কিৰ্চনৰ কাৰাভানত উটৰ ঠাইত এতিয়া বলদ গৰু

বাটটো শেষ হোৱাৰ আগতেই জিপিএছ চিগনেল নাইকিয়া হৈছে।

নাগপুৰৰ পৰা এঘণ্টাৰ বাটৰ ভানচৌলি (চাৱনগি) গাঁৱৰ পৰা যোৱা আলকতৰা দিয়া সৰু ৰাস্তাটো এটা অলপ দূৰ গৈ নাইকিয়া হৈছে, আৰম্ভ হৈছে এটা ধূলিময় বাট। দুয়োফালে কপাহ আৰু বুটমাহৰ খেতি।

কিৰ্চন জগমল ৰাবাৰি এখন মটৰ চাইকেলত অপেক্ষাৰত। ইয়াত আমি আমাৰ চাৰিচকীয়া বাহনখনক বিদায় দিব লাগিব, ৪৫ বছৰীয়া লোকজনে অনুৰোধ জনাইছে। ২,৫০০ টা ছাগলী আৰু ভেড়াৰে তেওঁৰ কাৰাভান নামনিৰ ফালে এটা সৰু জুৰি পাৰ কৰি আহিছে, তালৈ চাৰিচকীয়া লৈ যাব পৰা নাযায়।

আনফালে চাৰিটা পৰিয়ালৰ সৈতে কিৰ্চনৰ ভ্ৰাম্যমাণ ‘ডেৰা’ চলমান অৱস্থাতে আছে। দুখন গৰুগাড়ীত তেওঁলোকৰ আটাইবোৰ সামগ্ৰী - চাৰপাই, ষ্টীলৰ বাচন, জাপি লোৱা কাপোৰ, গিলাচ-বাতি, ৰছী, জাল আৰু বাকচ আদি সকলো বোজাই কৰি লোৱা হৈছে। মহিলাসকলে তেওঁলোকৰ পৰম্পৰাগত ক’লা ত্ৰি-বস্ত্ৰ পিন্ধিছে – এটা চোলি (ব্লাউজ), ঘাগৰা আৰু লুড়কি (ওৰণি)। ভেড়া আৰু ছাগলীৰ পোৱালীবোৰে বেবাই আছে। লগত আছে ৰছী লগাই থোৱা এটা কুকুৰৰ পোৱালী। জাকটোৰ পৰিচালনাৰ দায়িত্ব পোৱাৰ আগেয়ে পোৱালীটোৱে আখৰা কৰাত ব্যস্ত চাগে।

কাৰাভান চলি গৈছে।

আগন্তুক তিনি-চাৰিদিন তম্বু টানিব পৰাকৈ তেওঁলোকে যেতিয়া গন্তব্যস্থল পালেগৈ, প্ৰথমে মহিলা আৰু পুৰুষসকলে লগ লাগি তেওঁলোকৰ বস্তুবোৰ নমালে, টোপোলাবোৰ খুলিলে। বলধ গৰুকেইটাক গাড়ীৰ পৰা খুলি দিয়া হ’ল। গৰুগাড়ীকেইখনেই হৈ পৰিল তম্বু। মহিলাসকলে পথাৰৰে মুকলি কুঁৱা এটাৰ পৰা পানী আনিবলৈ গ’ল।

কিন্তু এই কাৰাভানত কিবা এটা নাই। উট নাই। পশুপালকৰ দলৰ প্ৰতীকস্বৰূপ উট নাই। নথকাটো একেবাৰে স্পষ্ট। কিৰ্চনে আমাৰ চকুৱে-মুখে সেই ভাৱ স্পষ্ট হৈ পৰা দেখা পাইছে।

“যোৱা বছৰ বিক্ৰী কৰি দিলো,” তেওঁ মিচিকীয়াই হাঁহি কয়, তেনেতে তেওঁৰ খুৰাক জয়মাল ৰাবাৰি তেওঁৰ কাষতে বহি মুৰ ডুপিয়ালে। “আমি এতিয়া বলধ গৰুৱে ব্যৱহাৰ কৰিম। এতিয়া আৰু উট ৰখা মানুহ নাথাকিব।”

প্ৰজন্মৰ পিছত প্ৰজন্ম ধৰি গুজৰাটৰ কচ্চ-ভূজ অঞ্চলৰ পশুপালকসকলে সমগ্ৰ বিদৰ্ভ অঞ্চলৰ কৃষিপথাৰে পথাৰে উট লৈ ভ্ৰমি আহিছে। ৰাবাৰি, যাক ৰেবাৰি বুলিও কোৱা হয়, তেওঁলোকে বছৰত এবাৰ বা দুবাৰ পাইকাৰী হাৰত ছাগলী আৰু ভেড়া বিক্ৰী কৰি পেট পোহে। কচ্চী মিশ্ৰিত হিন্দী ভাষাত কিৰ্চনে কয়, “য়ে বকৰিয় হী হমাৰি চলতি ফিৰতি সম্পত্তি হ্যে ভাই (এই ছাগলী আৰু ভেড়াবোৰেই আমাৰ চলন্ত সম্পত্তি)।”

উটেই এটা সময়ত কেৱল বেডিং-পত্ৰই নহয়, দীঘলীয়া বাট খোজ কাঢ়িব নোৱাৰা হোৱা শিশুকো নিছিল। কেবামাইল দূৰৰ পৰাই উটবোৰ দেখা গৈছিল, গলৰ টিলিঙাৰ শব্দত নতুন বসতিস্থলত সিহঁতৰ প্ৰৱেশ ঘোষিত হৈছিল। আচলতে পশুপালকৰ প্ৰব্ৰজনৰ উট এটা চিন আছিল।

উট পশুপালক সম্প্ৰদায়ৰ মূল কৰ্মী পশু। কেৱল পৰিবহনেই নহয়, পশুপালকসকলে বছৰি কৰা প্ৰব্ৰজনতো উটে সহায় কৰে। মহাৰাষ্ট্ৰত ৰাবাৰি পশুপালকসকলে মতা উটৰ সহায়ত ঘৰুৱা সামগ্ৰীবোৰ নৈশ জিৰণিৰ ইটো স্থানৰ পৰা সিটো স্থানলৈ নিয়ে। এনেকৈ তেওঁলোকে চপোৱা কপাহৰ খেতিপথাৰ, অৰণ্যৰ দাঁতি আৰু মুকলি চাৰণভূমিৰ মাজেৰে শ শ কিলোমিটাৰ বাট অতিক্ৰম কৰে।

এতিয়া তেওঁলোকে উট অবিহনেই প্ৰব্ৰজন কৰা শিকিবলৈ ধৰিছে। যোৱা কেইটামান বছৰত মহাৰাষ্ট্ৰৰ বিভিন্ন অঞ্চলত কেবাবাৰো ৰাবাৰি পশুপালকক আৰক্ষীয়ে হাৰাশাস্তি কৰিছে, তেওঁলোকৰ পশুধন জব্দ কৰিছে। কৰ্তৃপক্ষ আৰু এক্টিভিষ্টে অভিযোগ কৰে যে পৰিবহনৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা উটবোৰ কচাইখানালৈ নিয়া হৈছে বা পৰিবহনৰ উপযুক্ত ধৰণে ব্যৱস্থা লোৱা নাই। তেওঁলোকে এই কথা ভালদৰে জানে যে পশুপালকে উটবোৰ তেওঁলোকৰ কামত লগাবলৈ আৰু পশুধন তথা পৰিয়ালৰ পৰিবহনৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰি আহিছে।

ইয়াৰে এটা ঘটনা বেছি দূৰৰ নহয়। ৰাবাৰি সম্প্ৰদায়ৰ পশুপালকৰ প্ৰায় ৫০ টাৰো অধিক উট বেআইনীভাৱে পৰিবহন কৰা বুলি বাজেয়াপ্ত কৰা হয়। আনকি ৰাবাৰিসকলৰ হাতত মালিকীস্বত্ব দৰ্শাবলৈ নথিও আছিল। সেই উট যে কেৱল প্ৰব্ৰজনৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে, সেয়াও স্পষ্ট আছিল। তাকে লৈ যুগুতোৱা প্ৰতিবেদন পঢ়ক - মৰুভূমিৰ জাহাজ থমকিল: কচ্চৰ উট এতিয়া আইনী মেৰপেঁচত

২০২৫ৰ ডিচেম্বৰত উত্তৰ মহাৰাষ্ট্ৰৰ ধুলে জিলাত ৩০ টাৰো অধিক উট জব্দ কৰা হয়। এতিয়াও সেই উট স্বাস্থ্যহীন অৱস্থাত বন্দিত্বতে আছে। ভালকৈ উচিত খাদ্য খাব নাপালে তাৰে কিছুমানৰ মৃত্যু ঘটিব বুলি উটৰ গৰাকীৰ শংকা হৈছে।

বিদৰ্ভৰ ৰাবাৰি নেতাসকলে উট আটক কৰাৰ খবৰ পাই দৌৰি ধুলেত উপস্থিত হ’ল। কিৰ্চনে কয় যে উটৰ মালিকসকলক এনেয়ে মিছাতে এনেকৈ হাৰাশাস্তি কৰা হয়। উটবোৰ ঘূৰাই পাওতেও বহুদিন লাগে। “উচমে পেইচা ভি জায়েগা ঔৰ সময় ভি, ঔৰ পৰেচানি হৌগি ৱহ অলগ (তাত পইচাও যাব, সময়ো যাব। তাতে আকৌ অনাহক চিন্তা আছেই),” তেওঁ কয়।

এইবোৰ কাৰণতে বিদৰ্ভ আৰু সমগ্ৰ মধ্য ভাৰতৰ ৰাবাৰি পশুপালকসকলে উট পালন কৰিবলৈ এৰিছে।

“উট ৰখাটো বৰ কঠিন আৰু মহঙা হৈ পৰিছে,” কিৰ্চনে কয়।

যোৱা বছৰলৈকে (২০২৫লৈকে) কিৰ্চনৰ ডেৰাত তিনিটা উট আছিল। এতিয়া তেওঁৰ এটাও নাই। “নাগপুৰ আৰু ৱাৰ্ধাত চাগে পাঁচটামান পৰিয়ালে এতিয়াও উট ৰাখিছে,” কিৰ্চনে অনুমান কৰি কয়। “আগতে তাত অতিকমেও ২,০০০ টা আছিল। এতিয়া দুই-চাৰিটাহে আছে।” তেওঁ সিঁচৰতি হৈ থকা কপাহৰ খেতি পথাৰৰ মাজত, য’ত তেওঁ ডেৰা পাতিছে, তাতেই আমাৰ সৈতে কথা পাতি আছে। তেওঁৰ ছাগলী আৰু ভেড়াবোৰ অ’ত-তত চৰি আছে, তেওঁ কয়।

“ৰাবাৰিসকলে তেওঁলোকৰ প্ৰায়ভাগ উট বিদৰ্ভৰ পৰা মহাৰাষ্ট্ৰৰ বাহিৰৰ তেওঁলোকৰ সংস্পৰ্শৰ মানুহলৈ পঠিয়াই দিছে য’ত এনে হাৰাশাস্তিৰ ঘটনা নঘটে,” নাগপুৰৰ চেণ্টাৰ ফৰ পিপলচ্ কালেক্টিভৰ সজল কুৰকানিয়ে কয়। কিছুমানে এতিয়া আৰু কিনিবলৈ ইচ্ছা নকৰা হৈছে। এটা সময়ৰ সম্পত্তি বুলি বিবেচিত উট এতিয়া লেঠা যেন হৈ পৰিছে। কিৰ্চনে উটবোৰ চত্তীশগড়ৰ ৰাবাৰি বন্ধুৰ হাতত ৩০ৰ পৰা ৩৫ হাজাৰ টকাত বিক্ৰী কৰিছে। বলধ গৰুত তাতকৈ বহুত বেছি দাম দি কিনিবলগীয়া হৈছে। কেতিয়াবা ৫০ হাজাৰ পৰ্য্যন্ত দাম উঠে। কিন্তু উটৰ ঠাইত বলধ কিনিবলগীয়া হোৱাটো মুঠেই লাভজনক নহয়, তথাপি বাস্তৱ পৰিস্থিতিত সেয়াই সঠিক সিদ্ধান্ত হৈ পৰিছে।

উট স্থলভাগৰ জন্তু। খৰাঙৰ বাবে বিশেষভাৱে উৎপৰিৱৰ্তিত আৰু বেছি খাদ্য নোখোৱাকৈয়ে গধুৰ বোজা কঢ়িয়াই নিব পাৰে। স্থানীয় গছ-লতা যেনে নিম, বাবুল আৰু আহতৰ পাত আদি খাই বাচি থাকে। জলবায়ুৰ সৈতে সম্পূৰ্ণৰূপে মিলি থকা এবিধ পশুধন যিটোৰ ওপৰত ৰাস্তা আৰু ইন্ধনৰ সুবিধা নথকা বাটত পশুপালক সম্প্ৰদায়ে ভৰসা কৰিব পাৰে।

কিন্তু চাৰণভূমিত সোমাবলৈ নোপোৱা হৈছে পশুপালকসকল। কৃষিচক্ৰ সলনি হৈছে, চাৰিওফালে দীঘলীয়া ফেঞ্চিং বহিছে। শস্যৰ অৱশিষ্টভাগ আকৌ কম সময়ৰ ভিতৰতে চাফা কৰি পুনৰাই খেতি কৰা হৈছে। চৰণীয়া পথাৰলৈ যোৱা প্ৰাকৃতিক ক’ৰিডৰবোৰ সংকুচিত হৈছে। ৰাবাৰি পৰিয়ালৰ সংখ্যা বাঢ়িছে। কিছুমান গোটত তিনিৰ পৰা সাতটা হৈছে আৰু মাটিৰ ওপৰত হেঁচা বাঢ়িছে।

বুঢ়া হোৱা উটৰ ঠাইত নতুন উট অনাটোও সমস্যা। “কচ্চৰ পৰা উট অনাটোও কঠিন কাম,” মাছৰু মামাই কয়। তেওঁ বিদৰ্ভৰ ৰাবাৰিসকলৰ নেতৃত্বত থকা লোক। “বৰ সমস্যা।”

সমস্যাৰ এটা অংশ হৈছে নীতি নিৰ্ধাৰণৰ ক্ষেত্ৰত থকা খেলি-মেলি। সঘনাই উট আৰক্ষীয়ে জব্দ কৰা আৰু আইনী মেৰ-পেঁচৰ পৰা এটা কথা বুজিব পাৰি যে পশুপালকৰ জীৱিকাৰ পদ্ধতি বুজাৰ ক্ষেত্ৰত ব্যৰ্থতা, কুলকাৰ্নিয়ে কয়।

উট কোনো বিলাসিতাৰ বস্তু নহয়। বিশাল কৃষিভূমি অতিক্ৰম কৰি পশুধন চৰাই ফুৰা প্ৰব্ৰজনকাৰী পশুপালকসকলৰ বাবে যাতায়াত আৰু পৰিবহনৰ এক মাধ্যমহে।

প্ৰতিবছৰে কিৰ্চন ৰাবাৰিৰ ডেৰাই পূব বিদৰ্ভত দীঘলীয়া বাট অতিক্ৰম কৰে। নাগপুৰৰ পৰা ভাণ্ডাৰা, মোহাদি আৰু তুমচাৰ হৈ কাম্পটি, কানহাঁ আৰু কোন্ধালিৰ কাষেৰে সিন্ধি, বেলা আৰু বুটিবৰিলৈ। তাৰপিছত তেওঁলোক আকৌ নিজৰ ঠাইলৈ ঘূৰি আহে। ঋতুচক্ৰ অনুসৰি তেওঁলোক আগবাঢ়ে, প্ৰতিটো খোজেই তেওঁলোকৰ অৰ্থপূৰ্ণ।

ছাগলী আৰু ভেড়াবোৰ শস্যৰ নৰা খাই আগবাঢ়ে। আকৌ সিহঁতৰ লাদবোৰে মাটি উৰ্বৰা কৰে। এই দিয়া-লোৱাৰ পৰম্পৰাক পেনিং বুলি কোৱা হয়। এক পাৰম্পৰিক কৃষি-পশুপালনৰ ৰীতি য’ত কৃষকে খেতি চপোৱাৰ পিছত খেতিপথাৰত পশুপালকে ভেড়া আৰু ছাগলী চৰায় আৰু পশুধনে এৰা লাদে ভূমি উৰ্বৰা কৰে। কৃষকে এই কামৰ বাবে ৰাবাৰিসকলক সামান্য মাননি আগবঢ়ায়। এনেকৈ পশুৰ জাকটো সেই মাটিত থাকি যোৱাৰ পিছত মাটিৰ উৰ্বৰতা বাঢ়ে আৰু কৃষক উপকৃত হয়।

পশুপালক, মাটি আৰু শস্যৰ মাজত এই যে এক পাৰস্পৰিক সম্পৰ্ক, এই পৰিস্থিতিতন্ত্ৰগত বিনিময়ে পশুপালন আৰু খেতিপথাৰ দুয়োটাকে জীয়াই ৰাখে।

“ভেড়াবোৰ পাৰ হৈ যোৱাৰ পিছত মাটিৰ উৰ্বৰতা বাঢ়ে,” কিৰ্চনে কয়। ৰাবাৰিসকলে অঞ্চলটোত দীৰ্ঘদিন ধৰি টিকি থাকিব পৰাৰ সেয়াই কাৰণ। “এই অঞ্চলটোত আমাৰ কৃষক বন্ধু আছে, যিসকলে আমাক আমন্ত্ৰণ জনায়।” আমি আগতে যিধৰণে উট লৈ আগবাঢ়িছিলো, সেই গতিত এতিয়া উট অবিহনে পৰিৱৰ্তন আহিছে। গৰুগাড়ীৰ সংখ্যা কম আৰু সঘনে মেৰামতি কৰিবলগীয়া হয়। প্ৰতিদিনে তেওঁলোক অতিক্ৰম কৰা দূৰত্বও কমি যায়। আগতে উটেৰে যি কঠিন বাট অতিক্ৰম কৰিবপৰা গৈছিল, এতিয়া গৰুগাড়ীৰে সেয়া সম্ভৱ নহয়। উটে নদী, অৰণ্য, টিলা আৰু কঠিন ভূখণ্ড সহজে অতিক্ৰম কৰিব পাৰে। “আমি সাধাৰণতে পকী ৰাস্তাৰ এৰাই চলো।। কিন্তু এতিয়া আৰু নোৱাৰো,” কিৰ্চনে কয়।

আবেলিৰ ৰ’দ আহি টিনৰ বাকচত পৰিছে। ওৰণিৰে মুখ ঢাকি ৰখা ৰাবাৰি মহিলাসকলে ইটো-সিটো বিভিন্ন কামত ব্যস্ত হৈ পৰিছে। বলধ গৰুবোৰে জিৰণি লৈছে।

কাৰাভান দুটা দিনৰ বাবে ইয়াত ৰ’ব। তাৰপিছত আকৌ আন এক গন্তব্যস্থলৰ দিশে অগ্ৰসৰ হ’ব, লগত নাই মাত্ৰ উট।

অনুবাদ: ওৱাহেদৰ ৰহমান