भिनरारीतला माग शांत होतोय..

“तेव्हा मी तरुण होते, मला कधीच वाटलं नव्हतं की आम्ही हा व्यवसाय बंद करू..”

राधा देवींच्या घरातल्या माळ्यावर धूळ खात पडलेली, दुर्लक्षित साधनं मात्र वेगळीच कहाणी सांगतात. एक चरखा आणि लाकडाची एक जुनाट धावती सांगत होती की कोणताही रंग न देता, नैसर्गिक लोकरीपासून घोंगड्या विणण्याच्या दशकानुदशकांच्या प्रवासात ते त्यांचे सोबती होते. आता मात्र ती साधनं अबोल होऊन पडली होती.

भोजपूरमधल्या सूत कातणाऱ्या आणि विणणाऱ्या बाई म्हणतात, “सूत बनावट की कला हमार हाथ से छुट जाता (सूत कातण्याची कला माझ्या हातांतून निसटत चालली आहे) २०१६ ला ती घोंगडी विणल्यानंतर मी दुसरी कुठलीच घोंगडी विणली नाही.” असं म्हणत त्या जाड तपकिरी रंगाच्या विविध छटांमध्ये विणलेल्या आणि तिच्यावर आडव्या पट्ट्या असलेल्या घोंगडीकडे बोट दाखवतात.

"मी अगदी लहान असल्यापासूनच हे करत आलेय, माझी आई, काकी आणि आजीच्या सोबतीनं. असं त्या वृद्ध विणकर बाईंनी सांगितलं. त्यांना स्वतःचं नेमकं वय आठवत नाही, पण त्या एवढं मात्र नक्की सांगतात, की “मी इंदिरा गांधींचा काळ पाहिलाय!”

एकेकाळी गरहनी तालुक्यातल्या भिनरारी गावातल्या गल्ल्यांमध्ये, मेंढ्यांच्या लोकरीचा एक वेगळाच ताल होता. हिवाळ्यातल्या बाजारांमध्ये, ‘पाल’ कारागिरांनी विणलेल्या घोंगड्या प्रत्येकाच्या हाती फिरत असत, रात्र मोठी असणाऱ्या कडाक्याच्या थंडीत त्या घोंगड्यांचे खरखरीत, जाडसर धागे लोकांना उबदार ठेवत. आज मात्र या बाजारपेठा शांत झाल्या आहेत आणि या गावात आणि त्यांच्या समाजात अशा प्रकारच्या घोंगड्या विणणाऱ्या राधा देवी आता एकट्याच राहिल्या आहेत.

राधा देवी म्हणतात, “इही जात बा हमार (हीच आमची जात आहे). सुरुवातीपासून आम्ही हेच करत आलोय.”

हिरवी-गुलाबी साडी नेसलेल्या राधा देवी आपल्या घराच्या उन्हाने कोमट झालेल्या विटांच्या भिंतीला टेकून उभ्या आहेत. त्यांना आठवतंय की, आठ-नऊ वर्षांच्या असतानाच त्या विणकाम कशा शिकल्या ते. त्या कधीच शाळेत गेल्या नाहीत आणि आपल्या आईकडून ही कला शिकल्या. त्यांचे वडील आणि आजोबा शंभराहून अधिक मेंढ्या पाळायचे. कुटुंबातल्या स्त्रिया जास्तीकरून लोकरीपासून घोंगड्या आणि स्वेटर्स विणत, तर पुरुष मंडळी जवळच्या गावांमध्ये किंवा अगदी इतर जिल्ह्यांमध्ये जाऊन ते विकत. लग्नानंतरही त्यांनी हीच पद्धत पाहिली. त्यांचा नवरा आणि सासरा मेंढ्या पाळत आणि सासूबाई घोंगड्या विणत असत.

बिहारमधील इतर मागासवर्गीय असा समावेश असणारी पाल समाजातली सुमारे ४०-४५ कुटुंबं या गावात दीर्घकाळापासून राहत आहेत. जातीव्यवस्थेचा अर्थच परंपरेनं आलेला व्यवसाय पिढ्यानपिढ्या करत राहणं कुटुंबाला बंधनकारक असायचं.

पुरुष चार-पाच जणांचा गट करून मेंढ्या चारत असत आणि ताज्या लुसलुशीत गवताच्या शोधात नदीकाठाने पुढं सरकत असत. धान्य, भांडीकुंडी, लहान तंबू, सायकली आणि काही मूलभूत गरजेच्या वस्तू ते सोबत बाळगत असत. आपल्या मेंढ्यांच्या कळपांसोबत एक-दोन महिने मुक्काम करत.

राधा देवी सांगतात, “प्रत्येक कुटुंब साधारण १००-१५० मेंढ्या पाळायचं. त्यांची लोकर गोळा करायचं आणि त्यापासून गोधड्या विणायचं.” वेगवेगळ्या पद्धतीच्या, नक्षीच्या घोंगड्या विणायला महिला मंडळ एकत्र जमायचं.

या कामांना एक मोसमी लय असायची. पावसाळ्यात लोकर गोळा करणे, उन्हाळ्यात (शरद ऋतू) सूत कातणे आणि हिवाळ्यात विणकाम करणे. मेंढ्या म्हणजे एक ओळख, उपजीविका आणि सामाजिक स्थान होतं.

“एक दुहेरी घोंगडी कमीत कमी १,०००-१,२०० रुपयांना विकली जायची.” साधारण मागच्या १५ वर्षांपर्यंत वर्षाला सात ते दहा घोंगड्या विणल्या जायच्या. हाताने विणलेल्या घोंगड्या वडिलांसोबत सायकलवरून विकल्याच्या आठवणी सांगताना त्यांचा मुलगा राकेश म्हणतो, “सुरुवातीला आम्ही बऱ्याच घोंगड्या विकायचो. नंतर कमी कमी विकल्या जाऊ लागल्या.” बाजारात हळूहळू हाताने बनवलेल्या घोंगड्यांची जागा घोंगड्यांच्या निम्म्या किंमतीत मिळणाऱ्या मशीनवर बनवलेल्या रगांनी घेतली. त्या स्वस्त, मऊ आणि आणखी रंगीबेरंगी होत्या. आता त्यांनीही मशीनचाच वापर सुरू केला आहे.

घोंगड्यांच्या मागणीत झालेली घट आणि लोकरीच्या उपलब्धतेत झालेली घट या दोन्ही गोष्टी मिळत्या-जुळत्या आहेत. राकेश म्हणतात, “पूर्वी जनावरांसाठी भरपूर चराऊ रान मोकळं असायचं. अलीकडे शेतांना कुंपणं घातली जातात आणि रस्तेही काढले जाताहेत. त्यामुळे मेंढपाळांना कळप घेऊन फिरणं कठीण झालंय.” अशा प्रकारच्या बदलांमुळे, आधीच अत्यंत नाजूक असलेल्या या व्यवसायाची स्थिती आणखीनच खालावते. एखादा खराब हंगाम किंवा अपघातही वर्षभराची सगळी कमाई एका क्षणात नष्ट करू शकतो.

असे राकेशचे चुलत भाऊ धर्मेंद्र सांगतात, “पूर्वी माणसं सहकार्य करायची, आम्हाला त्यांच्या शेतात जनावरं चारू द्यायची, आता मात्र लोक वाद घालतात.” रेल्वे स्थानकाजवळ घडलेल्या एका दुर्घटनेची आठवण ते सांगतात. त्यात एका रेल्वेगाडीखाली चिरडून त्यांच्या जवळपास १०० मेंढ्यांचा जीव गेला. ते म्हणतात, “ते आमचं लय मोठं नुकसान होतं आणि आम्हाला कसलीही मदत मिळाली नाही.” व्यवसायात अशा प्रकारची अनिश्चितता वाढत चालल्यामुळे या समाजातील अधिकाधिक पुरुषांनी मजुरीच्या कामासाठी बिहार सोडलं आणि स्थलांतर करण्यास सुरुवात केली. धर्मेंद्र यांचा मुलगाही कामासाठी दिल्लीत असतो आणि फक्त दिवाळी आणि छठला घरी येतो.

काही वर्षांपूर्वी मेंढ्या चरायला बाहेर नेल्या असताना उष्माघातामुळे वडिलांचा मृत्यू झाला आणि त्यांचं काम राकेशनं हातात घेतलं. शेतमजूरी करणारी त्यांची पत्नी- निलमच्या सोबतीनं ते फक्त ३०-४० मेंढ्या पाळतात. त्यांचा मुलगा सुनील आणि सून रीना गावातच एक छोटं किराणा दुकान चालवतात आणि शाळेत जाणाऱ्या त्यांच्या मुलानेही पुढे जाऊन मेंढपाळीचा व्यवसाय न करण्याचं ठरवलं आहे.

आज हे कुटुंब दुकानावर, दोन गाईंच्या दुधाच्या विक्रीवर, मजुरीवर आणि अधूनमधून कसायांना होणाऱ्या मेंढ्यांच्या विक्रीवर (प्रत्येकी २,५०० ते ३,००० रु.) अवलंबून आहे.

‘पारी’शी बोलताना राधा देवी वार्ताहराला एक घडी घातलेली घोंगडी दाखवतात— जी त्यांनी स्वतःसाठी विणलेली शेवटची घोंगडी आहे. त्यांनी ती साधारण २०१२ मध्ये विणायला सुरुवात केली आणि २०१६ मध्ये पूर्ण केली. वाढत्या वयामुळे हात थरथरत असल्याने त्या अत्यंत सावकाशपणे हे काम करत होत्या. केवळ स्वतःला गुंतवून ठेवण्यासाठीच त्यांनी या घोंगडीत धागे गुंतवले होते.

त्यांच्या मुलाने लोकर कापून घेतली होती, नदीच्या पाण्यात धुतली होती आणि उन्हात वाळवली होती. त्यांच्या सुनेने एका काठीच्या मदतीने ती मऊ केली होती. आणि राधा देवींनी त्यांच्या जुन्या लाकडी चरख्यावर त्यापासून सूत कातलं होतं.

आता ती घोंगडी एका कोपऱ्यात घडी घालून ठेवलेली आहे. सोबतीला आहेत त्या मेंढ्यांच्या गळ्यातल्या घंटांच्या आठवणी, ज्या आता वाजत नाहीत आणि त्या तर्कु (चकती असणारी दांडी) ज्या आता वळत नाहीत.