ভিনৰাৰী গাঁৱৰ তাঁতশালবোৰ এতিয়া নিমাত

“শৈশৱত কেতিয়াও মনলৈ ভাব অহা নাছিল যে এনে এটা কাম আমি এদিন এৰিব লাগিব।”

ৰাধা দেৱীৰ ঘৰৰ চালিৰ ওপৰত পৰিত্যক্ত অৱস্থাত থকা তাঁতশালৰ সঁজুলিখিনি দেখি অতীতৰ সেই তাঁতশালৰ খিটি খিটি শব্দ এটা কাণত বাজিব ধৰে। এটা যঁতৰ আৰু কাঠৰ পুৰণি এটা মাকো। প্ৰাকৃতিক আৰু কোনো ধৰণৰ ৰং নকৰা ঊণেৰে কম্বল বোৱাৰ কেইবা দশকজোৰা যাত্ৰাত তেওঁৰ সংগী আছিল এই যতৰ আৰু মাকো। সেইবোৰ এতিয়া অচল।

ভোজপুৰৰ এই সূতা কটা আৰু কাপোৰ বোৱা মহিলাগৰাকীয়ে কয়, “চুতা বনাৱত কে কলা হমাৰ হাথ চে চুতত জাতা (সূতা কটা শিল্প পাহৰিব ধৰিছো। সেইখনৰ পিছত (২০১৬ চন) আৰু কোনো কম্বল বোৱা নাই।” তেওঁ আঙুলিয়াই দেখুওৱা কম্বলখন আছিল ডাঠ আৰু মটীয়া ৰঙৰ আৰু পথালিকৈ আঁচ পৰা।

ভাতি বয়সৰ শিপিনীগৰাকীৰ বয়সনো কিমান, তেওঁৰ সঠিককৈ মনত নাই। অৱশ্যে তেওঁ ন দি কয়, “মই ইন্দিৰা গান্ধীৰ সময়ো দেখিছোঁ!” তেওঁ লগতে কয়, “মই নিচেই কম বয়সৰ পৰা মোৰ মা, খুড়ী আৰু আইতাৰ সৈতে কম্বল বোৱা কাম কৰি আহিছো।”

গড়হনী ব্লকৰ ভিনৰাৰী গাঁৱৰ গলিবোৰত এসময়ত ভেড়াৰ ঊণৰ নিজস্ব এক গতি আছিল। শীতকালি বজাৰবোৰত পাল সম্প্ৰদায়ৰ শিপিনীসকলে বোৱা কম্বলবোৰ লৈ ভিৰ কৰিছিল। এই কম্বলৰ খহটা আঁহবোৰে শীতৰ দীঘলীয়া ৰাতি মানুহক উম দিছিল। এতিয়া তেনেকৈ কম্বল লৈ ফুৰা মানুহ নাই আৰু ৰাধা দেৱীয়েই তেওঁৰ সম্প্ৰদায়ৰ শেষৰ গৰাকী মহিলা যিয়ে গাঁৱত এনে কম্বল বোৱা কামত জৰিত আছিল।

ৰাধা দেৱীয়ে কয়, “এহি জাত বা হমাৰ (এইটোৱেই আমাৰ জাতি)। আমি আৰম্ভণিৰে পৰা এই কামটোৱেই কৰি আহিছোঁ।”

সেউজীয়া আৰু গুলপীয়া ৰং মিহলি শাড়ী পৰিধান কৰা ৰাধা দেৱীয়ে তেওঁৰ ঘৰৰ ৰ’দ পৰি উষ্ম হৈ থকা ইটাৰ বেৰখনৰ কাষত থিয় হৈ মনত পেলাইছে কেনেকৈ আঠ কি ন বছৰ বয়সতে তেওঁ কাপোৰ বোৱা শিকিছিল। তেওঁ কেতিয়াও স্কুলৰ দুৱাৰ গৰকা নাছিল। মাকৰ পৰাই তেওঁ বোৱা-কটা শিকিছিল। তেওঁৰ দেউতাক আৰু ককাদেউতাকৰ এশটাৰো বেছি ভেড়া আছিল। সাধাৰণতে পৰিয়ালৰ মহিলাসকলে ঊণৰ পৰা কম্বল আৰু ছুৱেটাৰ বোৱা কাম কৰিছিল। পুৰুষসকলে সেইবোৰ ওচৰৰ গাঁৱত বা আন জিলাত বিক্ৰী কৰিছিল। যিখন ঘৰলৈ বিয়া হৈ আহিছিল, তাতো একেই পৰিৱেশ আছিল। তেওঁৰ স্বামী আৰু শহুৰেকে ভেড়া পুহিছিল আৰু শাহুৱেকে কম্বল বৈছিল।

বিহাৰত অন্যান্য পিছপৰা শ্ৰেণী হিচাপে তালিকাভুক্ত পাল সম্প্ৰদায়ৰ প্ৰায় ৪০-৪৫ টা পৰিয়ালে দীৰ্ঘদিন ধৰি এই গাঁৱত বসবাস কৰি আহিছে। বৰ্ণ-ব্যৱস্থাৰ অৰ্থ আছিল যে প্ৰজন্মৰ পিছত প্ৰজন্ম ধৰি প্ৰতিটো পৰিয়াল একেটা বৃত্তিতে নিয়োজিত থাকিবলৈ বাধ্য।

পুৰুষসকলে চাৰি বা পাঁচজনীয়া দলত বিভক্ত হৈ ভেড়াবোৰ চৰাইছিল আৰু সেউজীয়া ঘাঁহনিৰ সন্ধানত নদীৰ পাৰে পাৰে ঘূৰি ফুৰিছিল। তেওঁলোকে খাদ্যশস্য, বাচন-বৰ্তন, সৰু তম্বু, চাইকেল আৰু কিছুমান প্ৰাথমিক সামগ্ৰী লগত লৈ গৈছিল আৰু নিজৰ ভেড়াৰ জাকটোৰ সৈতে একৰ পৰা দুমাহ পৰ্যন্ত শিবিৰ পাতি থাকিছিল।

ৰাধা দেৱীয়ে কয়, “প্ৰতিটো পৰিয়ালতে সাধাৰণতে প্ৰায় ১০০-১৫০ টা ভেড়া আছিল। ভেড়াৰ পৰা ঊণ সংগ্ৰহ কৰি তাৰ পৰা কম্বল বৈছিল।” মহিলাসকলে একগোট হৈ কাপোৰ বৈছিল আৰু বিভিন্ন আৰ্হি তথা ডিজাইনৰ কম্বল প্ৰস্তুত কৰিছিল।

এই কামটো আছিল ঋতুৰ সৈতে খাপ খুৱাই কৰা কাম। ঊণ সংগ্ৰহ কৰা হৈছিল বাৰিষা কালত। শৰৎ কালত সূতা কটা আৰু শীতকালত কাপোৰ বোৱা কাম কৰা হৈছিল। ভেড়া পোহাৰ অৰ্থ আছিল জীৱিকা, পৰিচয় আৰু সমাজত থকা মৰ্যাদা।

“এখন দুজনীয়া কম্বল কমেও হাজাৰ-বাৰশ টকাত বিক্ৰী হৈছিল।” প্ৰায় ১৫ বছৰ আগলৈকে তেওঁ বছৰত সাতৰ পৰা দহখন কম্বল বৈছিল। তেওঁৰ পুত্ৰ ৰাকেশে দেউতাকৰ সৈতে চাইকেলত বোৱা কম্বল বোজাই কৰি লৈ গাঁৱে গাঁৱে বিক্ৰী কৰাৰ কথা মনত পেলাই কয়, “আৰম্ভণিতে আমি কেইবাখনো বিক্ৰী কৰিছিলোঁ। তাৰ পিছত লাহে লাহে বিক্ৰী কমি আহিল।” মেচিনত তৈয়াৰী কম্বলবোৰৰ মূল্য আমি হাতেবোৱা বোৰতকৈ আধা আছিল, বজাৰত হাতে-বোৱা কম্বলৰ ঠাই লাহে লাহে নোহোৱা হ’ল। মেচিনত বোৱাবোৰ আছিল সস্তা, কোমল আৰু ৰঙীন। এতিয়া তেওঁলোকে নিজেও সেই মেচিনত তৈয়াৰী কম্বলেই ব্যৱহাৰ কৰে।

কম্বলৰ চাহিদা কমি অহাৰ সমান্তৰালভাৱে ঊণসূতাৰ উপলব্ধতা কমিছে। ৰাকেশে কয়, “ভেড়া চৰাবলৈ আগতে বহুত মুকলি ঠাই আছিল। এতিয়া পথাৰবোৰত বেৰ দিয়া হ’ল আৰু সকলোতে বাট-পথ হ’ল। ভেড়াৰ জাকটো লৈ ঘূৰি ফুৰাটো কঠিন হৈ পৰিছে।” এনে পৰিৱৰ্তনে ইতিমধ্যে দুৰ্বল হৈ পৰা এটা বৃত্তিক অধিক ক্ষতিগ্ৰস্ত কৰে, য’ত এটা বেয়া ঋতু বা এটা দুৰ্ঘটনাই গোটেই বছৰটোৰ উপাৰ্জন শূন্য কৰি পেলাব পাৰে।

ৰাকেশৰ খুৰাকৰ ল’ৰা ধৰ্মেন্দ্ৰই কয়, “আগতে পশুধন পথাৰত চৰাবলৈ নিলে মানুহে বাধা নিদিছিল, বৰঞ্চ সহযোগহে কৰিছিল। এতিয়া মানুহে তৰ্ক কৰা হৈছে।” তেওঁ এটা ৰেল ষ্টেচনৰ ওচৰত হোৱা এক দুৰ্ঘটনাৰ কথা মনত পেলায় - এখন ৰে’লে তেওঁলোকৰ ভেড়াৰ জাকটো মহতিয়াই নিছিল আৰু প্ৰায় ১০০ টা ভেড়াৰ মৃত্যু হৈছিল। “বিৰাট ডাঙৰ লোকচান আছিল, একো সাহায্যও আমি নাপালো।” এনে ধৰণৰ অনিশ্চয়তাই সম্প্ৰদায়টোক ক্ৰমান্বয়ে প্ৰব্ৰজনৰ দিশে লৈ গ’ল। তেওঁলোকে বিহাৰৰ পৰা বাহিৰলৈ কামৰ সন্ধানত ওলাই যাবলৈ ধৰিলে। ধৰ্মেন্দ্ৰৰ নিজৰে ল’ৰাটোৱে এতিয়া দিল্লীত কাম কৰে আৰু কেৱল দেৱালী আৰু ছট পূজাৰ সময়তহে ঘৰলৈ আহে।

ভেড়া চৰাবলৈ গৈ হিট ষ্ট্ৰোক হৈ মৃত্যু ঘটা ৰাকেশৰ পিতৃৰ পিছত ৰাকেশেই এতিয়া ভেড়াৰ জাকটো চোৱাচিতা কৰে। কিন্তু দিনহাজিৰা কৰি পেট পোহা পৰিয়ালটোৱে মাত্ৰ ৩০-৪০ টা ভেড়াহে পুহিব পাৰিছে। ৰাকেশ আৰু নীলমৰ পুত্ৰ সুনীল আৰু বোৱাৰী ৰীণাই গাঁৱতে এখন সৰু গেলামালৰ দোকান চলায়। স্কুলত পঢ়ি থকা তেওঁলোকৰ ল’ৰাটোৱে বোধহয় ভেড়া চৰোৱা কামটো কৰিব নিবিচাৰিব।

পৰিয়ালটোৱে তেওঁলোকৰ দোকানখন, দুজনী গাইগৰুৰ গাখীৰ বিক্ৰী কৰি পোৱা পইচা, দিনহাজিৰা কৰি পোৱা মজুৰি আৰু মাজে-সময়ে ছাগলী বিক্ৰী কৰি পোৱা ২,৫০০-৩,০০০ টকাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি চলে।

জাপি থোৱা কম্বল এখন উলিয়াই আনি ৰাধা দেৱীয়ে এই প্ৰতিবেদকক দেখুৱায়। সেইখনেই আছিল তেওঁৰ হাতেৰে বোৱা শেষৰখন কম্বল। তেওঁ ২০১২ চনৰ ওচৰা-উচৰি সময়ত এইখন ববলৈ আৰম্ভ কৰিছিল আৰু ২০১৬ চনত সম্পূৰ্ণ কৰিছিল। বয়স বঢ়াৰ বাবে হাত কঁপিছিল, সেয়ে লাহে লাহে বইছিল। নিজকে ব্যস্ত ৰাখিবলৈ সেই কামত নিয়োজিত হৈছিল।

তেওঁৰ পুত্ৰই ঊণ কাটিছিল, নদীত ধুইছিল আৰু ৰ’দত শুকুৱাইছিল। তেওঁৰ বোৱাৰীয়ে এডাল লাঠীৰে সেয়া ধুনি কোমল কৰিছিল। আৰু ৰাধা দেৱীয়ে তেওঁলোকৰ পুৰণি কাঠৰ যঁতৰত সূতা কাটিছিল।

কম্বলখন এতিয়া চুক এটাত জাপি থোৱা আছে। এতিয়া আৰু ভেড়াৰ গলৰ টিলিঙা নাবাজে। তাৰ স্মৃতি সেই কম্বলৰ জাপত সোমাই আছে।