ಮೌನಕ್ಕೆ ಜಾರಿದ ಭಿನಾರಿಯ ಮಗ್ಗಗಳು

“ನಾನು ಚಿಕ್ಕವಳಿದ್ದಾಗ ಒಂದು ದಿನ ನಾವು ಈ ಕೆಲಸವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಬಹುದು ಎಂದು ಯೋಚಿಸಿದ್ದೇ ಇಲ್ಲ.”

ಆದರೆ ರಾಧಾದೇವಿ ಯಾವುದನ್ನು ನಡೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂದು ಯೋಚಿಸಿದ್ದರೋ ಇಂದು ಅದು ನಿಜವಾಗಿದೆ. ಈಗ ಅವರ ಮನೆಯ ಮಹಡಿಯ ಮೇಲೆ ನೂಲು ತೆಗೆಯುವ ರಾಟೆ ಮತ್ತು ಹಳೆಯ ಮರದ ನೇಯ್ಗೆ ಕಡ್ಡಿ ಈಗ ಧೂಳು ಕುಡಿಯುತ್ತಾ ಮೌನವಾಗಿ ಬಿದ್ದಿವೆ. ಈ ಉಪಕರಣಗಳನ್ನು ಬಳಸಿ ಅವರು ಕಂಬಳಿಗಳನ್ನು ನೇಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಈ ಕಂಬಳಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಕೃತಕ ಬಣ್ಣವನ್ನು ಸೇರಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ.

"ಸೂತಾ ಬನಾವಟ್ ಕೇ ಕಲಾ ಹಮಾರ್ ಹಾಥ್ ಸೇ ಚ್ಹೂಟಾಟ್ ಜಾತಾ [ದಾರವನ್ನು ನೂಲುವ ಕಲೆ ಈಗ ನನ್ನ ಕೈಜಾರಿ ಹೋಗುತ್ತಿದೆ]” ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ ಈ ಭೋಜಪುರ ಮೂಲದ ನೇಕಾರ ಮಹಿಳೆ. “[2016]ರ ನಂತರ ನಾನು ಒಂದೇ ಒಂದು ಕಂಬಳಿ ನೇಯ್ದಿಲ್ಲ” ಎನ್ನುತ್ತಾ ಅವರು ಕಂಬಳಿ ದಪ್ಪಗಿನ, ಕಂದು ಬಣ್ಣದ ಛಾಯೆಯ ಅಡ್ಡಗೆರೆಗಳಿರುವ ಕಂಬಳಿಯೊಂದನ್ನು ತೋರಿಸಿದರು.

“ಅಮ್ಮ, ಚಾಚಿ [ಚಿಕ್ಕಮ್ಮ], ಮತ್ತು ದಾದಿ [ಅಜ್ಜಿ] ಜೊತೆ ಚಿಕ್ಕವಳಿದ್ದಾಗಿನಿಂದಲೂ ಈ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ್ದೇನೆ” ಎನ್ನುವ ರಾಧಾದೇವಿಯವರಿಗೆ ತಮ್ಮ ನಿಖರ ವಯಸ್ಸು ತಿಳಿದಿಲ್ಲವಾದರೂ, “ನಾನು ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿಯ ಕಾಲವನ್ನು ನೋಡಿದ್ದೇನೆ” ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.

ಗರ್ಹಾನಿ ತಾಲೂಕಿನ ಭಿನಾರಿ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕುರಿಯ ಉಣ್ಣೆ ತನ್ನದೇ ಆದ ಲಯವನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ಚಳಿಗಾಲದ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಪಾಲ್‌ ಸಮುದಾಯದ ನೇಕಾರರು ಹೆಣೆದ ಒರಟು ಉಣ್ಣೆಯ ಕಂಬಳಿಗಳು ಬಿಸಿ ದೋಸೆಯಂತೆ ಖರ್ಚಾಗುತ್ತಿದ್ದವು. ಚಳಿಗಾಲದ ದೀರ್ಘ ರಾತ್ರಿಗಳನ್ನು ಬೆಚ್ಚಗಾಗಿಸುವಲ್ಲಿ ಈ ಕಂಬಳಿಗಳು ಮುಖ್ಯ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಇಂದು ಆ ಕಂಬಳಿ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಅಸ್ತಿತ್ವ ಕಳೇದುಕೊಂಡಿದೆ ಮತ್ತು ರಾಧಾದೇವಿಯವರ ಕಾಲದ ನಂತರದ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಈ ಕಂಬಳಿ ಹೆಣೆಯುವ ಕೆಲಸ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ.

“ಎಹಿ ಜಾತ್‌ ಬಾ ಹಮಾರ್‌ [ಇದೇ ನಮ್ಮ ಜಾತಿ]. ಮೊದಲಿನಿಂದಲೂ ನಾವು ಇದನ್ನೇ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಬಂದಿದ್ದು” ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ ರಾಧಾದೇವಿ.

ರಾಧಾದೇವಿ ಈ ಕಲೆಯನ್ನು ಎಂಟು ವರ್ಷದವರಿದ್ದಾಗಲೇ ಕಲಿತಿದ್ದರು. ಗುಲಾಬಿ ಮತ್ತು ಹಸಿರು ಬಣ್ಣದ ಸೀರೆಯುಟ್ಟು, ಬೆಳಗಿನ ಬೆಚ್ಚಗಿನ ಬಿಸಿಲು ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದ ಗೋಡೆಗೊರಗಿ ನಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವರು ತಾವು ಈ ಕೆಲಸ ಕಲಿತ ಬಗೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸಿದರು. ಅವರ ಅಪ್ಪ ಮತ್ತು ತಾತನ ಬಳಿ ನೂರಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಕುರಿಗಳಿದ್ದವು. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಮನೆಯ ಹೆಂಗಸರು ಈ ಕುರಿಗಳ ಉಣ್ಣೆಯನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಕಂಬಳಿ ಹಾಗೂ ಸ್ವೆಟರುಗಳನ್ನು ಹೆಣೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಇವರು ಕಂಬಳಿ ಮತ್ತು ಸ್ವೆಟರುಗಳನ್ನು ಅಕ್ಕಪಕ್ಕದ ಊರುಗಳು ಮತ್ತು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಪಕ್ಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲೂ ಮಾರಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಮದುವೆಯ ನಂತರವೂ ಅವರು ಇಂತಹದ್ದೇ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ತಮ್ಮ ಗಂಡನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಕಂಡಿದ್ದರು. ಇಲ್ಲಿ ಅವರ ಗಂಡ ಮತ್ತು ಮಾವ ಕುರಿಗಳನ್ನು ನೋಡಿಕೊಂಡರೆ, ಅತ್ತೆ ಕಂಬಳಿ ಹೆಣೆಯುತ್ತಿದ್ದರು.

ಬಿಹಾರದಲ್ಲಿ ಇತರೇ ಹಿಂದುಳಿದ ವರ್ಗಗಳಡಿ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಲಾಗಿರುವ ಪಾಲ್‌ ಸಮುದಾಯದ 40-45 ಕುಟುಂಬಗಳು ಈ ಊರಿನಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ನೆಲೆಸಿವೆ. ಜಾತಿಯ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ತಲೆಮಾರಿನಿಂದ ತಲೆಮಾರಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗವಾಗಿ ಈ ಕುರಿ ಸಾಕಾಣಿಕೆ ಹರಿದುಬಂದಿದೆ.

ಗಂಡಸರು ನಾಲ್ಕೈದು ಜನರ ಗುಂಪು ಮಾಡಿಕೊಂಡು ನದಿ ದಡಗಳಲ್ಲಿನ ಹುಲ್ಲುಗಾವಲಿನ ಗುಂಟ ಕುರಿ ಮೇಯಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರು ಮನೆಯಿಂದ ಹೊರಡುವಾಗ ತಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಒಂದಷ್ಟು ಧಾನ್ಯ, ಅಡುಗೆ ಪಾತ್ರೆಗಳು, ಸಣ್ಣ ಬಿಡಾರ, ಸೈಕಲ್‌ ಮತ್ತು ಕೆಲವು ದಿನಬಳಕೆಯ ಅಗತ್ಯ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಒಮ್ಮೆ ಹೊರಟ ತಂಡ ಒಂದರಿಂದ ಎರಡು ತಿಂಗಳ ಕಾಲ ಮನೆಯಿಂದ ಹೊರಗಿರುತ್ತಿತ್ತು.

“ಪ್ರತಿ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲೂ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ 100-150 ಕುರಿಗಳಿರುತ್ತಿದ್ದವು, ಅವುಗಳ ಉಣ್ಣೆ ತೆಗೆದು ಅದರಿಂದ ಕಂಬಳಿ ನೇಯುತ್ತಿದ್ದರು” ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ ರಾಧಾದೇವಿ. ಮಹಿಳೆಯರು ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿ ಕುಳಿತು ವಿವಿಧ ಬಗೆಯ ವಿನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ಚಿತ್ರಗಳಿರುವ ಕಂಬಳಿಗಳನ್ನು ನೇಯುತ್ತಿದ್ದರು.

ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಒಂದು ಕಾಲದ ಲಯವಿತ್ತು- ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಉಣ್ಣೆ ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು, ಮಳೆಗಾಲ ಮುಗಿದ ನಂತರ ಉಣ್ಣೆಯನ್ನು ದಾರವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿ, ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ನೇಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಆಗ ಕುರಿಯೆಂದರೆ ಹೊಟ್ಟೆಪಾಡು, ಅಸ್ಮಿತೆ ಮತ್ತು ಸಮುದಾಯದ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯ ಸಂಕೇತವಾಗಿತ್ತು.

“ಒಂದು ಡಬಲ್‌ ಸೈಜ್‌ ಕಂಬಳಿ ಕನಿಷ್ಠ 1,000-1,200 ರೂಪಾಯಿಗೆ ಮಾರಾಟವಾಗುತ್ತಿದ್ದವು.” ಸುಮಾರು 15 ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದಿನವರೆಗೆ ಅವರು ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಏಳರಿಂದ ಹತ್ತು ಕಂಬಳಿಗಳನ್ನು ನೇಯುತ್ತಿದ್ದರು. “ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ನಾವು ಸಾಕಷ್ಟು ಕಂಬಳಿ ಮಾರುತ್ತಿದ್ದೆವು” ಎಂದು ಅವರ ಮಗ ರಾಕೇಶ್‌ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ತಮ್ಮ ಅಪ್ಪನೊಂದಿಗೆ ಸೈಕಲ್‌ ಏರಿ ಕಂಬಳಿ ಮಾರಲು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಮುಂದೆ ಯಂತ್ರಗಳಿಂದ ತಯಾರಿಸಿದ ಬಣ್ಣ ಬಣ್ಣದ ಕಂಬಳಿಗಳು ಈ ಕಂಬಳಿಗಳ ಅರ್ಧ ದರಕ್ಕೆ ಸಿಗಲಾರಂಭಿಸಿದವು. ಉಣ್ಣೆಯ ಕಂಬಳಿಗೆ ಬೇಡಿಕೆ ಕುಸಿಯತೊಡಗಿತು. ಈಗ ರಾಧಾದೇವಿಯವರ ಕುಟುಂಬವೂ ಈ ಕಡಿಮೆ ಬೆಲೆಯ ಕಂಬಳಿಗಳನ್ನೇ ಬಳಸುತ್ತಿದೆ.

ಕಂಬಳಿಗೆ ಬೇಡಿಕೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಉಣ್ಣೆಯ ಲಭ್ಯತೆಯೂ ಕಡಿಮೆಯಾಗತೊಡಗಿತು. “ಮೊದಲು ಸಾಕಷ್ಟು ತೆರೆದ ಭೂಮಿಯಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿ ಕುರಿಗಳನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಮೇಯಿಸಬಹುದಿತ್ತು. ಆದರೆ ಈಗ ಹೊಲಗಳಿಗೆ ಬೇಲಿ ಹಾಕಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ರಸ್ತೆಗಳೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿವೆ – ಇದರಿಂದಾಗಿ ಕುರಿ ಹಿಂಡನ್ನು ನಡೆಸುವುದು ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತಿದೆ” ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ ರಾಧಾದೇವಿಯವರ ಮಗ ರಾಕೇಶ್‌. ಇಂತಹ ಬದಲಾವಣೆ ಈಗಾಗಲೇ ದುರ್ಬಲಗೊಂಡಿರುವ ಉದ್ಯೋಗವನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಸಂಕಷ್ಟಕ್ಕೆ ದೂಡುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಕೆಟ್ಟ ಹಂಗಾಮು ಅಥವಾ ಒಂದು ಅಪಘಾತ ಈ ಉದ್ಯೋಗವನ್ನು ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿ ಅಳಿಸಿಹಾಕಬಲ್ಲದು.

“ಮೊದಲೆಲ್ಲ ಜನರು ತಮ್ಮ ಹೊಲಗಳಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಕುರಿ ಹಿಂಡನ್ನು ಮೇಯಿಸಲು ಬಿಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಈಗ ಅವರು ಚೌಕಾಶಿ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ” ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ ರಾಕೇಶ್‌ ಅವರ ಸೋದರಸಂಬಂಧಿ ಧರ್ಮೇಂದ್ರ. ಹಿಂದೊಮ್ಮೆ ತಮ್ಮ ಹಿಂಡಿಗೆ ರೈಲು ನಿಲ್ದಾಣದ ಬಳಿ ರೈಲು ಡಿಕ್ಕಿ ಹೊಡೆದ ದಿನವನ್ನು ಅವರು ನೆನಪಿಸಿಕೊಂಡರು. “ಆ ದಿನ 100 ಕುರಿಗಳು ಸತ್ತು ಹೋಗಿದ್ದವು, ದೊಡ್ಡ ನಷ್ಟವೇ ಆಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಒಂದು ರೂಪಾಯಿ ಕೂಡಾ ಪರಿಹಾರ ಸಿಕ್ಕಿರಲಿಲ್ಲ.” ಇಂತಹ ಅನಿಶ್ಚಿತಿತೆಗಳು ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಕಾರಣ ಸಮುದಾಯದ ಹೆಚ್ಚು ಹೆಚ್ಚು ಗಂಡಸರು ಈಗ ಕೆಲಸ ಹುಡುಕಿಕೊಂಡು ಹೊರಗೆ ವಲಸೆ ಹೋಗಲಾರಂಭಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅವರೆಲ್ಲ ಈಗ ದೀಪಾವಳಿ ಮತ್ತು ಛತ್‌ ಹಬ್ಬದ ಸಮಯದಲ್ಲಷ್ಟೇ ಊರಿನತ್ತ ಮುಖ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.

ಕೆಲ ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ರಾಕೇಶ್‌ ಅವರ ತಂದೆ ಕುರಿ ಮೇಯಿಸಲು ಹೋಗಿದ್ದಾಗ ಬಿಸಿಲಿನ ಹೊಡೆತ ತಾಳಲಾರದೆ ಮೃತಪಟ್ಟರು. ಅಂದಿನಿಂದ ರಾಕೇಶ್‌ ಈ ಉದ್ಯೋಗದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಕೊಂಡರು. ಆದರೆ ತನ್ನ ಹೆಂಡತಿಯೊಂದಿಗೆ ಊರಿನಲ್ಲಿ ಕೃಷಿ ಕೂಲಿಯಾಗಿಯೂ ದುಡಿಯುತ್ತಿರುವ ಅವರು ಈಗ ಕೇವಲ 30-40 ಕುರಿಗಳನ್ನಷ್ಟೇ ಸಾಕಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ಮಗ ಸುನಿಲ್ ಮತ್ತು ಸೊಸೆ ರೀನಾ ಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಜನರಲ್ ಸ್ಟೋರ್ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ, ಶಾಲೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವ ಅವರ ಮಗ ಕೂಡಾ ಮುಂದೆ ಈ ಉದ್ಯೋಗದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ.

ಇಂದು ಕುಟುಂಬವು ಹೊಟ್ಟೆಪಾಡಿಗಾಗಿ ತಮ್ಮ ದಿನಸಿ ಅಂಗಡಿ, ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಕಿಕೊಂಡಿರುವ ಎರಡು ಹಸುಗಳ ಹಾಲಿನ ಮಾರಾಟವನ್ನು ನಂಬಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಅಪರೂಪಕ್ಕೆ ತಮ್ಮ ಹಿಂಡಿನ ಕುರಿಗಳನ್ನು ತಲಾ 2,500-3,000 ರೂಪಾಯಿಗೆ ಮಾರುತ್ತಾರೆ.

ರಾಧಾದೇವಿ ಈ ವರದಿಗಾರರಿಗೆ ಒಂದು ಮಡಚಿದ ಕಂಬಳಿಯನ್ನು ತೋರಿಸಿದರು. ಇದು ಅವರು ತನಗಾಗಿ ಕೊನೆಯದಾಗಿ ತಯಾರಿಸಿಕೊಂಡ ಕಂಬಳಿ. 2012ರಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ನೇಯಲು ಆರಂಭಿಸಿದ ಅವರು 2016ರಕ್ಕೆ ಮುಗಿಸಿದರು. ವಯಸ್ಸಾದಂತೆ ಅವರ ಕೆಲಸದ ವೇಗ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿತ್ತು. ಸುಮ್ಮನೆ ಕೂರಬಾರದು ಎನ್ನುವ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಈ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಕೊಂಡಿದ್ದರು.

ಅವರ ಮಗ ಉಣ್ಣೆಯನ್ನು ತೆಗೆದು, ಅದನ್ನು ಹೊಳೆಯಲ್ಲಿ ತೊಳೆದು ನಂತರ ಒಣಗಿಸಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದರು. ಅವರ ಸೊಸೆ ಅದನ್ನು ಕೋಲಿನಿಂದ ಬಡಿಸು ಮೃದುಗೊಳಿಸಿದ್ದರು. ರಾಧಾದೇವಿ ಅದನ್ನು ರಾಟೆಯಲ್ಲಿ ಹಾಕಿ ನೂಲು ತೆಗೆದಿದ್ದರು.

ಕಂಬಳಿ ಈಗ ಒಂದು ಬದಿಯಲ್ಲಿ ಮಡಚಿದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದುಕೊಂಡಿದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಈಗ ಕೇಳದ ಕುರಿಗಳ ಗಂಟೆ ಮತ್ತು ರಾಟೆಯ ನೆನಪುಗಳೂ ಅಡಗಿವೆ.