প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিক আৰু অভিজাত শ্ৰেণীৰ নৈতিক দৈন্য

“ৰাতিপুৱা ৭ বজাৰ পৰা সন্ধিয়া ৭ বজালৈ জৰুৰীকালীন কামৰ বাহিৰে আন কামত বাহিৰলৈ ওলোৱাটো কঠোৰভাৱে নিষিদ্ধ।”

- গৃহ মন্ত্ৰালয়ৰ নিৰ্দেশনা (ইণ্ডিয়া টুডে, ১৭ মে’ৰ প্ৰতিবেদন)

এই নিৰ্দেশনাত প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিকসকলক ৰেহাই দি জনোৱা হৈছিল যে আন্তঃৰাজ্যিক যাত্ৰীসকলৰ বাবে পৰিবহণ আৰু বাছ সেৱাৰ ব্যৱস্থা বাহাল থাকিব (যদি দুয়োখন চুবুৰীয়া ৰাজ্য একমত হয়)। কিন্তু যি লাখ লাখ মানুহ যে ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথেৰে খোজ কাঢ়ি ঘৰলৈ উভতাৰ আপ্ৰাণ চেষ্টা কৰিছিল, তেওঁলোকৰ বাবে ইয়াত এটা শব্দও খৰচ কৰা নহ’ল।

সান্ধ্য আইনৰ বাবে প্ৰচণ্ড গৰমৰ মাজত ৰাতিপুৱা সাত বজাৰ পৰা সন্ধিয়া সাত বজালৈকে এই মানুহবোৰে খোজ কাঢ়িবলগীয়া হৈছিল, বহু ঠাইত উত্তাপ ৪৭ ডিগ্ৰী চেলচিয়াছ পৰ্যন্ত স্পৰ্শ কৰিছিল।

এমাহ আগতে লকডাউনৰ ফলত কাম আৰু উপাৰ্জন বন্ধ হৈ পৰাত, বাৰ বছৰীয়া এগৰাকী আদিবাসী ছোৱালী, জামলো মাডকামে নিজৰ কৰ্মস্থলী তেলাংগনাৰ জলকীয়া খেতিৰ পৰা নিজৰ ঘৰ ছত্তীশগড় অভিমুখে খোজ কাঢ়িবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল। এই সৰু ছোৱালীজনীয়ে তিনিদিনত ১৪০ কিলোমিটাৰ খোজ কঢ়াৰ পিছত ভোকে-পিয়াহে লেবেজান হৈ পৰিছিল, পিয়াহত আতুৰ হৈ আৰু মাংসপেশীৰ ভাগৰত নিজৰ ঘৰৰ পৰা মাত্ৰ ৬০ কিলোমিটাৰ দূৰত ঢলি পৰে আৰু চিৰদিনৰ বাবে নাইকিয়া হৈ যায়। জামলোৰ দৰে আৰু কিমানজন এই সান্ধ্য আইনৰ বলি হ’ব?

প্ৰধানমন্ত্ৰীৰ ২৪ মাৰ্চৰ ঘোষণাৰ ফলত চৰম আতংকৰ সৃষ্টি হয়। কিয়নো ১৩০ কোটি মানুহক লকডাউনৰ বাবে প্ৰস্তুত হ’বলৈ মাত্ৰ চাৰি ঘণ্টা সময় দিয়া হৈছিল। দেশৰ সকলো প্ৰান্তৰ পৰা প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিকসকলে ঘৰলৈ উভতি অহাৰ আপ্ৰাণ চেষ্টাত ভোকে-পিয়াহে দীঘলীয়া পদযাত্ৰা আৰম্ভ কৰে। ইয়াৰ পিছত পুলিচে যাক মাৰ-ধৰ কৰি চহৰৰ নিজা আশ্ৰয়স্থললৈ ওভতাই পঠিয়াব নোৱাৰিলে, ৰাজ্যৰ সীমান্তত তেওঁলোকক আবদ্ধ কৰি ৰাখিলে। মানুহৰ গাত আমি বীজাণুনাশক স্প্ৰে ছটিয়ালোঁ। অনেকে বাধ্য হৈ 'সাহায্য শিবিৰ'লৈ গুচি গ’ল, কিন্তু তাত কোনে কাৰ পৰা যে কি সহায় পাইছে, সেয়া কোৱা টান।

মুম্বাই-নাচিক ঘাইপথত সাধাৰণতে যি ভিৰ থাকে, লকডাউনত তাতকৈও অধিক ভিৰ দেখা গৈছিল। যিকোনো প্ৰকাৰে গুচি যোৱাৰ বাবে দেশৰ মানুহে প্ৰাণপণে চেষ্টা চলাইছিল। এবছৰ আগতে এক দুৰ্ঘটনাত এখন ভৰি হেৰুওৱা বিমলেশ জয়ছোৱালে মহাৰাষ্ট্ৰৰ পানভেলৰ পৰা মধ্যপ্ৰদেশৰ ৰেৱালৈকে ১২০০ কিলোমিটাৰ পথ ঘৈণীয়েক আৰু তিনি বছৰীয়া কণমানি জীয়ৰীক লৈ এখন গিয়েৰবিহীন স্কুটাৰেৰে অতিক্ৰম কৰি আহিছে। “কোনে চাৰি ঘণ্টাৰ জাননীত গোটেই দেশখন বন্ধ কৰি দিয়ে?” তেওঁৰ প্ৰশ্ন। বিমলেশ, উত্তৰটো আপুনি নিজেই জানে নহয়নে?

এনে পৰিস্থিতিত আমি কৈ পেলালো, “শুনা, আমি সকলোতে ৰে’লৰ সুবিধা কৰি তোমালোকক ঘৰলৈ উভতাই নিয়াৰ ব্যৱস্থা কৰিম।” ব্যৱস্থাটো আমি ভালেই কৰিলোঁ - ভোকাতুৰ, উপায়হীন মানুহবোৰৰ পৰা সম্পূৰ্ণ ভাড়া দাবী কৰিলোঁ। তাৰ পিছত আমি কেইবাখনো ৰে’ল বাতিল কৰি দিলোঁ, কাৰণ নিৰ্মাণ কাৰ্য আৰু অন্যান্য ক্ষেত্ৰৰ পুঁজিপতি অৰ্থাৎ বৰমূৰীয়াসকলৰ বাবে শ্ৰমিক ধৰি ৰখাৰ প্ৰয়োজন আছিল। এনে কিছুমান বিতৰ্কিত কাৰণত সঠিকভাৱে ৰে’ল সেৱা আৰম্ভ হ’বলৈ বহু পলম হ’ল। ২৮ মে’ত কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰে ভাৰতৰ উচ্চতম ন্যায়ালয়ক জনালে যে ১ মে’ৰ পৰা যি শ্ৰমিক বিশেষ ৰে’ল চলিছিল, তাৰ জৰিয়তে ৯১ লাখ শ্ৰমিকক ঘৰলৈ ওভতাই নিয়া সম্ভৱ হৈছে। চলিচিটৰ জেনেৰেলে আদালতক জনালে যে ভাড়াৰ খৰচ কিছু ক্ষেত্ৰত যিখন ৰাজ্যৰ পৰা ৰে’লখন এৰিছে সেইখন ৰাজ্যই আৰু বাকী অংশ গন্তব্য ৰাজ্যখনে বহন কৰিব (অৰ্থাৎ মূল কথাটো হ’ল, কেন্দ্ৰই একোকে নিদিয়ে)।

এই যি পৰিস্থিতি, সেয়া আচলতে ঘটি থকা ঘটনাৰ এটা সামান্য আভাসহে মাত্ৰ। আমি নাজানো আৰু কিমান লাখ মানুহে এই ৰে’লবোৰত উঠিবলৈ নাম পঞ্জীয়ন কৰিছে। আমি নাজানো ঘাইপথত আৰু কিমান লাখ মানুহ আছে। আমি মাত্ৰ জানো যে তেওঁলোক ঘৰলৈ উভতি যাবলৈ ব্যাকুল। আৰু আমি জানো যে এটা প্ৰভাৱশালী মহলে সেয়া হ’বলৈ দিব নিবিচাৰে আৰু সঁচা কথা ক’বলৈ গ’লে, এই ক্ষমতালোভীসকলে ভাবে যে এই মানুহবোৰক জোৰকৈ আবদ্ধ কৰি ৰখা আৰু শাসন কৰা দৰকাৰ। বহু ৰাজ্যই তেওঁলোকৰ কৰ্মসময় বৃদ্ধি কৰি ১২ ঘণ্টা কৰি দিছে - ইয়াৰ ভিতৰত আছে বিজেপি শাসিত তিনিখন ৰাজ্য, যিকেইখন ৰাজ্যই অতিৰিক্ত সময়ৰ কামৰ বাবে অতিৰিক্ত মজুৰিখিনিও ধৰা নাই। কিছুমান ৰাজ্যই আকৌ তিনি বছৰৰ বাবে শ্ৰম আইনৰ বিভিন্ন ধাৰা স্থগিত ৰখাৰ সিদ্ধান্ত লৈছে।

চৰকাৰৰ তৰফৰ পৰা আমি জানিব পাৰিছোঁ যে ১২ এপ্ৰিলৰ হিচাপ অনুসৰি সমগ্ৰ ভাৰতবৰ্ষত ১৪ লাখ মানুহে সাহায্য শিবিৰত আশ্ৰয় লৈছে। ৩১ মাৰ্চৰ তুলনাত এই সংখ্যা দুগুণ। যাৱতীয় ‘খাদ্য শিবিৰ’, লংগৰ (বিনামূলীয়া ভোজনালয়), বেচৰকাৰী সংস্থাসমূহৰ প্ৰয়াস - এই সকলোবোৰ মিলাই ১২ এপ্ৰিলত এই সংখ্যা আছিল ১৩০ লাখ, যিটো ৩১ মাৰ্চৰ হিচাপতকৈ পাঁচগুণ বেছি। তদুপৰি এই পৰিসংখ্যাত বিপৰ্যয়ৰ সমগ্ৰ ছবিখনৰ কণমানি অংশটোহে প্ৰতিফলিত হৈছে। এতিয়ালৈকে যি দেখা গৈছে, তাত কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ তুলনাত এই বিপৰ্যয়ৰ বিৰুদ্ধে যুঁজত সাধাৰণ ৰাইজ, ব্যক্তি, গোট, চুবুৰীয়া, অধিকাৰভিত্তিক সংগঠন, অলাভজনক সংস্থা, দাতব্য প্ৰতিষ্ঠান আৰু প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিকসকলে নিজেই বেছি টকা খৰচ কৰিছে বুলি বুজা গৈছে। উদ্বেগ আৰু আকুলতাও তেওঁলোকৰ মনত চৰকাৰৰ তুলনাত বহুত বেছি সঁচা আছিল।

১৯ মাৰ্চৰ পৰা ১২ মে’ৰ ভিতৰত প্ৰধানমন্ত্ৰী নৰেন্দ্ৰ মোদীয়ে পাঁচবাৰ দূৰদৰ্শনৰ জৰিয়তে দেশবাসীক সম্বোধন কৰিছে। তেওঁ আমাক কাঁহী-বাটি বজাবলৈ আহ্বান জনাইছে, চাকি জ্বলাবলৈ কৈছে, কৰোনা যুদ্ধৰ ‘প্ৰথম শাৰীৰ সেনানী’ৰ ওপৰত পুষ্পবৃষ্টি কৰিবলৈ কৈছে। অৱশেষত পঞ্চমটো ভাষণত তেওঁ শ্ৰমিকসকলৰ কথা ক’লে। ‘প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিক’ - এই শব্দটো মাত্ৰ এবাৰহে ব্যৱহাৰ কৰিলে। নিজেই বুজি লওক।

প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিকসকল উভতি আহিবনে?

সময়ৰ লগে লগে আন কোনো উপায় বিচাৰি নাপাই বহুতেই হয়তো আকৌ উভতি আহিব। উন্নয়নৰ যি পথ আমি প্ৰায় তিনিটা দশক ধৰি বাছি লৈছোঁ, তাত আমি লাখ লাখ জীৱিকা ধ্বংস কৰিছোঁ আৰু ইয়াৰ পৰাই জন্ম হৈছে এনে এক বিধ্বংসী কৃষি বিপৰ্যয়, যাৰ কবলত পৰি ৩,১৫,০০০ কৃষকে আত্মহত্যা কৰিছে।

‘ওলোটা প্ৰব্ৰজন’ (ৰিভাৰ্ছ মাইগ্ৰেচন) সন্দৰ্ভত নিশ্চয় আলোচনা কৰিব। কিন্তু তাৰ লগতে এই প্ৰশ্নটো কৰিবলৈও নাপাহৰিব যে এই মানুহবোৰে নিজৰ গাঁও এৰি কিয় দূৰ-দূৰণিৰ অচিনা চহৰলৈ যাবলগীয়া হৈছিল।

১৯৯৩ চনত বৰ্তমানৰ তেলাংগনাৰ মেহবুবনগৰৰ পৰা মুম্বাইলৈ যাবলৈ সপ্তাহত এখন বাছ চলিছিল। ২০০৩ চনৰ মে’ মাহত যেতিয়া মই সেই ভিৰ বাছখনত উঠিছিলোঁ, তেতিয়া সেই একেটা পথতে সপ্তাহত ৩৪খন বাছ চলিছিল, মাহৰ শেষলৈ যাৰ সংখ্যা ৪৫ খন হৈছিলগৈ। বাছ মোৰ লগত উঠা সহযাত্ৰীসকলক চহৰলৈ খেদি নিছিল ভাগি পৰা গ্ৰাম্য অৰ্থনীতিয়ে। তেওঁলোকৰ মাজৰে এজন, যি ১৫ একৰ মাটিৰ মালিক আছিল, তেওঁ মোক জনাইছিল যে তেওঁৰ খেতি-বাতি শেষ হৈ গৈছে। সেয়ে তেওঁ উপায়ন্তৰ হৈ মুম্বাইত কামৰ সন্ধান কৰিবলগীয়া হৈছে। তেওঁৰ কাষতে বহি আছিল তেওঁৰে পুৰণি বন্ধুৱা শ্ৰমিকজন - দুয়ো একেটা পথৰে যাত্ৰী হৈ পৰিছিল।

তেতিয়াহে মই বুজি পাইছিলোঁ - আমি সকলোৱে একেখন বাছতে আছো।

১৯৯৪ চনত কেৰালাৰ ৱায়নাড জিলাৰ মনন্তৱাড়িৰ পৰা কৰ্ণাটকৰ কুত্তালৈকে কেৰালা ৰাজ্যিক পৰিবহণৰ বাছ বুলিবলৈ নাছিল। কৃষি সংকটৰ পূৰ্বে অৰ্থকৰী শস্যৰে সমৃদ্ধ ৱায়নাডলৈ প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিক আহিছিল। ২০০৪ চনৰ ভিতৰত ৰাজ্যিক পৰিবহণ নিগমই দৈনিক ২৪ বাৰ কুত্তালৈ বাছ চলাইছিল। কৃষিৰ লগতে কৰ্মসংস্থাপনো শেষ হৈ গৈছিল ৱায়নাডত।

গোটেই দেশতে একে পৰিস্থিতিৰ সৃষ্টি হৈছিল। কিন্তু আমি তেতিয়া আমাৰ অৰ্থনৈতিক বিকাশৰ পৰিসংখ্যা লৈ গৌৰৱ কৰি আছিলোঁ। মোৰ মনত পৰে এডৱাৰ্ড এৱীৰ সেই বিখ্যাত উক্তিটো, ‘কেৱল বিকাশৰ বাবে বিকাশ হৈছে কৰ্কট ৰোগৰ কোষৰ মতবাদ’। আমি আনন্দত মতলীয়া হৈ আছিলো আৰু যিসকলে গ্ৰাম্য সংকটৰ কথা কৈছিল, তেওঁলোক উপহাসৰ পাত্ৰ হৈ পৰিছিল।

অধিকাংশ সম্পাদক আৰু লেখকে আজিও এই কথাটো বুজি উঠা নাই (যদিও তেওঁলোকতকৈ কম বয়সীয়া সাংবাদিকসকলেই ভালদৰে বুজি পাইছে) যে কৃষি সংকট কেৱল খেতি-বাতিৰ মাজতে সীমাবদ্ধ নহয়। আচলতে খেতিয়ক নহ’লেও কৃষিৰ সৈতে জড়িত হৈ থকা জীৱিকা যেনে শিপিনী, কুমাৰ, বাঢ়ৈ, মাছমৰীয়া আদি বিভিন্ন বৃত্তিৰ লাখ লাখ মানুহৰ জীৱিকা যেতিয়া ধ্বংস হ’ল, তেতিয়াই কৃষিনিৰ্ভৰ সমাজখন গভীৰ সংকটাপন্ন হৈ পৰিল।

যোৱা ত্ৰিশ বছৰত যিবোৰ বৃত্তিক আমি শেষ কৰি দিলোঁ, আজি মানুহে সেইবোৰ বৃত্তিলৈকে উপায়ন্তৰ হৈ উভতি যোৱাৰ চেষ্টা চলাইছে।

২০১১ চনৰ লোকপিয়লত যেতিয়া দেখা গ’ল যে বিগত দশকত প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিকৰ হাৰ ব্যাপকভাৱে বৃদ্ধি পাইছে, তেতিয়া সংবাদ মাধ্যমে তাত বিশেষ গুৰুত্ব নিদিলে। আমি জানিব পাৰিলোঁ যে ১৯২১ চনৰ পিছত এই প্ৰথমবাৰৰ বাবে ভাৰতবৰ্ষৰ চহৰৰ জনসংখ্যা গাঁৱৰ তুলনাত বাঢ়িছে। আমি এইটোও জানিলোঁ যে ১৯৯১ চনৰ তুলনাত দেশৰ খেতিয়কৰ (‘প্ৰধান’ কৃষিজীৱী) সংখ্যা কমি ১৫০ লাখ হৈছেহি। ১৯৯১ চনৰ পৰা গড়ে প্ৰতিদিনে ২০০০ জনকৈ কৃষকে প্ৰধান কৃষিজীৱীৰ মৰ্যাদা হেৰুৱাইছে।

সহজ ভাষাত ক’বলৈ গ’লে, সংকটৰ মুখত পৰি এই মানুহবোৰ প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিকলৈ ৰূপান্তৰিত হৈছিল আৰু সেই সংখ্যা দিনক দিনে বৃদ্ধি পাইছিল। মৰ্যাদা হেৰুওৱা বহু খেতিয়কে ডাঙৰ চহৰলৈ নোযোৱাকৈ কৃষি ব্যৱস্থাৰ একেবাৰে তলৰ স্তৰত নাম অন্তৰ্ভুক্ত কৰিলে। লোকপিয়লত দেখা গ’ল যে কৃষি শ্ৰমিকৰ সংখ্যা ব্যাপকভাৱে বৃদ্ধি পাইছে। এতিয়া তেওঁলোকৰ সৈতে আহি যোগ দিছে লাখ লাখ প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিক। কৃষিৰ ওপৰত পৰা এই নতুন চাপৰ ফল কি হ’ব? উত্তৰটো আপোনালোকৰ জানাই আছে।

আচলতে এই মানুহবোৰ কোন?

সকলোৱেই নিজৰ সৰু গাঁওখন এৰি ডাঙৰ ডাঙৰ চহৰলৈ যোৱা নাই। হয়, গাঁৱৰ পৰা চহৰলৈ যোৱা ঘটনা বহুত বেছি। কিন্তু এখন গাঁৱৰ পৰা আন এখন গাঁৱলৈ যোৱা প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিকৰ সংখ্যাও বহুত। এই বছৰৰ মাৰ্চ-এপ্ৰিল মাহত, ৰবি শস্যৰ সময়ত যিসকলে আন গাঁও, জিলা বা ৰাজ্যলৈ কামৰ সন্ধানত যায়, তেওঁলোক যাব নোৱাৰিলে। তেওঁলোকৰ অৱস্থা তেনেই শোচনীয় হৈ পৰিছে।

এখন চহৰৰ পৰা আন চহৰলৈ অহা প্ৰব্ৰজন কৰা শ্ৰমিকৰ সংখ্যাও বহুত আৰু তুলনামূলকভাৱে কম হ’লেও চহৰৰ পৰা গাঁৱলৈ অহাৰ কাহিনীও আছে।

এই সকলোৰে কথা আমি ভাবিব লাগিব। বিশেষকৈ ঠিকনা নোহোৱা বা ভ্ৰাম্যমাণ প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিকসকলৰ কথা। যি পদ্ধতিত উপায়ন্তৰ হৈ কামৰ সন্ধানত দৰিদ্ৰ মানুহে কোনো নিৰ্দিষ্ট গন্তব্যস্থল নোহোৱাকৈ বিভিন্ন দিশত সিঁচৰতি হৈ পৰিবলৈ বাধ্য হয়, সেই প্ৰক্ৰিয়াটো কোনো লোকপিয়লত ধৰা নপৰে। হয়তো তেওঁলোকে কালাহান্দিৰ পৰা ৰায়পুৰলৈ আহি কেইদিনমানৰ বাবে ৰিক্সা চলাব। হয়তো মুম্বাইৰ কোনো নিৰ্মাণ ছাইটত ৪০ দিনৰ বাবে কাম পাব। হয়তো চুবুৰীয়া কোনো জিলাত কিছুদিন শস্য চপোৱাৰ কাম পাব। হয়তো পাব।

২০১১ চনৰ লোকপিয়ল অনুসৰি ৫৪০ লাখ প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিকে ৰাজ্যৰ সীমা পাৰ হয়। কিন্তু এই সংখ্যা যে একেবাৰে কম কৰি দেখুওৱা হৈছে, সেই লৈ কোনো সন্দেহ নাই। লোকপিয়লে প্ৰব্ৰজনক এক একমুখী বা সৰলৰৈখিক পদ্ধতি হিচাপেহে বুজে - যিয়ে প্ৰব্ৰজন কৰিছে তেওঁ এঠাইৰ পৰা আন ঠাইলৈ গৈছে আৰু দ্বিতীয় স্থানত অন্ততঃ ছমাহ কটাইছে। তেওঁ হয়তো এই দ্বিতীয় স্থানত (ধৰা হ’ল মুম্বাই) উপস্থিত হোৱাৰ আগতে বছৰৰ পিছত বছৰ ধৰি এঠাইৰ পৰা আন ঠাইলৈ ঘূৰি ফুৰিছে। সেই সমগ্ৰ যাত্ৰাৰ কাহিনী ইয়াত উহ্য হৈ থাকে। লোকপিয়ল বা ৰাষ্ট্ৰীয় নমুনা সমীক্ষা কোনেও এই হ্ৰস্বম্যাদী যাত্ৰা বা যাত্ৰাৰ বিভিন্ন পৰ্যায়ৰ তথ্য সংগ্ৰহ কৰাত অক্ষম।

মাৰ্চৰ ২৬ তাৰিখে প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিকসকলক প্ৰথমবাৰৰ বাবে ‘আৱিষ্কাৰ’ কৰাৰ পিছত যদি এনে লাগে যে সংবাদ মাধ্যমৰ আচলতে এই মানুহবোৰৰ বিষয়ে কোনো ধাৰণাই নাই যে তেওঁলোকক লৈ কেনেকৈ বাতৰি পৰিৱেশন কৰিব লাগে, তেন্তে তাৰ কাৰণ এটাই - সঁচাকৈয়ে সংবাদ মাধ্যমৰ কোনো ধাৰণা নাই। এই বিষয়ত তেওঁলোকৰ কোনো সুকীয়া বিভাগ নাই আৰু দীৰ্ঘম্যাদী, ঋতুভিত্তিক, হ্ৰস্বম্যাদী বা ভ্ৰাম্যমান প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিকৰ মাজৰ প্ৰভেদখিনি ধৰা তেওঁলোকৰ পক্ষে সম্ভৱ নহয়। যি বাতৰি দেখুৱাই লাভ হোৱাৰ সম্ভাৱনা নাই, সেই বাতৰি তেওঁলোকে দেখুৱাবই বা কিয়?

ভালেকেইজন সহৃদয় ব্যক্তিয়ে মোক কৈছে, প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিকসকলৰ এই অৱস্থা অত্যন্ত দুখলগা। তেওঁলোকক সহায় কৰাটো আমাৰ কৰ্তব্য। এইসকল তেজক পানী কৰা মানুহ এনেহেন চৰম বিপৰ্যয়ৰ মাজত দিন নিয়াইছে। তেওঁলোক দেখোন কাৰখানাৰ শ্ৰমিক আৰু শ্ৰমিকৰ সংগঠনবোৰৰ দৰে নহয়, যিবোৰে সদায় সমস্যাৰ সৃষ্টি কৰিবলৈহে ওলাই আহে। এই মানুহখিনি দেখোন আমাৰ সহানুভূতিৰ যোগ্য।

হয়, সহমৰ্মিতা জনোৱাটো উচিত আৰু বহু ক্ষেত্ৰত সেয়া বেছ সুবিধাজনক। কিন্তু প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিকক ঠিক আমাৰ সহানুভূতি, উদ্বেগ বা সমবেদনাৰ প্ৰয়োজন নাই। তেওঁলোকক লাগে ন্যায়। অধিকাৰসমূহ যাতে বাস্তৱায়িত হয়, সন্মানিত হয়, প্ৰযোজ্য হয় - সেয়াহে তেওঁলোকৰ প্ৰয়োজন। যদি সেই ভয়ংকৰ কাৰখানা শ্ৰমিকসকলৰ কিবা অধিকাৰ আছে, তাৰ কাৰণ হৈছে তেওঁলোক একগোট হৈ আছে আৰু তেওঁলোকৰ সামূহিক শক্তি তথা দৰদাম কৰাৰ ক্ষমতা আছে। সেইখিনি আছে কেৱল সেই লেঠা লগোৱা ইউনিয়নবোৰৰ বাবেই। যদি ‘প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিকসকলৰ’ প্ৰতি আপোনাৰ সহানুভূতি চৰ্তহীন আৰু সঁচা হয়, তেন্তে ভাৰতৰ সকলো শ্ৰমিকৰ ন্যায় আৰু অধিকাৰৰ যুঁজখনক সমৰ্থন কৰক।

প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিকৰ সৈতে অন্যান্য শ্ৰমিকৰ এই প্ৰভেদো আচৰিত ধৰণৰ। ‘প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিক’ - এই শব্দটোৰ মূল শব্দটোৱেই হ’ল ‘শ্ৰমিক’। যদি ইনফ’চিচৰ মুখ্য কাৰ্যবাহী বিষয়াই তেওঁৰ বেংগালুৰুৰ প্ৰধান কাৰ্যালয় এৰি বেছি ভাল কামৰ সন্ধানত দিল্লীলৈ গুচি যায়, তেন্তে তেৱোঁ প্ৰব্ৰজনকাৰী হ’ব সঁচা, কিন্তু শ্ৰমিক নহয়। জাতি, শ্ৰেণী, সামাজিক পুঁজি আৰু নেটৱৰ্কৰ পাৰ্থক্যৰ বাবে যি প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিকৰ ওপৰত আমি আমাৰ কৰুণা বৰ্ষণ কৰিছোঁ, তেওঁলোকৰ পৰা সিজন সম্পূৰ্ণ বেলেগ। লেঠা লগোৱা যি শ্ৰমিকৰ দলক আমি ঘৃণা কৰোঁ, যিয়ে আমাৰ মুখৰ ওপৰত কথা কয় আৰু নিৰ্লজ্জভাৱে নিজৰ অধিকাৰ দাবী কৰে, বহু ক্ষেত্ৰত দেখা যায় যে তেওঁলোকৰ পূৰ্বপুৰুষো প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিক আছিল।

মুম্বাইৰ কাৰখানা শ্ৰমিকসকলৰ অনেকেই আৰম্ভণিৰ সময়ছোৱাত কংকান আৰু মহাৰাষ্ট্ৰৰ বিভিন্ন অঞ্চলৰ পৰা ইয়ালৈ আহিছিল। পিছলৈ দেশৰ অন্যান্য প্ৰান্তৰ পৰাও ইয়ালৈ আহে। ইকনমিক এণ্ড পলিটিকেল ৱিকলীত প্ৰকাশিত ড° ৰবি দুগ্গলৰ অত্যন্ত নিৰীক্ষণধৰ্মী এক প্ৰবন্ধৰ পৰা জনা যায় যে সেই শ্ৰমিকসকলেও ১৮৯৬–৯৭ চনৰ প্লেগ মহামাৰীৰ সময়ত মুম্বাইৰ পৰা পলাই গৈছিল। প্ৰথম ছমাহত মুম্বাইত ১০,০০০ তকৈও অধিক মানুহৰ মৃত্যু হৈছিল। ১৯১৪ চনৰ ভিতৰত সমগ্ৰ ভাৰতত ৮০ লাখ মানুহ প্লেগত আক্ৰান্ত হৈ মৃত্যুমুখত পৰিছিল।

“চহৰখনৰ ৮৫০,০০০ বাসিন্দাৰ ভিতৰত ৮০,০০০ আছিল কল-কাৰখানাৰ শ্ৰমিক। প্লেগৰ বাবে আৰোপ কৰা বাধা-নিষেধ যেনে অনাময় ব্যৱস্থা, কোৱাৰেণ্টাইন, পৰিয়ালৰ অসুস্থ সদস্যক পৃথককৈ ৰখা আৰু ঘৰ-দুৱাৰ ভাঙি দিয়া - এই সকলোবোৰ কাৰণত ১৮৯৭ চনৰ আৰম্ভণিতে কেইবাবাৰো তেওঁলোকে ধৰ্মঘট কৰে। প্লেগ আৰম্ভ হোৱাৰ তিনি-চাৰি মাহৰ ভিতৰত ৪০০,০০০ মানুহ, ইয়াৰে অধিকাংশই কাৰখানাৰ শ্ৰমিক, বম্বে এৰি নিজৰ গাঁৱলৈ পলাই যায়, যাৰ ফলত চহৰখনত ভয়াবহ অৰ্থনৈতিক সংকটৰ সৃষ্টি হয়।”

কিহৰ ভৰসাত তেওঁলোক আকৌ চহৰলৈ উভতি আহিল? “বহু কাৰখানাৰ মালিকে নৌৰচজী ৱাদিয়াৰ প্ৰস্তাৱিত কৌশল গ্ৰহণ কৰে - মালিক আৰু শ্ৰমিকৰ মাজত এক চুক্তি সম্পন্ন হয়, যি চুক্তি অনুসৰি শ্ৰমিকসকলক বাসস্থান আৰু উন্নত থকা তথা কাম কৰাৰ পৰিৱেশ দিয়া হ’ব। ইয়াৰ ফলত শ্ৰমিকসকল বম্বেলৈ উভতি আহে যদিও তেতিয়ালৈকে প্লেগে মহামাৰীৰ ৰূপ ধাৰণ কৰিছিল আৰু প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ সময়তহে শাম কাটে।”

ব্ৰিটিছ চৰকাৰেও এই বিষয়টোত হস্তক্ষেপ কৰে আৰু সংসদত গঠিত হয় বম্বে ইম্প্ৰুভমেণ্ট ট্ৰাষ্ট। পৌৰসভা আৰু চৰকাৰে সকলো খালি মাটি এই ন্যাসৰ হাতত অৰ্পণ কৰে। এই ন্যাসটোৱে তাৰ পিছত চহৰৰ অনাময় ব্যৱস্থা আৰু বসবাসৰ অৱস্থা উন্নত কৰাৰ চেষ্টা কৰে। কিন্তু তেওঁলোকৰ সেই প্ৰয়াস বৰ বিশেষ সফল নাছিল। কিছু ঘৰ তেওঁলোকে সাজিলে সঁচা, কিন্তু ভাঙিলে তাতকৈও বেছি। তথাপিও অন্ততঃ উন্নত কৰাৰ মনোভাৱ তেওঁলোকৰ আছিল। পিছে এতিয়াৰ দৰেই তেতিয়াও এই উন্নতি আছিল কেৱল ‘চহৰখনৰ’ আৰু তাৰ ভাবমূৰ্তিৰ। যি দৰিদ্ৰ আৰু প্ৰান্তীয় মানুহৰ শ্ৰমেৰে চহৰখন জীয়াই থাকে, তেওঁলোকৰ উন্নতিৰ বাবে নহয়।

প্লেগ আৰু তাৰ স্মৃতি যিমানেই আঁতৰি যাবলৈ ধৰিলে, দৰিদ্ৰ লোকৰ প্ৰতি থকা সহানুভূতিও সিমানেই টুটি আহিল। আজিৰ পৰিস্থিতিৰ সৈতে কালিৰ কিমান মিল! এই মাৰ্চ মাহত যেতিয়া হঠাতে আমাৰ চিৰাচৰিত সেৱাবোৰ বন্ধ হৈ গ’ল, ঠিক তেতিয়াই আমি প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিকসকলৰ শোচনীয় অৱস্থাটো আৱিষ্কাৰ কৰিলো। জীৱনলৈ স্বস্তি আৰু আৰাম উভতি আহিলে সহানুভূতি উৰি যোৱাৰ এটা কু-অভ্যাস আমাৰ আছে।

১৯৯৪ চনত চুৰাটত ৫৪ জন লোকৰ প্লেগ ৰোগত মৃত্যু হৈছিল। সেই সময়ত ভাৰতবৰ্ষত প্ৰতি বছৰে ১৫ লাখ ভাৰতীয় শিশুৱে ডায়েৰিয়া বা গ্ৰহণী ৰোগত আৰু ৪৫০,০০০ মানুহে যক্ষ্মা ৰোগত প্ৰাণ হেৰুৱাইছিল। সেই একেটা বছৰতে চিকিৎসাৰ দ্বাৰা আৰোগ্য হ’ব পৰা এই দুয়োটা ৰোগে প্লেগতকৈ ৩০,০০০ গুণ বেছি মানুহৰ প্ৰাণ কাঢ়ি লৈছিল, কিন্তু সংবাদ মাধ্যমত চুৰাটৰ প্লেগেহে বহুত বেছি প্ৰচাৰ লাভ কৰিছিল।

সেই প্লেগ যেনেকৈ দ্ৰুতগতিত নাইকিয়া হৈ গ’ল, তেনেকৈয়ে যিবোৰ ৰোগত সাধাৰণতে দৰিদ্ৰ মানুহৰ মৃত্যু হয়, সেইবোৰক আমি আকৌ অৱহেলা কৰিবলৈ ধৰিলো। অৱহেলা কৰিলো তেওঁলোকৰ জীৱন ধাৰণৰ শোচনীয় অৱস্থাকো, অথচ সেই কাৰণেই আমাৰ তুলনাত যিকোনো ৰোগত আক্ৰান্ত হোৱাৰ সম্ভাৱনা তেওঁলোকৰ ক্ষেত্ৰত বহুত বেছি।

সাম্প্ৰতিক সময়ত ক’ভিড-১৯ মহামাৰীৰ পূৰ্বেও আমাৰ ‘অন্তৰ্ভুক্তিমূলক’ উন্নয়নৰ ধাৰণাই কেৱল ‘স্মাৰ্ট চিটি’ৰ ছবিখনকহে প্ৰাধান্য দি আহিছে, যাৰ দ্বাৰা জনসংখ্যাৰ মাত্ৰ তিনিৰ পৰা পাঁচ শতাংশ লোকৰহে উন্নতি সাধন হ’ব আৰু বাকীসকলক শোচনীয়, অস্বাস্থ্যকৰ পৰিৱেশত পেলাই থোৱা হ’ব।

গাঁৱৰ পৰা অহা প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিকসকলে চহৰত ভাল মজুৰি পায় ঠিকেই, কিন্তু তেওঁলোকৰ বাসস্থান আৰু স্বাস্থ্যৰ অৱস্থা, বিশেষকৈ মহিলা আৰু শিশুসকলৰ ক্ষেত্ৰত, অত্যন্ত শোচনীয়।

আমি এই সন্দৰ্ভত কিবা কৰিব পাৰোনে? সম্ভাৱনা অসীম। কিন্তু তাৰ বাবে প্ৰথমেই আমাৰ পূৰ্বৰ পৰিস্থিতিলৈ উভতি যোৱাৰ পৰিকল্পনাটো বাতিল কৰিব লাগিব। ত্ৰিশ বছৰীয়া বজাৰকেন্দ্ৰিক অন্ধবিশ্বাস আৰু সংকীৰ্ণতাক ত্যাগ কৰিব লাগিব। আৰু ভাৰতৰ সংবিধানে যিদৰে কল্যাণকামী ৰাষ্ট্ৰৰ কথা কয়, তেনে এক ৰাষ্ট্ৰ গঢ়ি তুলিব লাগিব, য’ত সকলো নাগৰিকৰ বাবে সুনিশ্চিত হ’ব “সামাজিক, অৰ্থনৈতিক আৰু ৰাজনৈতিক ন্যায়।”

এই প্ৰতিবেদন ২০২০ৰ ৩০ মে’ত ইণ্ডিয়া টুডে’ত প্ৰকাশ পাইছিল।