భిన్‌రారీలో మూగబోయిన మగ్గాలు

"నేను యువతిగా ఉన్న సమయంలో, దీన్ని ఆపేస్తామనే ఆలోచనే మాకు రాలేదు."

అయితే, రాధా దేవి ఇంటి అటక మీద పడివున్న దుమ్ముకొట్టుకుపోయిన పనిముట్లు మరో కథను చెప్తున్నాయి. ఎన్నడూ అద్దకం వేయని సహజమైన ఉన్నితో కంబళ్ళను నేయటంలో దశాబ్దాల పాటు ఆమెకు తోడుగా ఉన్న రాట్నం, పాతబడిపోయిన చెక్క నాడె వంటి పనిముట్లు ఇప్పుడు నిశ్శబ్దంగా పడి ఉన్నాయి.

"సూతా బనావత్ కే కళా హమార్ హాథ్ సే ఛూటత్ జాతా [నూలు వడికే నైపుణ్యం నా చేజారిపోతోంది]," నూలు వడకటంతో పాటు నేత పని కూడా చేసే భోజ్‌పుర్‌కు చెందిన రాధా దేవి అంటున్నారు. "అప్పుడు [2016లో] నేసింది తప్ప ఇంతవరకూ నేను ఒక్క కంబళి కూడా నేయలేదు." ఆమె చూపిస్తోన్న లేత, ముదురు గోధుమ రంగులు కలిసివున్న ఆ కంబళి మందంగా, మధ్య మధ్య చారల డిజైన్‌తో ఉంది.

"నేను చాలా చిన్న వయసు నుండే మా మాయి [అమ్మ], చాచీ [అత్త], దాదీ [నానమ్మ] లతో కలిసి ఈ కంబళ్ళను తయారుచేస్తున్నాను," కచ్చితంగా తన వయసెంతో గుర్తులేని రాధా దేవి చెప్పారు. అయితే, "మేం ఇందిరా గాంధీ కాలాన్ని చూశాం!" అని మాత్రం ఆమె చెబుతున్నారు.

గర్హనీ బ్లాక్‌లోని భిన్‌రారీ గ్రామ వీధులు ఒకప్పుడు గొర్రెల ఉన్నితో చేసిన ఉత్పత్తులతో కళకళలాడుతూ ఉండేవి. చలికాలం రాగానే, పాల్ సామాజిక వర్గానికి చెందిన చేనేత కళాకారులు నేసిన కంబళ్ళు చేతులు మారుతుండేవి, ఈ ముతక ఉన్ని పోగుల కంబళ్ళు చలికాలపు సుదీర్ఘ రాత్రులలో వెచ్చదనాన్ని ఇచ్చేవి. ఇప్పుడా మార్కెట్ల జీవకళ దాదాపుగా కనుమరుగైపోయింది. ఆ గ్రామంలోని తన సామాజిక వర్గంలో అలాంటి కంబళ్ళను నేసిన చివరి మహిళ రాధా దేవి.

"ఎహీ జాత్ బా హమార్ [ఇదే మా కులం]," అంటారు రాధా దేవి. "మొదటి నుండీ మేం చేస్తోన్న పని ఇదే."

ఆకుపచ్చ, గులాబీ రంగుల చీర కట్టుకుని, ఎండకు వేడెక్కిన తన ఇంటి ఇటుకల గోడకు ఆనుకుని నిలబడి ఉన్న రాధా దేవి ఎనిమిది తొమ్మిదేళ్ళ వయసులో తాను కంబళ్ళు నేయడాన్ని నేర్చుకోవడం మొదలుపెట్టిన సంగతి గుర్తుచేసుకున్నారు. ఎప్పుడూ బడికి వెళ్ళని ఆమె, ఈ నైపుణ్యాన్ని తన తల్లి నుండి నేర్చుకుంది. ఆమె తండ్రికి, తాతకు వందకు పైగా గొర్రెలు ఉండేవి. సాధారణంగా, కుటుంబంలోని మహిళలు ఉన్నితో కంబళ్ళు, స్వెటర్లు నేసేవారు; పురుషులు వాటిని సమీప గ్రామాలలో, కొన్నిసార్లు ఇతర జిల్లాలలో కూడా అమ్మేవారు. తన పెళ్ళి తర్వాత కూడా అదే ఏర్పాటు కొనసాగడాన్ని ఆమె చూశారు - ఆమె భర్త, మామగారు గొర్రెలను పెంచుతుండగా, ఆమె అత్తగారు కంబళ్ళు నేసేవారు.

బిహార్‌లో, ఇతర వెనుకబడిన తరగతిగా వర్గీకరించబడిన పాల్ సముదాయానికి చెందిన సుమారు 40-45 కుటుంబాలు చాలా కాలంగా ఈ గ్రామంలో నివసిస్తున్నాయి. కుల వ్యవస్థ కారణంగా, ప్రతి కుటుంబం తరతరాలుగా ఒకే వృత్తిలో కొనసాగుతూ వస్తోంది.

మగవాళ్ళు నలుగురైదుగురు ఒక బృందంగా ఏర్పడి గొర్రెలను మేపడానికి తాజా గడ్డి కోసం వెతుక్కుంటూ నదీ తీరాల వెంబడి సాగుతారు. వారు ధాన్యం, వంట పాత్రలు, చిన్న గుడారాలు, సైకిళ్ళు, ఇతర అవసరమైన వస్తువులను వెంట తీసుకుని, తమ గొర్రెల మందలతో కలిసి ఒకటి రెండు నెలల పాటు అక్కడే బస చేస్తారు.

"సాధారణంగా ప్రతి కుటుంబం 100 నుండి 150 గొర్రెలను పెంచుతుంది; వాటి నుండి ఉన్నిని సేకరించి కంబళ్ళు నేస్తారు," అన్నారు రాధా దేవి. మహిళలంతా కలిసి కూర్చుని, రకరకాల డిజైన్లు, నమూనాలతో కూడిన కంబళ్ళను నేసేవారు.

ఈ పని ఋతువుల లయకు అనుగుణంగా సాగేది: వర్షాకాలంలో ఉన్నిని సేకరించి, శరదృతువులో నూలు వడికి, శీతాకాలంలో కంబళ్ళను నేస్తారు. గొర్రెలు జీవనోపాధి సాధనంగా మాత్రమే కాకుండా గుర్తింపునకు, సామాజిక హోదాకు కూడా మూలంగా ఉండేవి.

"ఒక డబుల్-సైజ్ కంబళి అప్పట్లో కనీసం రూ. 1,000 నుండి రూ. 1,200 వరకు అమ్ముడయ్యేది." సుమారు 15 ఏళ్ళ క్రితం వరకు ఆమె ఏటా ఏడు నుండి పది కంబళ్ళను నేసేవారు. "మొదట్లో మేం చాలా కంబళ్ళను అమ్మేవాళ్ళం," తన తండ్రితో కలిసి సైకిల్‌పై ఆ చేనేత కంబళ్ళను అమ్మడానికి వెళ్ళిన సంగతిని ఆమె కుమారుడు రాకేశ్ గుర్తుచేసుకున్నారు. "ఆ తర్వాత అమ్మకాలు క్రమంగా తగ్గుతూ వచ్చాయి." సగం ధరకే లభించే యంత్రాలపై నేసిన కంబళ్ళు మార్కెట్లోకి వచ్చి, నెమ్మదిగా చేతితో నేసిన కంబళ్ళ స్థానాన్ని ఆక్రమించాయి. అవి చవకగా, మరింత మెత్తగా, రంగులురంగులుగా, ఆకర్షణీయంగా ఉంటాయి. ఇప్పుడు ఈ కుటుంబం కూడా వాటినే వాడుతోంది.

కంబళ్ళకు గిరాకీ తగ్గినట్టే, ఉన్ని లభ్యత కూడా తగ్గిపోయింది. "గొర్రెలను మేపడానికి విశాలమైన ఖాళీ స్థలాలు పుష్కలంగా ఉండేవి," అంటారు రాకేశ్. "ఇప్పుడు పొలాలకు కంచెలు వేస్తున్నారు, రహదారులు నిర్మిస్తున్నారు, దాంతో గొర్రెల మందలతో తిరగడం కష్టంగా మారింది." ఇటువంటి మార్పులు ఇప్పటికే అనేక అనిశ్చితులతో సతమతమవుతున్న ఈ వృత్తిని మరింత బలహీనపరిచాయి. ఒక్కసారి వాతావరణం అనుకూలించకపోయినా, ఒక ప్రమాదం జరిగినా ఏడాది సంపాదన మొత్తం తుడిచిపెట్టుకుపోగలదు.

“గతంలో జనం మా జంతువులను వారి పొలాల్లో మేయడానికి అనుమతించేవారు," రాకేశ్ బంధువైన ధర్మేంద్ర అన్నారు. "ఇప్పుడు, వాదన పెట్టుకుంటున్నారు." ఒక రైల్వే స్టేషన్ దగ్గర వారి సుమారు 100 గొర్రెల మీదుగా రైలు దూసుకుపోయిన ప్రమాదాన్ని ఆయన గుర్తుచేసుకున్నారు. "అది మాకు చాలా పెద్ద నష్టం, అయినా మాకు ఎలాంటి సహాయం అందలేదు," అన్నారాయన. ఇటువంటి అనిశ్చితులు పెరిగిపోతుండటంతో, ఆ సముదాయానికి చెందిన పురుషులు అధిక సంఖ్యలో కూలి పనుల కోసం బిహార్‌ను విడిచి వెళ్ళడం ప్రారంభించారు. ఇప్పుడు దిల్లీలో పనిచేస్తోన్న ధర్మేంద్ర సొంత కొడుకు దీపావళి, ఛఠ్ పండుగలకు మాత్రమే ఇంటికి తిరిగి వస్తారు.

కొన్నేళ్ళ క్రితం పశువులను మేపుతుండగా వడదెబ్బ కొట్టి తన తండ్రి మరణించడంతో, రాకేశ్ ఆ పనిని చేపట్టారు. ఇప్పుడు ఆయన, పొలాల్లో కూలిపనులు చేసే అతని భార్య నీలం కలిసి కేవలం 30-40 గొర్రెలను మాత్రమే పెంచుతున్నారు. వారి కుమారుడు సునీల్, కోడలు రీనా గ్రామంలోనే ఒక చిన్న చిల్లర దుకాణాన్ని నడుపుతున్నారు. బడికి వెళ్తోన్న వారి కుమారుడు కూడా వారిలాగే ముందుముందు గొర్రెల కాపరిగా పనిచేయడు.

ప్రస్తుతం ఆ కుటుంబం తమ దుకాణం, రెండు ఆవుల నుంచి వచ్చే పాల అమ్మకం, దినసరి కూలి పనులు, అప్పుడప్పుడు మాంసం వ్యాపారులకు ఒక్కో గొర్రెను రూ.2,500 నుండి రూ.3,000 చొప్పున అమ్మడం- వీటి ద్వారా వచ్చే ఆదాయంపై ఆధారపడి జీవిస్తోంది.

రాధా దేవి ఈ విలేకరికి మడిచి ఉంచిన ఒక కంబళిని చూపించారు. ఆమె తన కోసమే నేసిన చివరి కంబళి అది. 2012 ప్రాంతంలో దీనిని నేయటం మొదలుపెట్టి, 2016లో పూర్తి చేశారు. వయసు పైబడటం వల్ల చేతులు వణకడం మొదలవ్వడంతో ఆ పనిని పూర్తి చేయడానికి ఆమెకు చాలా సమయం పట్టింది. కేవలం కాలక్షేపం కోసం, తనను తాను ఏదో ఒక పనిలో నిమగ్నం చేసుకోవాలనే ఉద్దేశంతోనే ఆమె ఈ కంబళిని నేయడం మొదలుపెట్టారు.

ఆమె కొడుకు గొర్రెల ఉన్నిని కత్తిరించి, నదిలో కడిగి, ఎండలో ఆరబెట్టారు. ఆమె కోడలు ఆ ఉన్నిని కర్రతో కొట్టి దానిని మెత్తబరిచారు. ఆ తర్వాత రాధా దేవి తమ పాత కొయ్య రాట్నంపై ఆ ఉన్నిని వడికి దారం తీశారు.

ఇప్పుడా కంబళి మడతపెట్టి ఆ ఇంటిలో ఒక మూలన పెట్టివుంది. ఇకపై మోగని గొర్రెల మెడలోని గంటలు, ఇకపై తిరగని కదురు— వీటికి సంబంధించిన జ్ఞాపకాలు మాత్రమే దానితో మిగిలి ఉన్నాయి.