नेपाली साबरचे जीवन आणि श्रम

मी साबरपाड्यात पोहोचलो तेव्हा रात्र झाली होती. बंडुआन तालुक्यातील कुंचिया गावाच्या एका बाजूला रस्त्याच्या कडेला त्यांची अकरा घरं आहेत. सावर (ज्याला साबर देखील म्हणतात) समाजातील मातीच्या लहान घरांचा हा समूह आहे.

त्यांची घरं, अंधाराआड दिसतात, हळहळू दाट होत जाणाऱ्या आणि दुआरसिनी टेकड्यांमध्ये विलीन होणाऱ्या जंगलाची सुरुवात ह्या घरांपासून होते. साल, सेगून, पियाळ आणि पळस वृक्षांचे हे जंगल अन्न, फळं, फुळं, भाजीपाला आणि उपजीविकेचे साधन आहेत.

सावर समुदाय पश्चिम बंगालमध्ये विमुक्त जमाती (DNT) आणि अनुसूचित जमातीमध्ये समावेशित आहेत. वसाहती ब्रिटिश सरकारच्या गुन्हेगारी जमाती कायद्याने (CTA) ‘गुन्हेगार’ म्हणून ओळखल्या गेलेल्या अनेक जमातींपैकी ते होते. १९५२ मध्ये, भारत सरकारने हा कायदा रद्द केला आणि जमातींना आता विमुक्त जमाती (DNTs) किंवा भटक्या जमाती (NTs) म्हणून संबोधले जाते.

आजही साबरपाडा (साबरपारा म्हणून देखील ओळखले जाणारे) येथील कुटुंबे उदरनिर्वाहासाठी जंगलावर अवलंबून आहेत. २६ वर्षीय नेपाली साबर ही त्यापैकीच एक आहे. ती पुरुलिया जिल्ह्यातल्या तिच्या मातीच्या घरात नवरा घल्टू, दोन मुली आणि एका लहान मुलाबरोबर राहते. सर्वात मोठी मुलगीनऊ वर्षांची असूनही पहिल्या इयत्तेमध्ये आहे. दुसरी मुलगी लहान आहे आणि सर्वात लहान मुलगा अजूनही आईच्या दुधावर आहे. कुटुंबाची कमाई साल (शोरिया रोबस्टा) पानांवर अवलंबून असते.

गावातील ११ कुटुंबांपैकी सात कुटुंब सालच्या झाडांच्या पानांपासून पत्रावळी बनवतात आणि विकतात. ही झाडे दुआरसिनी जंगलातील आहेत. गावाच्या सीमेला लागून असलेल्या टेकड्यांमध्ये हे जंगल वसलेलं आहे. “नौ बजे यहाँ से जाते हैं. एक घंटा लगता हैं दुआरसिनी पहूँचने में (आम्ही इथून सकाळी नऊ वाजता निघतो. दुआरसिनीला पोहोचण्यासाठी आम्हाला एक तास लागतो),” नेपाली सांगते.

ह्या जोडप्याला जंगलात जाण्यापूर्वी, स्वयंपाक करावा लागतो आणि नेपाली तिच्या घराच्या समोरच्या अंगणात काम करताना दिसते. मुलांना आणि नवऱ्याला जेवायला द्यायचं आहे, मोठ्या मुलीला शाळेत पाठवायचं आहे, आणि दुसऱ्या मुलीला धाकट्या मुलाची काळजी घ्यायला सांगायचं आहे, आजूबाजूला कोणी शेजारी असलेच ते तिच्या मुलांवर लक्ष ठेवू शकतात.

दुआरसिनीच्या जंगलात पोहोचताच नवरा-बायको कामाला लागतात.३३ वर्षीय घल्टू, झाडावर चढतो आणि लहान-मोठी पाने छोट्या चाकूने तोडतो. दरम्यान, नेपाली आजूबाजूच्या झाडांवरून हात सहज पोहोचू शकणारी पाने तोडते. “बारा बजे तक पत्ते तोडते हैं. दो-तीन घंटे लगते हैं [आम्ही दुपारी बारा वाजेपर्यंत पानं तोडतो आणि ह्याला दोन ते तीन तास लागतात],” ती म्हणते. ते दुपारपर्यंत घरी परततात.

‘आम्ही घरी आल्यानंतर पुन्हा एकदा जेवतो.” नंतर घल्टूला विश्रांती घ्यावी लागते. एक वामकुक्षी त्याच्यासाठी महत्त्वाची आहे, परंतु नेपाली क्वचितच आराम करते. ती पानांपासून पत्रावळ तयार करायला सुरुवात करते. एका ताटात बांबूच्या पातळ काड्यांसह आठ ते दहा साल पाने लागतात. “मी बांबू घेण्यासाठी बाजारात जातो. एका तुकड्याची किंमत ६० रुपये आहे आणि ती तीन ते चार महिने टिकू शकतात. बांबूचे तुकडे करण्याचं कामही नेपाली करते,” घल्टू सांगतात.

एक पत्रावळ बनवायला नेपालीला एक किंवा दोन मिनिटे लागतात. “आम्ही एका दिवसात २००-३०० पत्रावळी बनवू शकतो,” ती म्हणते. खाली पत्ता किंवा थाला हा शब्द सावरांनी पत्रावळींसाठी वापरला आहे. नेपालीने दिवसातले आठ तास काम केले तर हे लक्ष्य गाठता येते.

नेपाली पत्रावळ तयार करते आणि घल्टू विक्रीचं काम सांभाळतो

“आम्हाला यातून जास्त काही उत्पन्न मिळत नाही. १०० प्लेटमागे साठ रूपये? एका दिवसाच्या कामासाठी आम्हाला जवळपास १५० ते २०० रुपये मिळतात. एक माणूस आमच्या दारात येतो आणि आमच्याकडून ते विकत घेतो,” घल्टू सांगतो. एक पत्रावळ ६० ते ८० पैशांपर्यंत जाते आणि त्यापैकी दोन दिवसाला २५० रुपये कमावणे हे राज्यातील मनरेगा अंतर्गत अकुशल मजुरांच्या दयनीय दैनंदिन मजुरीच्या दरापेक्षा खूपच वाईट आहे.

“तो मदत करतो,” ती घल्टू किती मेहनत घेते याबद्दल माझ्या आश्चर्याला प्रतिसाद देत आहे याबद्दल ती जवळजवळ बचावात्मकपणे म्हणते. “तो भाजी विक्रेत्याकडे काम करतो. दररोज नाही, पण जेव्हा ते त्याला फोन करतात तेव्हा करतो आणि त्या दिवशी २०० रुपये मिळतात. आठवड्यातून दोन-तीन वेळा असू शकते,” ती पुढे म्हणाली.

“हे घर माझ्या नावावर आहे,” नेपाली पटकन बोलते. थोड्या विरामानंतर हशा पिकला. तिचे डोळे उजळले, त्यांच्या छोट्या मातीच्या घराचे प्रतिबिंब त्या डोळ्यांत दिसत होते.

अनुवाद : अश्विनी पाटील