કિરસનના કાફલામાંથી ગુમ થયેલા ઊંટ

રસ્તો પૂરો થાય તે પહેલાં જ જીપીએસ (GPS) સિગ્નલ જતું રહે છે.

નાગપુરથી દક્ષિણ તરફ એકાદ કલાકના અંતરે આવેલા ભાનસોલી (સાવંગી) ગામની બહાર કપાસ અને તુવેરનાં ખેતરોની વચ્ચે કોઈ રેખા દોરતી હોય તેમ પસાર થતી ડામરની એક સાંકડી પટ્ટી ધૂળિયા રસ્તામાં ભળી જાય છે.

45 વર્ષીય કિરસન જગમાલ રબારી એક મોટરબાઇક પર અમારી રાહ જોઈ રહ્યા છે. તેઓ આગ્રહ કરે છે કે અમારે અમારી ફોર-વ્હીલર અહીં જ છોડી દેવી પડશે. આશરે 2,500 ઘેટાં-બકરાંઓ સાથેનો તેમનો કાફલો રસ્તામાં આવતી એક છીછરી નદી પાર કરી ચૂક્યો છે, અને ત્યાં ગાડીથી પહોંચી શકાય એમ નથી.

બીજી બાજુ, ચાર પરિવારો – એટલે કે કિરસનનો સતત ફરતો રહેતો ‘ડેરો’ – આગળ વધી રહ્યો છે. ખડતલ બળદોથી ખેંચાતી બે લોખંડની ગાડીઓમાં ખાટલા, સ્ટીલનાં વાસણો, કપડાંનાં પોટલાં, માટલાં, દોરડાં, જાળીઓ અને પટારાઓ જેવી તેમની પરચુરણ ચીજવસ્તુઓ લદાયેલી છે. તેમના ત્રણ ભાગના પારંપરિક કાળા પોશાક – ચોળી (બ્લાઉઝ), ઘાઘરો (સ્કર્ટ), અને લૂડકી (ઓઢણી) –માં સજ્જ સ્ત્રીઓ ગાડાં ચલાવી રહી છે. ઘેટાં-બકરાંનાં બચ્ચાં બેં-બેં કરી રહ્યાં છે, અને એક ગલુડિયું દોરડાને જોરથી ખેંચી રહ્યું છે, જાણે કે તે ભવિષ્યમાં ટોળાનું સંચાલન કરવાની પોતાની જવાબદારીની અત્યારથી જ પ્રેક્ટિસ કરી રહ્યું હોય.

હવે, કાફલો રવાના થઈ ચૂક્યો છે.

જ્યારે તેઓ તેમના નિર્ધારિત મુકામ પર પહોંચે છે, જ્યાં તેઓ આગામી ત્રણ-ચાર દિવસ વિતાવવાનાં છે, ત્યારે મહિલાઓ અને પુરુષો તેમનો સામાન ઉતારે છે; બળદોને ગાડાંમાંથી છૂટા કરવામાં આવે છે; ગાડાં તેમના તંબુમાં ફેરવાઈ જાય છે; અને મહિલાઓ ખેતરના ખુલ્લા કૂવામાંથી પાણી લાવવાનું શરૂ કરે છે.

પણ આમાં કંઈક ખૂટી રહ્યું છે. કાફલામાં માલવાહક ઊંટ નથી – જે આ પશુપાલક સમુદાયનું કાયમી પ્રતીક રહ્યા છે. તેમની ગેરહાજરી ઊડીને આંખે વળગે એવી છે, અને કિરસન અમારા ચહેરા પરના હાવભાવ પારખી જાય છે.

તેઓ હસીને કહે છે, “મેં ગયા વર્ષે જ તેમને વેચી દીધા.” તેમના કાકા જયમાલ રબારી તેમની બાજુમાં બેસીને માથું હલાવે છે. “હવેથી, અમે ફક્ત બળદગાડાં જ વાપરીશું. અહીં હવે કોઈ ઊંટ નહીં રાખે.”

પેઢીઓથી, રબારીઓ – જેઓ મૂળ ગુજરાતના કચ્છ-ભૂજ પ્રદેશના પશુપાલકો છે – વિદર્ભના બદલાતા ખેતીવાડીના વિસ્તારોમાં ઊંટ સાથે ભ્રમણ કરતા આવ્યા છે. રબારીઓ (જેમને રેબારીસ પણ કહેવાય છે) વર્ષમાં એક કે બે વાર સ્થાનિક વેપારીઓને નર બકરાં અને ઘેટાં જથ્થાબંધ વેચીને પોતાનું ગુજરાન ચલાવે છે. જેમ કે કિરસન કચ્છી મિશ્રિત હિન્દીમાં મજાક કરતાં કહે છે, “યે બકરિયાં હી હમારી ચલતી ફિરતી સંપત્તિ હૈ ભાઈ [આ જાનવરો જ અમારી ચાલતી-ફરતી સંપત્તિ છે ભાઈ].”

એક સમયે આ એક ખૂંધવાળા ઊંટ ફક્ત વાસણો અને પથારી જ નહીં, પણ લાંબા અંતર સુધી ચાલી ન શકતાં નાનાં બાળકો માટે પણ સવારીની ગરજ સારતા. તેમની ઊંચાઈને કારણે તેઓ માઈલો દૂરથી દેખાઈ જતા; તેમના ગળામાં બાંધેલી ઘંટડીઓ કોઈ નવા ગામમાં તેમના આગમનની જાહેરાત કરતી. ખરેખર, તેઓ ગતિશીલતાની સાથે સાથે તેમની ઓળખના પણ પ્રતિક હતા.

ઊંટ એ સમુદાયના આવશ્યક કામદાર પશુઓ છે – ફક્ત પરિવહન માટે જ નહીં, પરંતુ પશુપાલકોના મોસમી ભ્રમણ માટે એક માળખાકીય આધાર સમાન છે. મહારાષ્ટ્રમાં, રબારી ભરવાડો રાત્રિ-રોકાણ દરમિયાન ઘરવખરીનો સામાન એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ લઈ જવા માટે નર ઊંટોનો ઉપયોગ કરતા હતા, અને લણણી થયેલાં કપાસનાં ખેતરો, જંગલની ધાર અને ખુલ્લાં ગોચરોમાં પોતાના વાર્ષિક સ્થળાંતર ચક્ર દરમિયાન સેંકડો કિલોમીટરનું અંતર કાપતા હતા.

હવે તેઓ ઊંટ વગર ફરતાં શીખી રહ્યા છે. તાજેતરનાં વર્ષોમાં, મહારાષ્ટ્રભરમાં રબારી પશુપાલકો પર વારંવાર પોલીસ કેસ થયા છે, જેના કારણે ઊંટોની જપ્તી અને દેશનિકાલ જેવી ઘટનાઓ બની છે. અધિકારીઓ અને કાર્યકરોએ ક્યારેક એવા આક્ષેપો કર્યા છે કે માલવાહક ઊંટોને કતલ માટે અથવા અયોગ્ય રીતે લઈ જવામાં આવી રહ્યા હતા – હકીકત એ છે કે ભરવાડો તેનો ઉપયોગ ફક્ત પોતાના પરિવારો અને ટોળાંને સ્થળાંતરિત કરવા માટે કામદાર પશુ તરીકે જ કરે છે.

અહીંથી થોડેક જ દૂર આવેલા એક વિસ્તારમાં બનેલા કિસ્સામાં, રબારીઓના 50થી વધુ ઊંટોને ગેરકાયદેસર પરિવહનનો આરોપ લગાવીને જપ્ત કરવામાં આવ્યા હતા – જોકે રબારીઓ પાસે તેમની માલિકી દર્શાવતા દસ્તાવેજો હતા અને એ સાબિત કરવાના પુરાવા પણ હતા કે તેમનો એકમાત્ર હેતુ સ્થળાંતર જ હતો. વાંચો: કચ્છી ઊંટનો કબજો: તરછોડાયેલાં રણનાં વહાણ

તાજેતરમાં ડિસેમ્બર 2025માં, ઉત્તર મહારાષ્ટ્રના ધુળે જિલ્લામાં 30થી વધુ ઊંટો જપ્ત કરવામાં આવ્યા હતા; તેઓ હજી પણ અટકાયતમાં સબડી રહ્યા છે, અને તેમના માલિકો ચિંતિત છે કે પૂરતા ચારા વિના, તેમાંથી કેટલાક આખરે મૃત્યુ પામશે.

વિદર્ભના રબારી આગેવાનો તરત જ ધુળે દોડી ગયા, જેમ તેઓ દર વખતે પોલીસ દ્વારા તેમના ઊંટ જપ્ત કરવામાં આવે ત્યારે કરે છે. કિરસન કહે છે કે ઊંટ માલિકો આ બિનજરૂરી કનડગત અને પોતાના ઊંટોને પાછા મેળવવામાં થતા વિલંબથી પરેશાન છે. તેઓ કહે છે, “ઉસમે પૈસા ભી જાયેગા ઔર સમય ભી ઔર પરેશાની હોગી વો અલગ [તેમાં પૈસા પણ જશે અને સમય પણ, અને જે તકલીફ વેઠવી પડશે તે તો અલગ].”

આથી જ હવે વિદર્ભ અને સમગ્ર મધ્ય ભારતમાં મોટાભાગના રબારી પશુપાલકો પોતાના ઊંટોથી છુટકારો મેળવી રહ્યા છે.

કિરસન ઉમેરે છે, “ઊંટ રાખવા હવે ખૂબ જ મુશ્કેલ અને મોંઘા થઈ ગયા છે.”

ગયા વર્ષ (2025) સુધી, કિરસનના ડેરામાં ત્રણ ઊંટ હતા. હવે, તેમની પાસે એક પણ નથી. કિરસન અંદાજ લગાવે છે, “નાગપુર અને વર્ધામાં, કદાચ પાંચ પરિવારો હજી પણ ઊંટ રાખે છે. પહેલાં ઓછામાં ઓછા 2,000 ઊંટ હતા. હવે કદાચ ગણ્યાગાંઠ્યા જ બચ્યા હશે.” તેઓ અમારી સાથે કપાસનાં વિશાળ ખેતરોની વચ્ચે વાત કરી રહ્યા છે જ્યાં તેમના ડેરાએ હમણાં જ પડાવ નાખ્યો છે; તેઓ કહે છે કે તેમનાં ઘેટાં-બકરાંનાં ટોળાં ક્યાંક બહાર ચરી રહ્યાં છે.

નાગપુર સ્થિત સેન્ટર ફોર પીપલ્સ કલેક્ટિવના સજલ કુલકર્ણી કહે છે, “વિદર્ભના રબારીઓના મોટાભાગના ઊંટોને મહારાષ્ટ્રની બહારના તેમના નેટવર્કને સોંપી દેવામાં આવ્યા છે, જ્યાં તેમને કોઈ હેરાનગતિનો સામનો કરવો પડતો નથી.” હવે બહુ ઓછા લોકો તેમને ખરીદવા તૈયાર છે. જે ક્યારેક સંપત્તિ હતી તે હવે બોજો બની ગઈ છે. કિરસને છત્તીસગઢમાં રહેતા રબારી મિત્રોને દરેક ઊંટ 30,000થી 35,000 રૂપિયાની આસપાસ વેચી દીધો છે. એક બળદની કિંમત તેના કરતા ઘણી વધારે એટલે કે આશરે 50,000 રૂપિયા જેટલી હોય છે – તેથી આ કોઈ નફાકારક સાટાપદ્ધતિ નથી, માત્ર એક વ્યવહારુ ઉપાય છે.

ઊંટ આ પ્રકારના ભૂપ્રદેશ માટે જ બનેલા છે – તેઓ દુષ્કાળનો સામનો કરી શકે છે અને વધુ પડતા ચારા વિના ભારે ભાર વહન કરવા સક્ષમ હોય છે. તેઓ લીમડો, બાવળ, પીપળો જેવાં સ્થાનિક વૃક્ષો પર ચરે છે. રસ્તાઓ અને ઇંધણ પરની સબસિડીના અભાવે ટ્રેક્ટર કે ટ્રક પર આધાર ન રાખી શકતા સમુદાયો માટે તેઓ આબોહવાને અનુકૂળ જીવાદોરી સમાન છે.

પરંતુ હવે ચારાની ઉપલબ્ધિ અનિશ્ચિત બની ગઈ છે. પાકની પદ્ધતિઓ બદલાઈ ગઈ છે; ખેતરોમાં વાડ લાંબા અંતર સુધી ફેલાયેલી છે, અને લણણી પછીના અવશેષો વધુ ઝડપથી સાફ થઈ જાય છે, અને ચરાણના માર્ગો સંકોચાઈ ગયા છે. રબારી પરિવારોની સંખ્યા પણ વધી છે – તેમના સમૂહમાં ત્રણથી વધીને સાત થઈ ગયા છે, જેનાથી જમીન પર દબાણ વધ્યું છે.

વૃદ્ધ ઊંટોની જગ્યાએ નવા યુવાન ઊંટ શોધવા એ પણ એક સમસ્યા છે. વિદર્ભના રબારી આગેવાનોમાંના એક, મશરૂ મામા કહે છે, “કચ્છમાંથી ઊંટ મેળવવા ખૂબ મુશ્કેલ છે. બડી પ્રોબલ્મ હૈ (ખૂબ મોટી સમસ્યા છે).”

કુલકર્ણી કહે છે કે, સમસ્યાનો એક ભાગ નિયમનકારી ગૂંચવણ છે: વારંવારની જપ્તી અને અમલદારશાહીની અડચણો પશુપાલક આજીવિકા પ્રણાલીઓની વ્યાપક ગેરસમજ તરફ ઈશારો કરે છે.

ઊંટ કોઈ શોખની વસ્તુ નથી; વિશાળ કૃષિ વિસ્તારોને પાર કરતા પશુપાલક સમુદાયો માટે તે મુસાફરીનું એક સાધન રહ્યું છે.

દર વર્ષે, કિરસન રબારીનો ડેરો પૂર્વ વિદર્ભમાં એક લાંબું ચક્કર લગાવે છે – નાગપુરથી સિંધી, બેલા અને બુટીબોરી; ભંડારા, મોહડી અને તુમસર થઈને; કામ્પઠી, કન્હાન અને કોંઢાળી પાસે – અને પછી પાછો ફરે છે. તેમનું સ્થળાંતર લણણીના ચક્રને અનુસરે છે, અને તેમના દરેક પગલા પાછળ એક ચોક્કસ હેતુ હોય છે.

ઘેટાં-બકરાં લણણી પછીના પાકના અવશેષો ખાય છે. તેમની લીંડીઓ જમીનને ફળદ્રુપ બનાવે છે. આ આપ-લેને ‘પેનિંગ’ કહેવામાં આવે છે, જે એક પરંપરાગત કૃષિ-પશુપાલન પ્રથા છે જ્યાં ભરવાડો ખેડૂતોનાં ખેતરોમાં સામાન્ય રીતે ખુલ્લામાં અને જાળીઓથી ઘેરાયેલા વાડામાં પોતાનાં ઘેટાં-બકરાંને રાખે છે જેથી પોષક તત્ત્વોથી ભરપૂર ખાતર જમા થાય. ખેડૂતો, જેઓ આ સેવા માટે રબારીઓને નાની રકમ ચૂકવે છે, તેમણે ટોળાં પસાર થયા પછી જમીનની રચના અને ઉપજમાં સુધારો જોયો છે.

ભરવાડો, જમીન અને પાક વચ્ચેનો આ પરસ્પર તાલમેલ એક એવા પારિસ્થિતિક વિનિમયનો ભાગ છે જે આજીવિકા અને ખેતીવાડી બંનેને ટકાવી રાખે છે.

કિરસન કહે છે, “ઘેટાં પસાર થયા પછી જમીન સુધરે છે.” આ જ કારણ છે કે રબારીઓ આ પ્રદેશમાં આટલા લાંબા સમયથી ટકી રહ્યા છે. “આ પ્રદેશમાં ખેડૂતોમાં અમારા મિત્રો છે જેઓ અમને આમંત્રણ આપે છે.” ઊંટ વિના, તે મુસાફરીનું સ્વરૂપ બદલાઈ રહ્યું છે. બળદગાડાં ઓછાં હોય છે અને તેમને વારંવાર સમારકામની જરૂર પડે છે, અને તેઓ દરરોજ ઓછું અંતર કાપે છે. જે માર્ગો એક સમયે ઊંટ સાથે સરળતાથી પસાર કરી શકાતા હતા તે હવે મુશ્કેલ અથવા દુર્ગમ બની ગયા છે. ઊંટ નદીઓ, જંગલો, ટેકરીઓ અને મુશ્કેલ ભૂપ્રદેશમાં પણ ચાલી શકે છે. કિરસન કહે છે, “અમે સામાન્ય રીતે ડામર વગરના રસ્તાઓ પર ચાલવાનું પસંદ કરતા હતા. હવે અમે તે કરી શકતા નથી.”

લોખંડના પટારાઓ અને પથારીઓની પોટલીઓ પર બપોરનો તડકો પડી રહ્યો છે. ચહેરા પર ઓઢણી ઓઢેલી રબારી મહિલાઓ તેમના કામમાં વ્યસ્ત થઈ જાય છે. બળદો તેમનું માથું નીચું કરી લે છે.

આ કાફલો અહીં બે દિવસ રોકાશે, અને પછી ઊંટ વગર જ આગળ વધશે.

અનુવાદક: ફૈઝ મોહંમદ