ଭିନରାରୀରେ ତନ୍ତସବୁ ନୀରବ

“ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ଛୋଟ ଥିଲି ଆମେ କେବେ ଭାବି ନଥିଲୁ ଯେ ଆମ କାମ ଦିନେ ବନ୍ଦ ହେଇଯିବ”

ତେବେ ରାଧା ଦେବୀଙ୍କ ଘର ସଙ୍ଗାରେ ପରିତ୍ୟକ୍ତ ଭାବେ ଧୂଳି ଧୂସରିତ ହୋଇ ପଡ଼ି ରହିଥିବା ଉପକରଣଗୁଡ଼ିକ ଭିନ୍ନ ଏକ କାହାଣୀ ବଖାଣନ୍ତି। ଦଶନ୍ଧି ଦଶନ୍ଧି ଧରି ତାଙ୍କ ସହିତ ରହିଥିବା ସୂତାକଟା ଚରଖା ଓ ପୁରୁଣା କାଠ ଭରଣି ଯେଉଁଥିରେ ସେ ରଙ୍ଗ କରାଯାଉ ନଥିବା ପ୍ରାକୃତିକ ଉଲରେ କମଳ ବୁଣୁଥିଲେ, ଏବେ ସେଗୁଡ଼ିକ ନୀରବରେ ପଡ଼ି ରହିଛନ୍ତି।

“ସୂତା ବନାୱତକେ କଲା ହମାର ହାଥ ସେ ଛୁଟତ ଯାତା [ସୂତା ବନେଇବାର କଳା (ଦକ୍ଷତା) ମୋ ହାତରୁ ହଜି ଯାଉଛି]”, କହନ୍ତି ଏହି ଭୋଜପୁରର ସୂତା କଟାଳି ଓ ବୁଣାକାର। “ସେଇଟା [୨୦୧୬ରେ] ବୁଣିବା ପରେ ମୁଁ ଆଉ କମଳ ବୁଣିନାହିଁ ]”, ଯେଉଁଟିକୁ ଦେଖାଇ ସେ କହୁଛନ୍ତି ତାହା ଗୋଟିଏ ବାଦାମି ରଙ୍ଗର ବୁଣା ଯାଇଥିବା ମୋଟା କମଳ, ଯେଉଁଥିରେ ଚଉଡ଼ା ପଟେ ଗୋଟିଏ ପଟୁ ଆର ପଟାକୁ ଗାର ରହିଛି।

“ମୁଁ ଛୋଟ ବେଳୁ ମାଇ [ମା’], ଚାଚି [ଖୁଡ଼ି] ଓ ଦାଦି [ଜେଜେ ମା’]ମାନଙ୍କ ସହିତ ମିଶି ବୁଣି ଆସୁଛି”, ଯୋଗ କରି କହନ୍ତି ଏହି ବର୍ଷୀୟାନ ବୁଣାକାର ଯିଏ ନିଜର ପ୍ରକୃତ ବୟସ ମନେ ରଖି ନାହାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେ ଏତକ ଆପଣଙ୍କୁ କହି ପାରନ୍ତି, “ମୁଁ ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ସମୟ ଦେଖିଛି”!

ଗଡ଼ହାନି ବ୍ଲକ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଭିନରାରୀ ଗାଁର ଗଳି ଉପଗଳିରେ ମେଣ୍ଢାଲୋମ ଉଲ୍‌ର ଥିଲା ଏକ ନିଜସ୍ୱ ଗତିଶୀଳତା। ଶୀତକାଳୀନ ବଜାରରେ ପାଳ କାରିଗରମାନଙ୍କ ହାତବୁଣା କମଳ ହାତକୁ ହାତ ବୁଲୁଥିଲା, ସେଗୁଡ଼ିକର ଖଦଡ଼ିଆ ତନ୍ତୁ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ସୁଦୀର୍ଘ ଥଣ୍ଡା ରାତିଗୁଡ଼ିକରେ ଉଷ୍ମ ରଖୁଥିଲା। ଆଜି ସେହି ବଜାରଗୁଡ଼ିକ ନୀରବି ଯାଇଛି, ଏବଂ ଗାଁର ସେହି ଗୋଷ୍ଠୀର ଲୋକମାନଙ୍କ ଭିତରୁ ରାଧା ଦେବୀ ହେଉଛନ୍ତି ସେଭଳି କମଳ ବୁଣୁଥିବା ଶେଷ ଲୋକ।

“ଏହି ଜାତ ବା ହମାର [ଏହା ହେଉଛି ଆମ ଜାତି]”, କହନ୍ତି ରାଧା ଦେବୀ। “ଆରମ୍ଭରୁ ଆମେ ଏହାକୁ ହିଁ କରୁଛୁ”।

ସବୁଜିଆ ଓ ଗୋଲାପି ରଙ୍ଗର ଶାଢ଼ି ପିନ୍ଧି ଖରାରେ ଉଷୁମ ରହିଥିବା ତାଙ୍କ ନିଜ ଘରର କାନ୍ଥକୁ ଆଉଜି ଠିଆ ହେଇଥିବା ରାଧା ଦେବୀ ତାଙ୍କୁ ଆଠ ନ’ ବୟସ ହେବାବେଳୁ ସେ କିପରି ବୁଣିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ ତାହା ମନେ ପକାଉଛନ୍ତି। ସେ କେବେ ବି ସ୍କୁଲ ଯାଇ ନଥିଲେ ଓ ଏହି କାରୁକଳା ସେ ତାଙ୍କ ମା’ଙ୍କଠାରୁ ଶିଖିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ବାପା ଓ ଜେଜେବାପା ଶହେରୁ ଅଧିକ ମେଣ୍ଢା ରଖିଥିଲେ। ଚିରାଚରିତ ଭାବେ ପରିବାରର ସ୍ତ୍ରୀ ଲୋକମାନେ ଉଲ୍‌ରୁ କମଳ ଓ ସ୍ଵେଟର ବୁଣୁଥିଲେ, ଯେତେବେଳେ କି ପୁରୁଷ ଲୋକମାନେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଆଖପାଖ ଗାଁରେ, ନତୁବା ଅନ୍ୟ ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକରେ ଯାଇ ବିକ୍ରି କରୁଥିଲେ। ସେ ତାଙ୍କ ବିବାହ ପରେ ସେହି ସମାନ ଧାରା ଦେଖିଲେ – ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ଓ ଶ୍ୱଶୁର ମେଣ୍ଢା ରଖିଥିଲେ, ଓ ତାଙ୍କ ଶାଶୁ କମଳ ବୁଣୁଥିଲେ।

ବିହାରରେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଛୁଆ ବର୍ଗ ରୂପେ ପରିଗଣିତ ପାଳ ଗୋଷ୍ଠୀର ପ୍ରାୟ ୪୦ରୁ ୪୫ଟି ପରିବାର ଦୀର୍ଘ ଦିନ ଧରି ଏହି ଗାଁରେ ରହି ଆସୁଛନ୍ତି। ଜାତି ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅନୁଯାୟୀ ପିଢ଼ି ପରେ ପିଢ଼ି ପ୍ରତି ପରିବାର ସମାନ ପ୍ରକାରର କାମ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଉଥିଲେ।

ପୁରୁଷ ଲୋକମାନେ ଚାରି ପାଞ୍ଚଟି ଦଳ ହୋଇ ଅବୁଜ ଘାସ ଖୋଜି ଖୋଜି ନଦୀ କୂଳେ କୂଳେ ମେଣ୍ଢାମାନଙ୍କୁ ଚରାନ୍ତି। ସେମାନେ ସାଙ୍ଗରେ ଶସ୍ୟ, ବାସନକୁସନ, ଛୋଟ ତମ୍ବୁ, ସାଇକେଲ ଓ କେତେକ ଦରକାରୀ ସାମଗ୍ରୀ ଧରି ସେମାନଙ୍କ ପାଳିତ ମେଣ୍ଢା ଦଳ ସହ ମାସେ ଦୁଇମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ଡେରା ପକେଇ ରହନ୍ତି।

“ପ୍ରତି ପରିବାର ସାଧାରଣତଃ ୧୦୦ରୁ ୧୫୦ ମେଣ୍ଢା ପାଳନ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଉଲ୍‌ ସଂଗ୍ରହ କରନ୍ତି ଓ ସେଥିରେ କମଳ ବୁଣନ୍ତି”, କହନ୍ତି ରାଧା ଦେବୀ। ସ୍ତ୍ରୀ ଲୋକମାନେ ଏକାଠି ହୋଇ ବୁଣନ୍ତି, କମଳଗୁଡ଼ିକରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ନକ୍ସା ଓ ରୂପ ଅଙ୍କନ କରନ୍ତି।

ଏହି କାମ ଋତୁ ଚକ୍ର ଆଧାରରେ କରାଯାଏ – ବର୍ଷା କାଳରେ ଉଲ୍‌ ସଂଗ୍ରହ ହୁଏ, ଶରତ ଋତୁରେ ସୂତା କଟାଯାଏ ଓ ଶୀତ ଦିନେ ବୁଣିବା କାମ କରାଯାଏ। ମେଣ୍ଢା ଅର୍ଥ ଜୀବିକା, ପରିଚୟ ଓ ଗୋଷ୍ଠୀଗତ ସ୍ଥିତିକୁ ବୁଝାଇଥାଏ।

“ଗୋଟିଏ ଡବଲ ସାଇଜ [ଦୁଇଜଣ ଘୋଡ଼େଇ ହେଲା ଭଳି ଆକାରର] କମଳ ଅନ୍ୟୁନ ୧,୦୦୦ରୁ ୧,୨୦୦ରେ [ଟଙ୍କାରେ] ବିକ୍ରି ହୁଏ”। ୧୫ ବର୍ଷ ତଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ସାତରୁ ୧୦ଟି କମଳ ବୁଣି ଦେଉଥିଲେ। “ଆରମ୍ଭରେ ଆମେ ଅନେକ ବିକ୍ରି କରୁଥିଲୁ”, ସାଇକେଲରେ ବାପାଙ୍କ ସହ ହାତବୁଣା କମଳ ବିକିବା କଥା ମନେ ପକେଇ କହନ୍ତି ରାଧା ଦେବୀଙ୍କ ପୁଅ ରାକେଶ। “ତା’ ପରେ ଆମର ବିକିବା ସଂଖ୍ୟା କମି କମି ଗଲା”। ମେସିନ ତିଆରି କମଳ ହାତବୁଣା କମଳର ଅଧା ଦାମ୍‌ରେ ମିଳିଲା, ଓ ଧୀରେ ଧୀରେ ଶସ୍ତା, ନରମ ଓ ଅଧିକ ରଙ୍ଗବେରଙ୍ଗ ଦିଶୁଥିବା ମେସିନ ତିଆରି କମଳ ବଜାରରୁ ତାହାକୁ ହଟେଇ ଦେଲା। ଏପରିକି ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ବ୍ୟବହାର କଲେ।

କମଳର ଚାହିଦା କମି କମି ଯିବା ଧୀରେ ଧୀରେ ଉଲ୍‌ ନମିଳିବା ସହ ସମାନ ହୋଇଯାଇଛି। “ଆଗରୁ ଚରେଇବା ପାଇଁ ଯଥେଷ୍ଟ ଖୋଲା ଜମି ଥିଲା”, କହନ୍ତି ରାକେଶ। “ବର୍ତ୍ତମାନ ସବୁ ଜମିରେ ବାଡ଼ ଲଗା ଯାଇଛି ଓ ରାସ୍ତା ବନିବାରେ ଲାଗିଛି – ମେଣ୍ଢା ପଲ ସହ ଏବେ ବୁଲିବା କଷ୍ଟକର ହେଉଛି”। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିପଦରେ ଥିବା ଗୋଟିଏ ବୃତ୍ତିକୁ ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନ ଅଧିକ ଆକ୍ରାନ୍ତ କରୁଛି, ଯେଉଁ ବୃତ୍ତିରେ କି ଗୋଟିଏ ଖରାପ ଋତୁ କିମ୍ବା ଗୋଟିଏ ଦୁର୍ଘଟଣା ସାରା ବର୍ଷର ରୋଜଗାରକୁ ଉଡ଼େଇ ଦେଇ ପାରେ।

“ଲୋକେ ଆଗରୁ ସେମାନଙ୍କ ଜମିରେ ପଶୁମାନଙ୍କୁ ଚରେଇବାକୁ ପ୍ରଶୟ ଦେଉଥିଲେ”, କହନ୍ତି ରାକେଶଙ୍କ ଦାଦାପୁଅ ଭାଇ ଧର୍ମେନ୍ଦ୍ର। “ଏବେ ଲୋକେ ଯୁକ୍ତି କରୁଛନ୍ତି”। ଗୋଟିଏ ରେଳ ଷ୍ଟେସନ ପାଖେ ହୋଇଥିବା ଏକ ଦୁର୍ଘଟଣା କଥା ମନେ ପକାଉଛନ୍ତି, ଯେଉଁଥିରେ ରେଳଗାଡ଼ି ଚଢ଼ିଯିବାରୁ ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରାୟ ୧୦୦ ମେଣ୍ଢା ମରିଯାଇଥିଲେ। “ଏହା ଯୋଗୁ ବହୁତ କ୍ଷତି ହେଲା ଓ ଆମକୁ କିଛି ସାହାଯ୍ୟ ମିଳିଲାନି”। ଏଭଳି ଅନିଶ୍ଚିତତା ବୃଦ୍ଧି ପାଇବା ଯୋଗୁଁ ଆମ ଗୋଷ୍ଠୀର ଅଧିକରୁ ଅଧିକ ଲୋକ ଦିନ ମଜୁରିଆ ଭାବେ କାମ କରିବାକୁ ବିହାର ବାହାରକୁ ଚାଲି ଯାଉଛନ୍ତି। ଧର୍ମେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନିଜ ପୁଅ ଏବେ ଦିଲ୍ଲୀରେ କାମ କରୁଛି, ଓ କେବଳ ଦିୱାଲି ଓ ଛଟ ବେଳେ ଘରକୁ ଆସୁଛି।

କିଛି ବର୍ଷ ତଳେ ମେଣ୍ଢାମାନଙ୍କୁ ଚରାଉଥିବା ବେଳେ ରାକେଶଙ୍କ ବାପା ହିଟ୍ ଷ୍ଟ୍ରୋକରେ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କଲା ପରେ ସେ ତାଙ୍କ ବାପାଙ୍କ କାମ କରୁଛନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ସେ ଓ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ନୀଲମ, ଯେ କି ଜଣେ କୃଷି ଶ୍ରମିକ ରୂପେ କାମ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମାତ୍ର ୩୦-୪୦ଟି ମେଣ୍ଢା ପାଳିଛନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ପୁଅ ସୁନୀଲ ଓ ବୋହୂ ରୀନା ଗାଁରେ ଗୋଟିଏ ଛୋଟ ତେଜରାତି ଦୋକାନ ଚଲାଉଛନ୍ତି, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ସ୍କୁଲ ଯାଉଥିବା ପୁଅ କେବେ ବି ମେଷପାଳନ କାମ କରିବ ନାହିଁ।

ଆଜି କା ଦିନରେ ସେମାନେ ପରିବାର ଚଳାଇବା ପାଇଁ ସେମାନଙ୍କ ଦୋକାନ, ସେମାନେ ରଖିଥିବା ଦୁଇଟି ଗାଈର ଦୁଗ୍ଧ ବିକ୍ରି, ଦିନ ମଜୁରି ଓ ବେଳେବେଳେ ରଖିଥିବା ମେଣ୍ଢାରୁ ଗୋଟିକୁ ୨,୦୦୦ରୁ ୩,୦୦୦ ଟଙ୍କାରେ କଂସେଇକୁ ବିକ୍ରି ରୁ ଆୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି।

ରାଧା ଦେବୀ ଏହି ଖବର ସଂଗ୍ରହକାରୀଙ୍କୁ ଗୋଟିଏ ଚଉତା ହେଇଥିବା କମଳ ଦେଖାଉଛନ୍ତି, ଯେଉଁଟିକୁ କି ସେ ପ୍ରଥମ ଥର ନିଜ ପାଇଁ ତିଆରି କରିଥିଲେ। ବୟସାଧିକ୍ୟତାରୁ ହାତ ଥରିବା ଯୋଗୁଁ ସେ ଏହାକୁ ପ୍ରାୟ ୨୦୧୨ରେ ଧୀରେ ଧୀରେ ବୁଣିବା ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ ଓ ୨୦୧୬ ରେ ଶେଷ କରିଥିଲେ। ସେ କେବଳ ନିଜକୁ ବ୍ୟସ୍ତ ରଖିବା ପାଇଁ ହିଁ ଏହି କାମ କରିଥିଲେ।

ତାଙ୍କ ପୁଅ ଉଲ୍‌ କାଟିଥିଲେ, ନଦୀରେ ନେଇ ଧୋଇଥିଲେ ଓ ଖରାରେ ଶୁଖେଇଥିଲେ। ତାଙ୍କ ବୋହୂ ତାକୁ ଗୋଟିଏ ବାଡ଼ିରେ ବାଡ଼େଇ ବାଡ଼େଇ ନରମ କରିଥିଲେ। ଏବଂ ରାଧା ଦେବୀ ସେମାନଙ୍କର ପୁରୁଣା କାଠ ଚରଖାରେ ସୂତା କାଟିଥିଲେ।

ସେହି କମଳଟି ଏବେ ଚଉତା ଏଇ ଘରର ଗୋଟିଏ କୋଣରେ ରହିଛି, ଯାହା ସହିତ ଯୋଡ଼ି ହେଇ ରହିଛି ମେଣ୍ଢାମାନଙ୍କ ବେକର ଘଣ୍ଟିଗୁଡ଼ିକର ସ୍ମୃତି, ଯାହା ଏବେ ଆଉ ବାଜୁନାହିଁ, ଏବଂ ତକଡ଼ି ସବୁ, ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକ ଆଉ ଘୁରୁ ନାହିଁ।