ଜମି ଅଧିକାର ପାଇଁ ଦୀର୍ଘ ଯାତ୍ରା

୫୪ ବର୍ଷ ବୟସରେ ଉପନୀତ କିରଣ ଗାହାଲାଙ୍କ ପରି ଅନ୍ୟ ଅନେକ ଆଦିବାସୀ ଚାଷୀଙ୍କର ଅନୁଭବ ଊଣା ଅଧିକେ ସମାନ ।

ଜାନୁଆରୀ ୧୯ ତାରିଖ, ୨୦୨୬ ସେ ଏକ ନାଲି ଟି ସାର୍ଟ ଓ ଗାମୁଛା ପିନ୍ଧି ପାଲଘର ଜିଲ୍ଲାରେ ଥିବା ଡୋଲହାରି ବୁଦ୍ରୁକ ଗ୍ରାମସ୍ଥିତ ତାଙ୍କ ଛୋଟିଆ ଘରୁ ବାହାରିଲେ । ଅନ୍ୟ ଅନେକ ଆଦିବାସୀ ଚାଷୀଙ୍କ ସହିତ ତାଙ୍କୁ ଅପେକ୍ଷା କରିଥିବା ଟେମ୍ପୋ ଟ୍ରକରେ ବସି ସାରୁଟି ଗ୍ରାମ ଅଭିମୁଖେ ଚାଲିଲେ । ଏହା ଥିଲା ସର୍ବଭାରତୀୟ କୃଷକ ସଭା ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ଦ୍ୱାରା ଆୟୋଜିତ ଅନ୍ୟ ଏକ ବିଶାଳ ପଦଯାତ୍ରାର ଆରମ୍ଭ ବିନ୍ଦୁ ।

ହଜାର ହଜାର ଚାଷୀ ବୋଧହୁଏ ୫୦,୦୦୦ କିମ୍ବା ଅଧିକ ସଂଖ୍ୟାରେ ବା ଏଆକେଏସ୍ ଓ ଗଣମାଧ୍ୟମର ଆକଳନ ଅନୁଯାୟୀ ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ଚାଷୀ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଥିଲେ । ସେମାନେ ମୁଖ୍ୟତଃ ପାଲଘର ଜିଲ୍ଲାର ଆଦିବାସୀ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଅଟନ୍ତି ।ସେମାନେ ଜମି ଅଧିକାର କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ କରିବା ପାଇଁ, ମନରେଗା ପୁନର୍ବାର କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ କରିବା ପାଇଁ, ୱାଧୱାନ ବନ୍ଦର ବାତିଲକରଣ ଓ ପିଇବା ତଥା ଜଳସେଚନ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ପାଣି ଉପଲବ୍ଧ କରାଇବା ପାଇଁ ଦାବି ସହିତ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦାବି ଉପସ୍ଥାପନ କରିବା ପାଇଁ ଜିଲ୍ଲାପାଳଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟାଳୟ ଅଭିମୁଖେ ବାହାରିଲେ ।

ବିକ୍ଷୋଭ ସଙ୍ଗୀତର ବିସ୍ଫୋରଣ, ଭାବପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ଲୋଗାନ ଦେବା ସହିତ ଏହି ବିକ୍ଷୋଭକାରୀମାନେ ଜାନୁଆରୀ ୨୦ ତାରିଖ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ପାଲଘର ଜିଲ୍ଲାପାଳଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟାଳୟରେ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ, ସେଠାରେ ସେମାନେ ଦାବି ପୂରଣ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶିବିର ସ୍ଥାପନ କରିବାକୁ ଯୋଜନା କରିଥିଲେ - ସେମାନଙ୍କର ବହୁଦିନର ଦାବି ରହିଥିଲା ଜମି ଅଧିକାର କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ କରିବେ । ଆଦିବାସୀମାନେ କାହିଁ ଆଦିମକାଳରୁ ଜଙ୍ଗଲରେ ହଳ କରି ପଶୁମାନଙ୍କୁ ଚରାଇ ଜୀବିକା ନିର୍ବାହ କରି ଆସୁଛନ୍ତି କିନ୍ତୁ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେମାନେ ଚାଷ କରୁଥିବା ଜମି ଉପରେ ତାଙ୍କର ମାଲିକାନା ଧାର୍ଯ୍ୟ ହୋଇପାରି ନାହିଁ ।

ଏହି ଜଙ୍ଗଲ ଅଧିକାର ଆଇନ, ୨୦୦୬, ଅନୁସୂଚିତ ଜନଜାତି ଏବଂ ଅନ୍ୟ ପାରମ୍ପରିକ ବନବାସୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯେଉଁମାନେ କି ପୁରୁଷ ପୁରୁଷ ଧରି ଏପରି କ୍ଷେତ୍ରରେ ରହି ଆସୁଛନ୍ତି ସେମାନଙ୍କୁ ଜଙ୍ଗଲ ଜମି ଓ ସମ୍ବଳର ଅଧିକାର ନ୍ୟସ୍ତ କରିଥାଏ ।ଗ୍ରାମ ସଭା ଦାବି ପ୍ରାରମ୍ଭ କରିଥାଏ, ସବଡିଭିଜନ୍ ଏବଂ ଜିଲ୍ଲା କମିଟି ମାଧ୍ୟମରେ ଏହା ଯାଞ୍ଚ କରାଯାଇଥାଏ ବାସିନ୍ଦାମାନଙ୍କର ଅଧିକାର ବନ୍ଦୋବସ୍ତ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେମାନଙ୍କୁ ସେହି ସ୍ଥାନ ତ୍ୟାଗ କରିବା ପାଇଁ ବାଧ୍ୟ କରିବାରୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେଇଥାଏ ।କିନ୍ତୁ ଏହି ପଦଯାତ୍ରାରେ ସାମିଲ ହୋଇଥିବା ଅଧିକାଂଶ ଚାଷୀଙ୍କର ଦାବି ଅନୁମୋଦନ ହୋଇନାହିଁ ।

ଆଦିବାସୀ ଚାଷୀମାନେ ମହାରାଷ୍ଟ୍ରରେ ଏ ପ୍ରକାର ବିକ୍ଷୋଭ ଆରମ୍ଭ କରିବା ପ୍ରଥମ ନୁହେଁ ।ସମ୍ଭବତଃ ଶେଷ ବି ନୁହେଁ । ୨୦୧୮ ମସିହାରେ ମୁମ୍ବାଇରୁ ନାସିକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆଜାଦ ମଇଦାନକୁ ପଦଯାତ୍ରାର ବିଶାଳ ରାଲିରେ ଗାହାଲା ସାମିଲ୍ ହୋଇଥିଲା - ସପ୍ତାହେ ବ୍ୟାପୀ ଦୀର୍ଘ ୧୮୦ କିଲୋମିଟର ଦୂରତାକୁ ବହୁ ଚାଷୀ ଖାଲି ପାଦରେ ଚାଲି ଚାଲି ଆସିଥିଲେ ।

ଗାହାଲା କହନ୍ତି ‘‘ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଆଗଧାଡ଼ିରେ ଥିଲି’’ । ଗାହାଲା ଆଦିବାସୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ୱାର୍ଲି ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଅଟନ୍ତି ।ସେ କହନ୍ତି ‘‘ଆମେ ମୁମ୍ବାଇରେ ପହଞ୍ଚିଲା ବେଳକୁ ଆମ ପାଦ ଫୋଟକାରେ ଭରି ଯାଇଥିଲା ।’’

ଚାଷୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଏକ ଐତିହାସିକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଥିଲା, ସମଗ୍ର ମୁମ୍ବାଇ ସହର ସେମାନଙ୍କୁ କୋଳାଇ ନେଇଥିଲା ।ରାଜପଥରେ ସେମାନେ ଚାଲି ଚାଲି ଗଲାବେଳେ ସେମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସହାୟତା ମିଳିଥିଲା ।ଏହି ପଦଯାତ୍ରା ଶେଷରେ ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ଦେବେନ୍ଦ୍ର ଫଡନାଭିସଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ସରକାର ଚାଷୀ ନେତାମାନଙ୍କ ସହିତ ବସି ଆଲୋଚନା କରିଥିଲେ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଦାବିରେ ଏକମତ ହୋଇଥିଲେ ।

ଏବେ ନଅ ବର୍ଷ ପରେ ଫଡନାଭିସ୍ ପୁଣି ଥରେ ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ହୋଇଛନ୍ତି ଏବଂ ଗାହାଲାଙ୍କ ପରି ଚାଷୀମାନେ ପୁଣି ଥରେ ପଦଯାତ୍ରାରେ ବାହାରିଛନ୍ତି । ‘‘ସରକାର କେବଳ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦିଅନ୍ତି ଯାହାଫଳରେ ଆମେ ଗାଁକୁ ଫେରିଯିବୁ’’ ସେ କହନ୍ତି । ‘କିନ୍ତୁ କିଛି କାମରେ ପରିଣତ ହୁଏ ନାହିଁ’ ।

୨୦୧୮ ଏବଂ ୨୦୨୬ ମଧ୍ୟରେ, ଗାହାଲା ଆକଳନ କରନ୍ତି ଯେ, କିଷାନ ସଭା ସହିତ ଜଡ଼ିତ ଚାଷୀମାନେ ସେମାନଙ୍କର ଦାବି ହାସଲ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରଶାସନ ଓ ସରକାରଙ୍କ ଉପରେ ଚାପ ପକାଇବା ପାଇଁ ଛୋଟ ବଡ଼ ୩୦-୪୦ଟି ପଦଯାତ୍ରାରେ ଜଡ଼ିତ ହୋଇଥିଲେ ।ଏହି ପଦଯାତ୍ରାଗୁଡ଼ିକ ଦିନେରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସପ୍ତାହେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏପରିକି ଅଧିକ ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଧ୍ୟ ଚାଲିଥାଏ । କିନ୍ତୁ ଯଦି ଜଣେ ହାରାହାରି ପଦଯାତ୍ରା ପିଛା ୩ ଦିନ ବୋଲି ଧରି ନିଅନ୍ତି ତେବେ ଆଦିବାସୀ ଚାଷୀମାନେ ଗତ ୮ ବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ସେମାନଙ୍କ ଅଧିକାର ପାଇଁ ବିକ୍ଷୋଭ ନିମନ୍ତେ କେବଳ ପ୍ରାୟ ଚାରି ମାସ ପାଖାପାଖି ସମୟ ବିତାଇଛନ୍ତି । ଲଗାତର ଭାବରେ ଏହି ପଦଯାତ୍ରାରେ ସାମିଲ ହୋଇଥିବା ଚାଷୀମାନେ ଥକି ପଡ଼ିଲେଣି ଏବଂ ବୟସ୍କ ହୋଇଗଲେଣି କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛାଶକ୍ତି ଏବେ ବି ସୁଦୃଢ଼ ହୋଇ ରହିଛି ।

ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ ପଦଯାତ୍ରା ପରି ଏକତାର ପ୍ରତୀକ ସ୍ୱରୂପ ସେମାନେ ନାଲି ସାର୍ଟ ପିନ୍ଧିଥିଲେ ।ଏଆଇକେଏସ୍ ଭାରତର କମ୍ୟୁନିଷ୍ଟ ଦଳ (ମାର୍କ୍ସିଷ୍ଟ)ଙ୍କ ସହିତ ଅନୁବନ୍ଧିତ ।

‘‘ମୋ ପାଦ ଓ ଆଣ୍ଠୁ ବିନ୍ଧୁଛି,’’ ଈଶ୍ୱତି ଗାହାଲା କହନ୍ତି । ତାଙ୍କର ବୟସ କେତେ ସେ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ କିନ୍ତୁ ଅନୁମାନ କରନ୍ତି ‘‘ଷାଠ ଛ୍ୟା ପୁଢ଼େ’’ ବା ଷାଠିଏରୁ ଅଧିକ ହୋଇପାରେ । ‘‘ମୁଁ ମୁମ୍ବାଇ ଚାଲି ଚାଲି ଆସିଲା ବେଳେ ପିଲାଟିଏ ଥିଲି ।’’ ସେ ମନର ଫଟା (ଛକ) ନିକଟରେ ଖୋଲା ଆକାଶ ତଳେ ବସି କହନ୍ତି । ଥୁରୁ ଥୁରୁ ଶୀତ ରାତିରେ ଚାଷୀମାନେ ସେଠାରେ ଶିବିର ପକାଇଥିଲେ ।ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେତେକ ହଜାର ହଜାର ସାଥିଙ୍କ ପାଇଁ ଖିଚିଡି ରାନ୍ଧିବାର ଦାୟିତ୍ୱ ନେଇଥିଲେ ।ଅନ୍ୟମାନେ ଏକ ବିଶାଳ ବାସନ ପାଖରେ ବସି ନିଆଁରୁ ଉଷୁମ ଟାଣୁଥିଲେ ।ଈଶ୍ୱତି କହନ୍ତି, ‘‘ଅନ୍ୟ ଚାଷୀମାନଙ୍କ ସହ ଏକାଠି ଚାଲିଲା ବେଳେ ଶକ୍ତି ମିଳେ ।ଖାଲି ସେତିକି ନୁହେଁ ମନରେ ଆଶା ସଞ୍ଚାର ହୁଏ, ଇଚ୍ଛା ଦୃଢ଼ ହୁଏ ।’’

ପାଲଘର ଜିଲ୍ଲାର ଜାମଶେଟ ଗ୍ରାମର ବାସିନ୍ଦା ଈଶ୍ୱତି, ସେ ୱାର୍ଲି ସମ୍ପ୍ରଦାୟର । ତାଙ୍କ ପରିବାରର ତିନି ଜଣ ସଦସ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଶୋଭାଯାତ୍ରାରେ ସାମିଲ୍ ଥିଲେ ।ତାଙ୍କର ଗାଁରେ ୨ ଏକର ଚାଷ ଜମି ଅଛି, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପରି ସେମାନେ ବର୍ଷାଦିନିଆ ଧାନ ଚାଷ କରନ୍ତି । ‘‘ଆମେ କେବଳ ଗୋଟିଏ ଫସଲ କରୁ’’, ସେ ମୋତେ କହିଲେ । ‘‘ଜଳସେଚନ ନଥିବାରୁ ଆମେ ବର୍ଷର ଅନ୍ୟ ସମୟରେ ବିଶେଷ କିଛି କରିପାରୁ ନାହିଁ ।’’

ଏହି ପାଲଘର ଜିଲ୍ଲାର ଆଦିବାସୀ ଚାଷୀଙ୍କ ପାଇଁ ମୂଲିଆ କାମ କରିବା ବଞ୍ଚି ରହିବା ପାଇଁ ସାଧନ ଯୋଗାଇ ଥାଏ କାରଣ ଚାଷ ଅଧିକାଂଶ ବର୍ଷକ ଖାଇବା ପାଇଁ ଯଥେଷ୍ଟ ହୋଇଥାଏ । ଏହି ପରିପ୍ରେକ୍ଷୀରେ ମନରେଗା ବନ୍ଦ କରିବା ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ବଡ଼ ଆଘାତ ପାଲଟିଛି ।

୨୦୨୫ ମସିହା ଡିସେମ୍ବର ମାସରେ ଭାରତ ସରକାର ବିକଶିତ ଭାରତ - ଜି ରାମ ଜି ଆଇନ (ଭିବି - ଜି ରାମ ଜି) କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ କରି ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀ ଜାତୀୟ ଗ୍ରାମୀଣ ନିଯୁକ୍ତି ସୁନିଶ୍ଚିତ ଆଇନ ଉଚ୍ଛେଦ କରିଛନ୍ତି ।ସରକାର ନିଶ୍ଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ ଦିବସକୁ କାଗଜ କଲମରେ ୧୦୦ରୁ ୧୨୫ ଦିନକୁ ବୃଦ୍ଧି କରିଛନ୍ତି ।ଏହି ନୂତନ ଆଇନ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ କରିବା ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ବ୍ୟାପକ ଆର୍ଥିକ ବୋଝ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଛି ।ଏହି ଆର୍ଥିକ ବୋଝକୁ ବିଚାର କରି ବହୁ ରାଜ୍ୟ ଏହି ଯୋଜନାକୁ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ କରିପାରିବେ ନାହିଁ ଏବଂ ଭାରତର ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳର ଲୋକଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରିବା ପାଇଁ ଏହି ଯୋଜନାର ବୋଧହୁଏ ଶେଷ ହେବ ବୋଲି ବିଶେଷଜ୍ଞମାନେ ମତାମତ ଦେଉଛନ୍ତି ।

ପାଲଘର ଜିଲ୍ଲାରେ ଦହନୁର ବିଧାୟକ ବିନୋଦ ନିକୋଲେ ଏହି ଚାଷୀମାନଙ୍କ ସହିତ ପଦଯାତ୍ରାରେ ଆସିଛନ୍ତି ।ସେ କହନ୍ତି ‘‘ମନରେଗାରେ ମଧ୍ୟ ବହୁତ ଅସୁବିଧା ଥିଲା ।’’ ‘‘କାମ ଯଥେଷ୍ଟ ନଥିଲା ଏବଂ ପାରିଶ୍ରମିକ ଖୁବ୍ କମ୍ ଥିଲା ଏବଂ ବହୁତ ସମୟରେ ବିଳମ୍ବରେ ମିଳୁଥିଲା ।’’ କିନ୍ତୁ ଏହାକୁ ବନ୍ଦ କରିଦେବା ଏହାର ଜବାବ ନୁହେଁ । ‘‘ଆମ୍ଭେମାନେ ଶ୍ରମିକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ ପାରିଶ୍ରମିକ ଓ ଅଧିକ କାର୍ଯ୍ୟ ଦିବସ ଦାବି କରୁଛୁ’’ ।

ଦାବି ପୂରଣ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଷୀମାନେ ପାଲଘରର ଜିଲ୍ଲାପାଳଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟାଳୟ ଛାଡ଼ିବେ ନାହିଁ ବୋଲି ଯୋଜନା କରୁଛନ୍ତି । ‘‘ସରକାର ୨୦୧୮ ମସିହାରେ ଆମକୁ ଦେଇଥିବା ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ କରିଥିଲେ, ଆମେ ଆଜି ପୁଣିଥରେ ପଦଯାତ୍ରା କରି ଆସିନଥାନ୍ତୁ,’’ କହନ୍ତି ୪୫ ବର୍ଷ ବୟସ୍କ ରୁବଡି ଆଡଗା ।

ଆଡଗା ହେଉଛନ୍ତି ସେହିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ ପୁରୁଷ ପୁରୁଷ ଧରି ତାଙ୍କ ପରିବାର ଚାଷ କରୁଥିବା ଜମିର ମାଲିକାନା ତାଙ୍କର ନାହିଁ ବୋଲି ତାଙ୍କୁ କ୍ଷତିପୂରଣ ରାଶି ଦିଆଯାଉ ନାହିଁ । ସେ କହନ୍ତି ‘‘ଗୋଟିଏ ସୁପର ଫାଷ୍ଟ ହାଇୱେ ପ୍ରୋଜେକ୍ଟ ମୋ ଜମି ଦେଇ ଯିବା କାରଣରୁ ମୋର ଜମି ସମତୁଲ କରାଗଲା । ‘‘ଏବେ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଆୟର କୌଣସି ଉତ୍ସ ନାହିଁ ।’’

ସେହି ଜମିରେ ସେ ଧାନ ଏବଂ ଯଅ ଚାଷ କରୁଥିଲେ । ସେଥିରେ ଖଜୁରୀ ଓ ସପୁରୀ ଗଛ ମଧ୍ୟ ଥିଲା । ଯଦି ତାଙ୍କ ନାମରେ ଜମିର ସ୍ୱତ୍ୱ ଥାଆନ୍ତା ତେବେ ହୁଏତ ସେ ୨ କୋଟିରୁ ଅଧିକ ଟଙ୍କା କ୍ଷତିପୂରଣ ପାଇବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ହୋଇଥାନ୍ତେ । ତାହା ପରିବର୍ତ୍ତେ ତାଙ୍କ ହାତ ଖାଲି ଏବଂ ଜୀବିକା ମଧ୍ୟ ହରାଇଛନ୍ତି । ‘‘ପାଲଘରର ଝରିଗାଁରେ ମୋ ପରି ୪୫ରୁ ଅଧିକ ଲୋକଅଛନ୍ତି’’, ସେ କହନ୍ତି । ‘‘ଆଉ କେତେ ପୁରୁଷ ଧରି ଆମେ ଏମିତି ଶୋଷଣର ଶିକାର ହେବୁ? ଏଥର କେବଳ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତିରେ କାମ ଚଳିବ ନାହିଁ’’ ।

ଅନୁବାଦ: ଓଡ଼ିଶାଲାଇଭ୍‍