കിർസാൻ്റെ കാരവനിൽനിന്ന് കാണാതായ ഒട്ടകങ്ങൾ

വഴി അവസാനിക്കുന്നതിന് മുമ്പേ ജി.പി.എസിൻ്റെ പ്രവർത്തനം അവസാനിച്ചു.

നാഗ്പുരിൽനിന്ന് ഒരു മണിക്കൂർ ദൂരത്തുള്ള ഭൻസോലി (സാവംഗി) ഗ്രാമത്തിൻ്റെ പുറത്തുള്ള ടാർ ചെയ്ത റോഡ് ചെന്നെത്തുന്നത് പൊടി നിറഞ്ഞ ഒരു റോഡിലാണ്. അതിനിരുവശത്തായി പരുത്തി, തുവരപ്പരിപ്പ് പാടങ്ങളാണ്.

കിർസൻ ജഗമാൽ റാബറി, ഒരു മോട്ടോബൈക്കിൽ ഞങ്ങളെ കാത്തുനിൽക്കുകയാണ്. ഞങ്ങളുടെ വണ്ടി ഇനി അവിടെ ഒതുക്കിയിടണമെന്ന് ആ 45-കാരൻ പറഞ്ഞു. 2,500 ചെമ്മരിയാടുകളും ആടുകളുമടങ്ങുന്ന അദ്ദേഹത്തിൻ്റെ കാരവൻ ആ പാതയിലെ ഒരു ചെറിയ അരുവിയെ മുറിച്ചുകടന്നിരുന്നു. ഞങ്ങളുടെ വണ്ടിയിൽ അവിടെ എത്താൻ കഴിയുമായിരുന്നില്ല.

മറുഭാഗത്ത്, നാല് കുടുംബങ്ങൾ - കിർസണിൻ്റെ സഞ്ചരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന യാത്രാസംഘം – നടക്കുന്നുണ്ടായിരുന്നു. ബലിഷ്ടരായ രണ്ട് കാളകൾ വലിക്കുന്ന രണ്ട് വണ്ടികളിലായി ആ കുടുംബങ്ങളുടെ സാധനങ്ങൾ - കിടക്കകൾ, സ്റ്റീൽ പാത്രങ്ങൾ, തുണിക്കെട്ടുകൾ, കയറുകൾ, വലകൾ, പെട്ടികൾ - കുത്തിനിറച്ചിരിക്കുന്നു. പരമ്പരാഗത രീതിയിലുള്ള മൂന്ന് ഭാഗങ്ങളുള്ള വസ്ത്രം – ബ്ലൗസ്, ഉടുപ്പ്, മൂടുപടം എന്നിവ – ധരിച്ച സ്ത്രീകളാണ് കാളവണ്ടി ഒടിക്കുന്നത്. ചെമ്മരിയാടുകളുടേയും ആടുകളുടേയും കുട്ടികൾ നിലവിളിക്കുന്നുണ്ട്. ഒരു നായക്കുട്ടി അതിൻ്റെ ചങ്ങലയിൽനിന്ന് കുതറാൻ നോക്കുന്നു. അതിൻ്റെ പരാക്രമം കണ്ടാൽ, ഭാവിയിൽ സംഘത്തെ നയിക്കാനുള്ള പരിശീലനത്തിലാണ് അതെന്ന് തോന്നും.

കാരവൻ യാത്രയായി

ലക്ഷ്യസ്ഥാനത്തെത്തിയാൽ അവർ അവിടെ അടുത്ത മൂന്നുനാല് ദിവസങ്ങൾ തങ്ങും. സ്ത്രീകളും പുരുഷന്മാരും അവരുടെ സാധനങ്ങൾ ഇറക്കിവെക്കും. കാളകളെ വണ്ടികളിൽനിന്ന് അഴിച്ചുമാറ്റും. വണ്ടികൾ കൂടാരമായി മാറും. സ്ത്രീകൾ പാടങ്ങളിലെ കിണറുകളിൽനിന്ന് വെള്ളം കൊണ്ടുവരും.

പക്ഷേ എന്തോ ഒന്നിൻ്റെ കുറവുണ്ട് യാത്രാസംഘത്തിൽ. ഒട്ടകങ്ങളുടെ. ഇടയസമൂഹത്തിൻ്റെ പ്രധാന ചിഹ്നമാണ് അവ. അവയുടെ അസാന്നിദ്ധ്യം പ്രകടമാണ്. ഞങ്ങളുടെ മുഖത്തെ ഭാവം കിർസണും ശ്രദ്ധിച്ചു.

“ഞങ്ങൾ അവയെ കഴിഞ്ഞ വർഷം വിറ്റു,” അദ്ദേഹം ചിരിക്കുന്നു. കിർസണിൻ്റെ അമ്മാവൻ ജയ്മാൽ റബാറി മരുമകൻ്റെ അടുത്ത് വന്നിരുന്ന് തലകുലുക്കി. “ഇനിമുതൽ ഞങ്ങൾ കാളവണ്ടികളേ ഉപയോഗിക്കൂ. ഇവിടെ ആരും ഇപ്പോൾ ഒട്ടകങ്ങളെ ഉപയോഗിക്കുന്നില്ല.”

തലമുറകളായി റബാറികൾ - ഗുജറാത്തിലെ കച്ച്-ഭുജ് മേഖലയിലെ ഇടയന്മാർ - ഒട്ടകങ്ങളോടൊപ്പമാണ് വിദർഭയുടെ കൃഷിനിലങ്ങളിലൂടെ സഞ്ചരിച്ചിരുന്നത്. മുട്ടനാടുകളെയും ആൺ ചെമ്മരിയാടുകളേയും പ്രദേശത്തെ വ്യാപാരശൃംഖലയിലൂടെ വിറ്റിട്ടാണ് റബാറികൾ (റബെറികൾ എന്നും വിളിക്കുന്നു) ഉപജീവനം നടത്തുന്നത്. വർഷത്തിൽ ഒന്നോ രണ്ടോ തവണ. കച്ചി കലർന്ന ഹിന്ദിയിൽ കിർസൺ ഇതുകൂടി പറയുന്നു, “ഈ മൃഗങ്ങളാണ് എൻ്റെ സഞ്ചരിക്കുന്ന സ്വത്തുവകകൾ.”

കട്ടിലുകളും പാത്രങ്ങളും കൊണ്ടുപോകാൻ മാത്രമല്ല ഈ ഒട്ടകങ്ങളെ ഉപയോഗിക്കുന്നത്. നടക്കാൻ പ്രായമാകാത്ത കുട്ടികളെയും അവ വഹിക്കാറുണ്ട്. ഒട്ടകങ്ങളുടെ ഉയരം കാരണം, ദൂരെ നിന്നുതന്നെ അവയെ കാണാനാവുമായിരുന്നു. അവയുടെ കഴുത്തിലെ മണിയുടെ കിലുക്കം, അവയുടെ വരവ് ഉദ്ഘോഷിച്ചു. സഞ്ചാരത്തിൻ്റെ മാത്രമല്ല, സ്വത്വത്തിൻ്റേയും അടയാളങ്ങളായിരുന്നു അവ.

സമുദായത്തിന് അവശ്യം വേണ്ട മൃഗങ്ങളാണ് ഒട്ടകങ്ങൾ - യാത്രയ്ക്ക് മാത്രമല്ല, ഋതുക്കൾക്കനുസരിച്ചുള്ള ഇടയന്മാരുടെ യാത്രകളുടെ അടിസ്ഥാനഘടകമാണ് അവ. മഹാരാഷ്ട്രയിൽ, റബാറി ഇടയന്മാർ ആൺ ഒട്ടകങ്ങളെയാണ്, രാത്രികളിൽ തങ്ങുമ്പോൾ വീട്ടുസാധനങ്ങൾ കൊണ്ടുപോകാൻ ഉപയോഗിച്ചിരുന്നത്. പരുത്തിപ്പാടങ്ങളിലൂടെയും കാടുകളുടെ പ്രാന്തപ്രദേശങ്ങളിലൂടെയും തുറസ്സായ മേച്ചിൽപ്പുറങ്ങളിലൂടെയുമായി നൂറുകണക്കിന് കിലോമീറ്ററുകളാണ് അവ വർഷംതോറുമുള്ള യാത്രയ്ക്കിടയിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നത്.

ഇനിമുതൽ അവർ ആ മൃഗങ്ങളില്ലാതെ നീങ്ങാൻ പഠിക്കാൻ തുടങ്ങുകയാണ്. ഈയടുത്ത കാലത്തായി, ആവർത്തിച്ചുള്ള പൊലീസ് കേസുകൾ മഹാരാഷ്ട്രയിലെ റബാറി ഇടയന്മാരെ പൊറുതിമുട്ടിക്കുന്നുണ്ട്. ഒട്ടകങ്ങളുടെ പിടിച്ചെടുക്കലിലും നാടുകടത്തിലിലുമാണ് അതുചെന്നവസാനിക്കുന്നത്. ഈ ഒട്ടകങ്ങളെ കൊല്ലാനോ അനധികൃതമായി കടത്താനോ കൊണ്ടുപോവുകയാണെന്നാണ് അധികാരികളും ആക്ടിവിസ്റ്റുകളും പലപ്പോഴും വ്യാജമായി ആരോപിക്കുന്നത്.

ഇവിടെനിന്ന് അധികദൂരത്തല്ലാതെ, റബാറികളുടെ 50-ഓളം ഒട്ടകങ്ങളെ പിടിച്ചെടുക്കുകയും തടഞ്ഞുവെക്കുകയും ചെയ്തിരുന്നു, അനധികൃതമായി കടത്തുകയാണെന്നാരോപിച്ച്. അതും, റാബറികൾ അവരുടെ ഉടമസ്ഥതയും മറ്റും തെളിയിക്കാനുള്ള രേഖകളെല്ലാം കാണിച്ചിട്ടുപോലും. വായിക്കാം: കച്ചിലെ ഒട്ടകങ്ങളുടെ ഉടമസ്ഥാവകാശം: ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടവരുടെ കപ്പലുകൾ

വടക്കൻ മഹാരാഷ്ട്രയിലെ ധൂലെ ജില്ലയിലും 2025 ഡിസംബറിൽ 30 ഒട്ടകങ്ങളെ പിടിച്ചെടുക്കുകയുണ്ടായി. അവ ഇപ്പോഴും തടവിൽ കഴിയുന്നു. ഭക്ഷണം കിട്ടാതെ അവ ചത്തുപോകുമെന്ന് അവയുടെ ഉടമസ്ഥർ ഭയപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നുണ്ട്.

ഒട്ടകങ്ങളെ പൊലീസ് പിടിച്ചെടുക്കുമ്പോൾ സാധാരണയായി ചെയ്യുന്നതുപോലെ വിദർഭയിലെ റബാറി നേതാക്കന്മാർ ധൂലെയിലേക്ക് തിരിച്ചു. ഒട്ടകങ്ങളെ വിട്ടുകിട്ടാൻ ധാരാളം പ്രതിബന്ധങ്ങളും മോശമായ പെരുമാറ്റവും സഹിക്കേണ്ടിവരാറുണ്ടെന്ന് ഉടമസ്ഥർ സങ്കടം പറഞ്ഞതായി കിർസൺ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. “അവർക്ക് പൈസയും സമയവും നഷ്ടമാണ്. അനാവശ്യമായ ബുദ്ധിമുട്ടുകളും അനുഭവിക്കണം,” അദ്ദേഹം പറയുന്നു.

അതിനാൽ, വിദർഭയിലെയും മധ്യേന്ത്യയിലെയും റബാറി ഇടയന്മാർ മിക്കവരും ഒട്ടകങ്ങളെ ഉപേക്ഷിക്കുകയാണ്.

“അവയെ കൈവശം വെക്കുന്നത് ബുദ്ധിമുട്ടും പണച്ചിലവുമുള്ള ഏർപ്പാടായി മാറി,” കിർസൺ കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്നു.

കഴിഞ്ഞ വർഷംവരെ (2025) കിർസണിൻ്റെ സംഘത്തിന് മൂന്ന് ഒട്ടകങ്ങളുണ്ടായിരുന്നു. ഇപ്പോൾ ഒന്നുപോലുമില്ല. “നാഗ്പുരും, വാർദ്ധയിലും അഞ്ച് കുടുംബങ്ങൾ മാത്രമാണ് ഒരുപക്ഷേ ഒട്ടകങ്ങളെ കൈവശം വെക്കുന്നത്. മുമ്പൊക്കെ ചുരുങ്ങിയത് 2,000 ഒട്ടകങ്ങളുണ്ടായിരുന്നു. ഇപ്പോൾ വിരലിലെണ്ണാവുന്നത് മാത്രം,” അദ്ദേഹം പറയുന്നു. തങ്ങളുടെ സംഘം തമ്പടിച്ച പരുത്തിപ്പാടത്തിൻ്റെ നടുക്കിരുന്നുകൊണ്ടാണ് അദ്ദേഹം അത് പറഞ്ഞത്. ചെമ്മരിയാടുകളും ആട്ടിൻപറ്റങ്ങളും ദൂരെയെവിടെയോ പുല്ല് മേയാൻ പോയതായി അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു.

“വിദർഭയിലെ റബാറികളുടെ മിക്ക ഒട്ടകങ്ങളെയും മഹാരാഷ്ട്രയ്ക്ക് പുറത്തുള്ള ശൃംഖലയിലേക്ക് കൈമാറിയിരിക്കുന്നു. അവിടെ അവയ്ക്ക് ഉപദ്രവമൊന്നും നേരിടേണ്ടിവരുന്നില്ല,” എന്ന് നാഗ്പുർ ആസ്ഥാനമായ സെൻ്റർ ഫോർ പീപ്പിൾസ് കളക്ടീവിലെ സാജൽ കുൽകർണി പറയുന്നു. ആരും ഇപ്പോൾ അവയെ വാങ്ങാറില്ല. ഒരിക്കൽ തങ്ങളുടെ സമ്പാദ്യമായിരുന്ന ആ മൃഗങ്ങൾ ഇപ്പോൾ ബാധ്യതയായിക്കഴിഞ്ഞു. 30,000 മുതൽ 35,000 രൂപയ്ക്കാണ് കിർസൺ തൻ്റെ ഓരോ ഒട്ടകങ്ങളേയും ചത്തീസ്ഗഢിലുള്ള റാബറി സുഹൃത്തുക്കൾക്ക് വിറ്റത്. പക്ഷേ ഒരു കാളവണ്ടിക്ക് കൂടുതൽ പണം ചിലവുണ്ട്. കഷ്ടിച്ച്, 50,000 രൂപ. അതുകൊണ്ട്, അത് ലാഭകരമല്ല. പക്ഷേ, അതാണ് ഇപ്പോൾ പ്രായോഗികം.

ഭൂഭാഗത്തിന് ഇണങ്ങുന്ന മൃഗങ്ങളാണ് ഒട്ടകങ്ങൾ - വരൾച്ചയുമായി പൊരുത്തപ്പെടാനും, ഭാരങ്ങൾ വഹിക്കാനുമുള്ള കഴിവുള്ളവയാണ് കരിവേലം എന്നീ മരങ്ങളെയാണ് ഈ മൃഗങ്ങൾ മിക്കപ്പോഴും ആശ്രയിക്കുന്നത്. റോഡുകളും, ഇന്ധന വിലക്കിഴിവുകളും ലഭ്യമല്ലാത്ത, ട്രാക്ടറുകളും മറ്റും വാങ്ങാൻ ശേഷിയില്ലാത്ത ഈ സമുദായത്തിന് താങ്ങാവുന്നത് ഒട്ടകങ്ങൾ മാത്രമായിരുന്നു.

എന്നാൽ, അവയ്ക്കുള്ള തീറ്റ അനിശ്ചിതത്വത്തിലായി. കൃഷിരീതികൾ മാറി; പാടങ്ങളെല്ലാം ദീർഘദൂരം വേലികെട്ടി അടച്ചിരിക്കുന്നു, വിളവ് കഴിഞ്ഞുള്ള അവശിഷ്ടങ്ങൾ വേഗത്തിൽ ഒഴിവാക്കുന്നു, മേച്ചിൽപ്പുറങ്ങൾ ചുരുങ്ങി. ഇതൊക്കെയാണ് കാരണങ്ങൾ. റബാറി കുടുംബങ്ങൾ എണ്ണത്തിൽ വർദ്ധിക്കുകയും ചെയ്തു. ഒരു സംഘത്തിൽ മൂന്ന് കുടുംബങ്ങളുണ്ടായിരുന്നത് ഏഴെണ്ണമായി. തന്മൂലം സ്ഥലത്തിനുള്ള സമ്മർദ്ദം കൂടി.

പ്രായംകൂടിയ ഒട്ടകങ്ങൾക്കുപകരം ചെറുപ്പമുള്ള ഒട്ടകങ്ങളെ കിട്ടാനും ബുദ്ധിമുട്ടായിരിക്കുന്നു. “കച്ചിൽനിന്ന് ഒട്ടകങ്ങളെ കിട്ടാൻ ബുദ്ധിമുട്ടാണ്. വലിയ ബുദ്ധിമുട്ട്,” വിദർഭയിലെ റബാറി നേതാക്കളിലൊരാളായ മശ്രു മാമ പറയുന്നു.

ഇടയന്മാരുടെ ജീവിതരീതിയെക്കുറിച്ചുള്ള അജ്ഞതയാണ് മൃഗങ്ങളെ ഇത്തരത്തിൽ പിടിച്ചെടുക്കുന്നതിനും ഉദ്യോഗസ്ഥതലത്തിൽനിന്നുണ്ടാകുന്ന തടസ്സങ്ങൾക്കും കാരണം എന്ന് കുൽകർണി പറയുന്നു.

ഒട്ടകങ്ങൾ ഒരു ആർഭാടമല്ല. വിശാലമായ കൃഷിയിടങ്ങൾ കടന്ന് യാത്ര ചെയ്യേണ്ടിവരുന്ന ഇടയസമൂഹത്തിൻ്റെ യാത്രയ്ക്ക് അത്യാവശ്യമായ ജീവികളാണ് അവ.

എല്ലാ വർഷവും, കിർസൺ റബാറിയുടെ സംഘം കിഴക്കൻ വിദർഭയുടെ വിശാലമായ ഭൂഭാഗങ്ങളിലൂടെ നീങ്ങാറുണ്ട് – നാഗ്പുരിൽനിന്ന് സിന്ധി, ബേല, ബുട്ടിബോരി എന്നിവിടങ്ങളിലേക്കും; അവിടെനിന്ന് ഭണ്ടാര, മൊഹാദി, കംപ്ടിക്കടുത്തുള്ള തുംസാർ, കൻഹാൻ, കോന്ധാലി എന്നീ പ്രദേശങ്ങളിലേക്കും തിരിച്ചും. വിളവുകാലത്തിനനുസരിച്ചാണ് അവരുടെ ദേശാടനം. ഓരോ ചുവടിനും ലക്ഷ്യമുള്ള യാത്രയാണ് അവരുടേത്.

വിളവ് കഴിഞ്ഞ പാടങ്ങളിലെ അവശിഷ്ടങ്ങളാണ് ചെമ്മരിയാടുകളും ആടുകളും തിന്നുക. അവയുടെ വിസർജ്ജ്യങ്ങൾ മണ്ണിനെ വിളവുള്ളതാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഈ കൊടുക്കൽ —വാങ്ങലിനെ ‘പെന്നിംഗ്’ എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്. ഒരു പരമ്പരാഗതമായ കാർഷിക-ഇടയ പാരസ്പര്യമാണത്. ചുറ്റും വേലികെട്ടിയുള്ള തുറസ്സായ പ്രദേശങ്ങളിൽ ആട്ടിടയന്മാർ അവരുടെ ആടുകളേയും ചെമ്മരിയാടുകളേയും തമ്പടിപ്പിക്കുന്നു. അവിടെ ആടുകളും ചെമ്മരിയാടുകളും വിസർജ്ജ്യം വീഴ്ത്തുന്നു. ഈ സേവനത്തിന് കൃഷിക്കാർ റാബറികൾക്ക് ചെറിയ തുകകൾ നൽകുകയും ചെയ്യുന്നു. ആട്ടിൻപറ്റങ്ങൾ വർഷാവർഷം ആ സ്ഥലങ്ങളിലൂടെ കടന്നുപോവുന്നതോടെ ആ നിലങ്ങളുടെ ഉർവ്വരതയും വർദ്ധിക്കുന്നു.

ആട്ടിടയന്മാരും, മണ്ണും, വിളകളും തമ്മിലുള്ള ഈ പാരസ്പര്യത്തിൻ്റെ താളം ഒരു വലിയ പാരിസ്ഥിതിക കൈമാറ്റത്തിൻ്റെ ഭാഗമാണ്. അത് ഉപജീവനത്തെയും കൃഷിയിടങ്ങളേയും ഒരുപോലെ നിലനിർത്താൻ സഹായിക്കുന്നു.

“ആടുകൾ പോയിക്കഴിഞ്ഞാൽ, മണ്ണിൻ്റെ ഗുണം മെച്ചപ്പെടുന്നു,” കിർസൺ പറയുന്നു. ഇതേ കാരണംകൊണ്ടാണ് റബാറികൾ ഇത്രകാലവും നിലനിന്നതും. “കൃഷിക്കാരിൽ ഞങ്ങൾക്ക് സുഹൃത്തുക്കളുണ്ട്. അവർ ഞങ്ങളെ ക്ഷണിക്കും. ഒട്ടകങ്ങൾ ഇല്ലാതായതോടെ ആ സഞ്ചാരത്തിൻ്റെ സ്വഭാവം മാറുകയാണ്. കാളവണ്ടികൾ അധികം ലഭ്യമല്ല. ഇടയ്ക്കിടയ്ക്ക് അറ്റകുറ്റപ്പണികളും വേണ്ടിവരും ആ വണ്ടികൾക്ക്. അധികദൂരം സഞ്ചരിക്കാനും അവയ്ക്കാവില്ല. ഒട്ടകങ്ങളെ ഉപയോഗിച്ച് സുഗമമായി സഞ്ചരിച്ചിരുന്ന വഴികൾ ഇപ്പോൾ ദുർഘടമായി മാറിയിരിക്കുന്നു. ഒട്ടകങ്ങൾക്ക് പുഴകളും കാടുകളും, കുന്നുകളും പരുക്കൻ പ്രദേശങ്ങളും സുഖമായി താണ്ടാൻ കഴിയും. “ടാർ ചെയ്യാത്ത വഴികളിലൂടെയായിരുന്നു ഞങ്ങൾ അധികവും സഞ്ചരിച്ചിരുന്നത്. ഇപ്പോൾ അത് സാധിക്കുന്നില്ല,” കിർസൺ പറയുന്നു.

പെട്ടികളിലും കിടക്കകളിലും സായാഹ്നസൂര്യൻ്റെ വെളിച്ചം വീണുകഴിഞ്ഞു. മുഖം മറച്ച റബാറി സ്ത്രീകൾ തങ്ങളുടെ ജോലികളുമായി തിരക്കിലായി. കാളകൾ അവയുടെ തലകുനിച്ചു.

കാരവൻ രണ്ടുദിവസംകൂടി ഇവിടെയുണ്ടാവും. വീണ്ടും, യാത്രയാവുന്നതിന് മുമ്പ്, ഒട്ടകങ്ങളില്ലാതെ.

പരിഭാഷ: രാജീവ് ചേലനാട്ട്