भागातील शेतकऱ्यांमध्ये आमचे मित्र आहेत जे आम्हाला बोलावतात." पण उंटांशिवाय आता या प्रवासाचे स्वरूप बदलत आहे. बैलगाड्या कमी आहेत आणि त्यांना वारंवार दुरुस्तीची गरज भासते, शिवाय त्या दिवसाकाठी कमी अंतर कापतात. उंटांसह जे मार्ग पार करणे सोपे होते, ते आता कठीण किंवा दुर्गम झाले आहेत. उंट नद्या, जंगले, टेकड्या आणि खडतर प्रदेश सहज पार करू शकतात. "आम्ही सहसा कच्च्या रस्त्यांवरून जाणे पसंत करायचो," किरसान सांगतात आणि पुढे म्हणतात, "आता आम्ही ते करू शकत नाही."

दुपारचे ऊन त्या लोखंडी पेट्यांवर आणि कपड्यांच्या गाठोड्यांवर पडले आहे. पदराखाली चेहरे झाकलेल्या रबारी स्त्रिया आपापल्या कामात मग्न आहेत. बैलांनी आपली मान खाली घातली आहे.

हा तांडा आता इथे दोन दिवस थांबेल आणि त्यानंतर उंटांशिवाय पुढे मार्गस्थ होईल.

अनुवाद : जयेश जोशी