ଦାମ୍ପାର ଶେଷ ହାତୀ

“ଏହାର ଦାନ୍ତର ଗୋଟିଏ ଆଘାତ ସାତ ବସ୍ତା ଅମଳ ନଷ୍ଟ କରିଦେଲା।”

ଏଭିତରେ ଗୋଟିଏ ଵର୍ଷ ଵିତିଗଲାଣି କିନ୍ତୁ ଦାମ୍ପାରେନପୁଇ ଗ୍ରାମରେ ନିଜ ଘରେ ଏହି ଏକାକୀ ହାତୀ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିବା କ୍ଷୟକ୍ଷତିକୁ ରାମପାରା ଆଜି ମଧ୍ୟ ଭୁଲି ନାହାଁନ୍ତି।

ସାତ ବସ୍ତା ଅମଳ ପାଞ୍ଚ ଟିଣ ସୋରିଷ ସହ ସମାନ, ଯାହା ପ୍ରାୟ ୧୦-୧୨ କିଲୋ ହେଵ। ଏଠାରେ ମିଜୋରାମରେ, ଖାଦ୍ୟ ସଂରକ୍ଷଣ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ବସ୍ତାର ଓଜନ କିମ୍ବା ପରିମାଣ ମାପିବା ପାଇଁ ପାରମ୍ପରିକ ଭାବେ ଟିଣ ଡବାର ସନ୍ଦର୍ଭ ଦିଆଯାଇଥାଏ।

“ସୋରିଷତକ ଏବେ ଖରାପ ହୋଇଗଲା, ଯେହେତୁ ହାତୀଟି ଏହାକୁ ଚାଟିଦେଲା” ଵୋଲି ମଧ୍ୟ ସେ କହିଛନ୍ତି। ହାତୀଟି କେବଳ ନିଜ ଜିଭରେ ଠେଲି ତାଙ୍କ ବାଉଁଶ ନିର୍ମିତ ସଂରକ୍ଷଣ ଘର ଭିତରେ ରଖାଯାଇଥିବା ଧାନକୁ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ କରିଦେଇଥିଲା।

କିନ୍ତୁ ୭୩ ବର୍ଷୀୟ ରାମପାରା ଜଣେ କ୍ଷମାଶୀଳ ବ୍ୟକ୍ତି। “ମୟୁଙ୍ଗ [ହାତୀ] ଵହୁତ ଭଲ। ଏହା କେବେ ଵି ମଣିଷଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରେ ନାହିଁ। ବେଶୀ ହେଲେ ଏହା ଶସ୍ୟ ନଷ୍ଟ କରେ। ଏହା ଖାଦ୍ୟ ପାଇଁ ଆସେ ଏବଂ ଚାଲିଯାଏ।” ଜଣେ ଚାଷୀ ଏବଂ ବାଉଁଶ ହସ୍ତଶିଳ୍ପ କାରିଗର ଭାବେ ରାମପାରା ରେଆଙ୍ଗ (ରିଆଙ୍ଗ ଵୋଲି ମଧ୍ୟ ଉଚ୍ଚାରଣ କରାଯାଏ) ଜନଜାତି ସମ୍ପ୍ରଦାୟର।

ସେ ପରୀକୁ କହନ୍ତି ଯେ ହାତୀଟି ଲାଜକୁଳା ସ୍ୱଭାବର। “ଯେତେବେଳେ ବି ଏହା ମଣିଷର ଶବ୍ଦ ଶୁଣେ, ଏହା ନିଜର ଲମ୍ବା କାନକୁ ତଳକୁ ଝୁଲାଇ ଦିଏ।” ଏବଂ ଚାଷଜମିକୁ ଏହାର ଆଗମନ ମଧ୍ୟ ହ୍ରାସ ପାଇଛି - ୨୦୨୨ ଏବଂ ୨୦୨୩ ମସିହାରେ ତିନି ବା ଚାରି ଥର ଆସୁଥିବା ବେଳେ, ୨୦୨୪ରେ ଦୁଇଥର ଏବଂ ୨୦୨୫ରେ ମାତ୍ର ଗୋଟିଏ ଥର ଆସିଛି।

ଏକ ଦଶନ୍ଧିରୁ ଅଧିକ ସମୟ ଧରି, ଏହି ହାତୀଟି ଜଙ୍ଗଲ, ଗ୍ରାମ ଏବଂ ଚାଷଜମି ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ଅଞ୍ଚଳ ଭିତରେ ବୁଲୁଛି। ସବୁବେଳେ ଏକାକୀ। ଭାରତର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରାନ୍ତରେ ହାତୀମାନେ (ଏଲିଫାସ୍‌ ମାକ୍ସିମସ୍‌) ନିଜ ଦଳପତି ମାଈ ହାତୀ ଏବଂ ଶିଶୁମାନଙ୍କ ସହ ଏକାଠି ବୁଲୁଥିଵା ଵେଳେ, ଦାମ୍ପାର ଏହି ହାତୀଟି ମିଜୋରାମର ମାମିତ ଜିଲ୍ଲାର, ଯେଉଁଠାରେ ରାଜ୍ୟର ସର୍ଵଵୃହତ ଅଭୟାରଣ୍ୟ ଦାମ୍ପା ଟାଇଗର ରିଜର୍ଭ ରହିଛି, ଏକ ଏକାକୀ ପଥଚାରୀ ଅଟେ। ଏହି ସଂରକ୍ଷିତ ଅଞ୍ଚଳ ଏଠାରେ ବାସ କରୁଥିବା ୧୬ଟି ହାତୀଙ୍କ ପାଇଁ ଶେଷ ଆଶ୍ରୟସ୍ଥଳ ହେବାକୁ ଯାଉଛି, ଯାହା ଭାରତର ମୋଟ ୨୨,୪୪୬ ହାତୀଙ୍କ ଏକ ଅତି କ୍ଷୁଦ୍ର ଅଂଶ।

‘‘ରେଆଙ୍ଗ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଜଣେ ପୂର୍ବତନ ମାହୁନ୍ତ ନୋନ୍ଦିଆ କହନ୍ତି, “ବର୍ଷକରେ ମୁଁ ଏହି ହାତୀକୁ (ଏକାକୀ) ଦୁଇଥର ଦେଖେ। ଏହା ସେହି ମା’ର ସନ୍ତାନକୁ ଦେଖିବା ପରି ଲାଗେ, ଯିଏ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ମୋର ଯତ୍ନରେ ଥିଲା।

ଏହି ହାତୀଟି ସବୁବେଳେ ଏକାକୀ ନଥିଲା। ତିନି ଦଶନ୍ଧି ପୂର୍ବେ, ଏଠାରେ ପ୍ରାୟ ୨୫ଟି ହାତୀ ବୁଲୁଥିଲେ - ଯେଉଁଥିରୁ ମାତ୍ର ଗୋଟିଏ ପୋଷା ଥିଲା ଏବଂ ବାକି ସବୁ ବଣୁଆ ହାତୀ ଥିଲେ। ନୋନ୍ଦିଆଙ୍କ କହିବା ଅନୁସାରେ, କିଛି ହାତୀ ବାଂଲାଦେଶକୁ ଚାଲିଗଲେ ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଶିକାରୀମାନେ ମାରିଦେଲେ।

ବନ ବିଭାଗ କର୍ମଚାରୀମାନେ ସେହି ମା’ ହାତୀର ଆସାମର ଏକ ପୋଷା ଅଣ୍ଡିରା ହାତୀ ସହ ପ୍ରଜନନ ପାଇଁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଥିଲେ। ସେ ୨୦୦୬ ମସିହାରେ ଦୁଇଟି ଯମଜ ସନ୍ତାନ - ଏକ ଅଣ୍ଡିରା ଓ ଏକ ମାଈ ହାତୀକୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲା, କିନ୍ତୁ ପ୍ରସବ ପୀଡ଼ା ଯୋଗୁଁ ତାହାର ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଥିଲା, ବୋଲି ନୋନ୍ଦିଆ କହନ୍ତି। ଅଣ୍ଡିରା ଶାବକଟି ବଞ୍ଚିପାରିଲା ନାହିଁ ଏବଂ ବାପା ହାତୀଟି ମଧ୍ୟ ଏକ ବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ମରିଗଲା।

ମାମିତ ଜିଲ୍ଲାର ସେହି ଏକାକୀ ହାତୀକୁ ନେଇ ନୋନ୍ଦିଆ କହନ୍ତି, “ସେହି ଗୋଟିଏ ସନ୍ତାନ ଏବେ ମଧ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲରେ ଖେଳୁଛି।”

ଝୁମ ଚାଷ ଜମି, ଛୋଟ ନଦୀ ଏବଂ ପାରମ୍ପରିକ ପାରିହେଵା ସ୍ଥଳଗୁଡ଼ିକ ନିକଟରେ ହାତୀ ଦେଖାଯିବାର ଖବର ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ଦାମ୍ପାରେନପୁଇ ଏବଂ ତେଇରେଇ ଅଞ୍ଚଳରୁ ଆସିଥାଏ।

ଦାମ୍ପାରେନପୁଇରେ, ଚାଷୀ କୱଲାଙ୍କ ଶସ୍ୟ ହାତୀମାନେ ନଷ୍ଟ କରିଦେଇଛନ୍ତି । ୫୩ ବର୍ଷୀୟ କୱଲା ସ୍ଥାନାନ୍ତରଣ ଚାଷ ଏବଂ ଦୈନିକ ମଜୁରୀ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ଚଳନ୍ତି, ଯେଉଁଥିରୁ ସେ ଦିନକୁ ୪୦୦ ରୁ ୫୦୦ ଟଙ୍କା ରୋଜଗାର କରନ୍ତି।

୨୦୨୫ ମସିହାରେ, ହାତୀଟି ତାଙ୍କ ଗ୍ରାମଠାରୁ ସାତ କିଲୋମିଟର ଦୂର ମାଓବୁଆସ୍ଥିତ ଦୁଇ ହେକ୍ଟର ଚାଷଜମିରେ ଥିବା ବାଉଁଶର ଜଗୁଆଳି ଘରକୁ ଦଳିଦେଇଥିଲା ଏବଂ ୧୫ ବସ୍ତା ଅମଳ - ଧାନ, ଲଙ୍କା, ସୋରିଷ, କଖାରୁ ଏବଂ ବାଇଗଣ- ନଷ୍ଟ କରିଦେଇଥିଲା।

ଛଅଟି ସନ୍ତାନର ପିତା କାୱଲା କହନ୍ତି, “ଜଗୁଆଳି ଘର ପୁଣି ନିର୍ମାଣ କରିବା ପାଇଁ ୧୫,୦୦୦ ଟଙ୍କା ଖର୍ଚ୍ଚ ହେଵ ଏବଂ ପ୍ରାୟ ତିନି ମାସ ସମୟ ଲାଗିଵ। ପ୍ରତିଟି ଟଙ୍କା ଆମ ପକେଟରୁ ଖର୍ଚ୍ଚ ହେଵ, କୌଣସି କ୍ଷତିପୂରଣ ମିଳେନାହିଁ। ମୁଁ ଶ୍ରମିକଙ୍କ ମଜୁରୀ ଦେଇପାରିବି ନାହିଁ, ତେଣୁ ମୁଁ ଶ୍ରମିକମାନଙ୍କୁ ବଦଳରେ ଦୁଇ ଟିଣ ଚାଉଳ ଦେଇଥାଏ।”

ସେ ୨୦୧୦ ଏବଂ ପୁଣି ୨୦୨୫ ମସିହାରେ କ୍ଷତିପୂରଣ ପାଇଁ ଆବେଦନ କରିଥିଲେ। ଉଭୟ ଦାବିକୁ ଖାରଜ କରିଦିଆଗଲା।

ନିଜ କାଠ ଘରର ଏକ କୋଣରେ ଥିବା ଛୋଟ ରୋଷେଇ ଘରଟିର ଯତ୍ନ ନେଉଥିବା ସମୟରେ କାୱଲା କହନ୍ତି, “ମୁଁ ଯାହା ପାରୁଛି ସଞ୍ଚୟ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛି, କିନ୍ତୁ ଜାଣିନାହିଁ ଏହା କେତେ ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲିବ।”

ଏବଂ ରାମପାରା ଭାବନ୍ତି ଯେ, "ଵ୍ଲୋଉଙ୍ଗ ଵାଇ ନୁସୁତୋଙ୍ଗମୋ ଜାଗା ଲେ ମାୟୁଗ୍ରାଓ ଫୋ ଖାଖୋମଖେ ୟେ ଟୋଙ୍ଗମାଇମୋ ଜାଗା ଓଙ୍ଗମାଇଉଆଂଓହିଙ୍ଗ ୟେ ମା ଚାଉଙ୍ଗୁଓ ( ଆମେ ଭାବୁଛୁ ଯେ ଜଙ୍ଗଲ ଏବଂ ମଣିଷ ଉଭୟ ଏହି ହାତୀ ପାଇଁ ଏକ ସୁରକ୍ଷିତ ସ୍ଥାନ ପାଲଟିଛନ୍ତି)।"

ଏଠାରେ ରହୁଥିବା ଅଧିକାଂଶ ବାସିନ୍ଦା ରେଆଙ୍ଗ ଏବଂ ମିଜୋ ଜନଜାତିର ଏବଂ ସେମାନେ ମିଜୋ ଓ କାଉ ବ୍ରୁ ଭାଷାରେ କଥାବାର୍ତ୍ତା କରନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ଜୀବିକାର ମୁଖ୍ୟ ଉତ୍ସ ହେଉଛି ସ୍ଥାନାନ୍ତରଣ କୃଷି ବା ଝୁମ ଚାଷ। ହାତୀ, ସେ ଏକାକୀ ହେଉନା କାହିଁକି, ଅମଳ ଏବଂ ଘରର ଅପୂରଣୀୟ କ୍ଷତି କରିପାରେ।

ଏହି ସଂରକ୍ଷିତ ଅଞ୍ଚଳ ବହୁ ସଂଖ୍ୟକ କଲରାପତରିଆ ଵାଘ (ନିଓଫେଲିସ ନେଵୁସା), ଭାରତର ୧୫ଟି ପ୍ରାଇମେଟ୍ ପ୍ରଜାତି ମଧ୍ୟରୁ ୮ଟି ଯଥା ଫାୟାର୍‌ସ ଲିଫ୍ ମଙ୍କି (ଟ୍ରାକିପିଥେକସ ଫାୟରେଇ) ଏବଂ ହୁଲକ୍ ଗିବନ୍‌ମାନଙ୍କ(ଜିନସ ହୁଲକ)ର ଆବାସସ୍ଥଳ। ମାଲୟାନ୍ ସନ୍ ବିୟର (ହେଲାରକ୍ଟୋସ୍ମାଲଯୟାନସ୍‌) ଖାଦ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ କରନ୍ତି। ବାଘ (ପାନ୍ଥେରା ଟାଇଗ୍ରିସ) ଓ ଏବଂ ମାର୍ବଲ୍ଡ ଓ ଏସୀୟ ସୁନେଲୀ ବଣ ବିଲେଇ (ପାର୍ଡୋଫେଲିସ ମାର୍ମୋରାଟା ଏଵଂ କାଟୋପୁମା ଟେମିନକିଲ)ମାନେ ଏଠାରେ ଛାଇ ପରି ଶିକାର ପଛରେ ଘୁରି ବୁଲନ୍ତି।

ଏହି ଏକାକୀ ହାତୀ ସହିତ ନୋନ୍ଦିଆଙ୍କ ସମ୍ପର୍କ ବହୁ ପୁରୁଣା। ୬୩ ବର୍ଷୀୟ ନୋନ୍ଦିଆ ୧୯୮୭ ମସିହାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଦୁଇ ଦଶନ୍ଧି ଧରି ଏହି ହାତୀର ମା’ ପାଇଁ ମାହୁନ୍ତ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ। ସେ ଆସାମରୁ ଅଣାଯାଇଥିବା ଏକ ପୋଷା ହାତୀ ଥିଲା। "ଯେତେବେଳେ ବି ମୁଁ ଏହି ହାତୀକୁ ଦେଖେ, ମୋ ଭିତରେ ଭାବନାର ଏକ ଲହରୀ ଖେଳିଯାଏ। ମୁଁ ଖୁସି ଅନୁଭବ କରେ," ଏହି ଏକାକୀ ହାତୀ ବିଷୟରେ ନୋନ୍ଦିଆ କହନ୍ତି। ତାଙ୍କ ପାଖରେ ବସିଥିବା ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ହାମୋଇତି ହସନ୍ତି, ଯେତେବେଳେ ସେ ସେହି ପୋଷା ହାତୀ ବିଷୟରେ କଥା ହୁଅନ୍ତି ଯାହାକୁ ସେ ବହୁତ ଭଲ ପାଉଥିଲେ। ଆମେ ସେମାନଙ୍କର ପାରମ୍ପରିକ ବ୍ରୁ ଶୈଳୀର ଖୁଣ୍ଟିଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ନିର୍ମିତ ଘର ଭିତରେ ବସିଛୁ, ଯେଉଁଠାରେ ବେଡ୍‌ସିଟ୍‌କୁ ଅସ୍ଥାୟୀ ପରଦା ଭାବରେ ଟଙ୍ଗାଯାଇ ରୁମ୍‌କୁ ଅନ୍ଧାର କରାଯାଇଛି।

ଅନାଥ ହୋଇଯାଇଥିବା ଏହି ମାଈ ହାତୀ ଶାବକଟି ନିଜ ପାଇଁ ଜଣେ ସାଥୀ ଖୋଜୁଥିବା କଥା ଭାଵି ନୋନ୍ଦିଆ ଚିନ୍ତିତ ହୁଅନ୍ତି, ଯେତେବେଳେ ସେ ଅଶାନ୍ତ ହୋଇ ବହୁ ଦୂରକୁ ଯାତ୍ରା କରେ ଏବଂ ବେଳେବେଳେ ମିଜୋରାମ-ତ୍ରିପୁରା ସୀମାରେ ଥିବା ଏକ ଶାଗୁଆନ ବଗିଚା ନିକଟରେ ଦେଖାଯାଏ। ଏହା ଏକ ବିପଜ୍ଜନକ ଅଞ୍ଚଳ।

ଆସାମରୁ ଅଣାଯାଇଥିବା ତିନୋଟି ପୋଷା ହାତୀ ସେଠାରେ ଶାଗୁଆନ କାଠ କଟା କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିୟୋଜିତ ଅଛନ୍ତି ଏବଂ ବନ ବିଭାଗ କର୍ମଚାରୀମାନେ ଭୟ କରୁଛନ୍ତି ଯେ ଶାଗୁଆନ ମାଫିଆମାନେ ଏହି ବଣୁଆ ମାଈ ହାତୀକୁ କାବୁ କରିନେଇପାରନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ସେ ବହୁତ ପାଖକୁ ଚାଲିଯାଏ, ସେମାନେ ତାକୁ ଦୂରକୁ ଘଉଡ଼ାଇବା ପାଇଁ ଲୋକ ପଠାନ୍ତି।

୪୫ ବର୍ଷୀୟ ଲାଲମେଲଥା, ଦାମ୍ପାର ତେଇରେଇରେ ୧୦ ବର୍ଷ ଧରି ବିଟ୍ ଅଫିସର ଅଛନ୍ତି। ସେ କୁହନ୍ତି ଯେ ହାତୀର ପ୍ରଜନନ ପାଇଁ ଆଲୋଚନା ଚାଲିଥିଲା

ମିଜୋରାମରେ ହାତୀ ବଂଶ ହ୍ରାସ ଉପରେ ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିବା ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ବିଶେଷଜ୍ଞ ଅନୱାରୁଦ୍ଦିନ ଚୌଧୁରୀ କହନ୍ତି, "ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ ଯେ ଦାମ୍ପାରେ ମାଈ ହାତୀଟି ଜଙ୍ଗଲରେ ଏକାକୀ ରହିବା ତା’ ପାଇଁ ଚାପଜନକ। ଯଦି ବିଭାଗ ତା’ ସହିତ ପ୍ରଜନନ ପାଇଁ ଏକ ଅଣ୍ଡିରା ହାତୀର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିପାରନ୍ତା - ଯେଉଁଥିରେ କି ବହୁତ ଅଧିକ ଟଙ୍କା ଖର୍ଚ୍ଚ ହୁଅନ୍ତା ନାହିଁ, ତେବେ ହାତୀମାନେ ସ୍ଥାନୀୟ ସ୍ତରରେ ବିଲୁପ୍ତ ହେବାରୁ ବଞ୍ଚିଯାଆନ୍ତେ।"

୨୦୦୧ ମସିହାର ଏକ ଅଧ୍ୟୟନରୁ ଜଣାପଡିଛି ଯେ ପାରମ୍ପରିକ ଭାବେ ହାତୀମାନଙ୍କୁ ଶିକାର କରାଯାଉଥିଲା ଏବଂ ମିଜୋ, ଲାଇ, ମାରା, ବ୍ରୁ, ଚକମା ଓ ହ୍ମାର୍ ଭଳି ସ୍ଥାନୀୟ ଜନଜାତି ଏହାର ମାଂସ ଭକ୍ଷଣ କରୁଥିଲେ।

‘ଦି ୱାଇଲ୍ଡ ଏଲିଫ୍ୟାଣ୍ଟ ଏଲିଫାସ ମାକ୍ସିମସ୍‌ ଇନ୍ ମିଜୋରାମ’ ଶୀର୍ଷକ ଏହି ରିପୋର୍ଟ ଦର୍ଶାଏ ଯେ ୧୯୬୦ ଦଶକରେ ବିଦ୍ରୋହ ଏବଂ ଆଧୁନିକ ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ରର ବୃଦ୍ଧି ଯୋଗୁଁ ଶିକାରରେ "ଅଦ୍ଭୁତପୂର୍ବ ବୃଦ୍ଧି" ଘଟିଥିଲା। ଚରମପନ୍ଥୀମାନେ ହାତୀମାନଙ୍କୁ କେବଳ ମାଂସ ପାଇଁ ନୁହେଁ, ବରଂ ହାତୀଦାନ୍ତ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ହତ୍ୟା କରୁଥିଲେ, ଯାହାକୁ ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ର କିଣିବା ପାଇଁ ପାଣ୍ଠି ଯୋଗାଡ଼ କରିବାକୁ ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଏସିଆର ବଜାରରେ ବିକ୍ରି କରାଯାଉଥିଲା।

୧୯୮୦ ଏବଂ ୧୯୯୦ ଦଶକ ବେଳକୁ, ବାକି ରହିଥିବା ହାତୀମାନେ ପଶ୍ଚିମ ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣାଞ୍ଚଳରେ, ଦାମ୍ପା ଅଭୟାରଣ୍ୟ ଓ ନଗେଙ୍ଗପୁଇ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଅଭୟାରଣ୍ୟ ସମେତ, ଛୋଟ ଛୋଟ ପୃଥକ ଅଞ୍ଚଳରେ ଆବଦ୍ଧ ହୋଇ ରହିଗଲେ। ବାସସ୍ଥାନ ହରାଇବା ଏବଂ ଅନ୍ତଃପ୍ରଜନନର ଭୟ ଯୋଗୁଁ ଏହି ଗୁରୁତର ବିଭାଜନ ବାକି ରହିଥିବା ହାତୀପଲଙ୍କ ପାଇଁ "କୌଣସି ଭବିଷ୍ୟତ" ରଖିଲା ନାହିଁ।

ଲାଲମେଲଥା କହନ୍ତି, "ଦାମ୍ପାର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ପ୍ରାଣୀ ହେଉଛି ହାତୀ। ଖୁବ୍ ଢାଲୁଆ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଥିବା ଦୁର୍ଗମ ଓ ଗହଳିଆ ଜଙ୍ଗଲରେ କୌଣସି ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଦେଖିବା କଷ୍ଟକର ହୋଇଥିବା ବେଳେ, ହାତୀମାନଙ୍କୁ ଦେଖିବା ତୁଳନାତ୍ମକ ଭାବେ ସହଜ, ଯଦିଓ ଏହା ବାରମ୍ବାର ଘଟେ ନାହିଁ।" ରେଆଙ୍ଗ ଜନଜାତି ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଲାଲମେଲଥା ଆହୁରି କହନ୍ତି, "ଯେତେବେଳେ ବି ମୁଁ ହାତୀଟିକୁ ଦେଖେ, ମୋତେ ଲାଗେ ଯେ ତାକୁ ପ୍ରଜନନ ପାଇଁ ଏକ ସୁଯୋଗ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ, ଯେପରି ସେ ଏକାକୀ ନ ରହି ନିଜର ଏକ ପରିବାର ପାଇପାରିବ।" କିନ୍ତୁ ସେ ଏକ ପରସ୍ପର ବିରୋଧୀ ଚିନ୍ତାଧାରାକୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି: "ଏଭଳି ଆଶଙ୍କା ମଧ୍ୟ ରହିଛି ଯେ ଯଦି ହାତୀ ସଂଖ୍ୟା ବଢ଼େ, ତେବେ ଆମ ପରି ବନ କର୍ମଚାରୀମାନେ ଅଧିକ ଆକ୍ରମଣର ଶିକାର ହୋଇପାରନ୍ତି।"

ଏସ. ସାମୁଏଲ୍ ଅତି ସାଧାରଣ ଭାବେ କହନ୍ତି, "ମୁଁ ଏହି ପ୍ରାଣୀକୁ ୫୦-୬୦ ଥର ଦେଖିଛି।" ସେ ଦାମ୍ପା ଵନ ଡାକ ବଙ୍ଗଳାଠାରୁ କିଛି ଦୂରରେ ସିମ୍ କାର୍ଡ ଏବଂ ଜଳଖିଆ ବିକ୍ରି ହେଉଥିବା ଦୋକାନ ଗହଳିରେ ଏକ ବିଲ୍ଡିଂ ବାହାରେ ବସିଛନ୍ତି। ତେଇରେଇର ଏହି ୫୦ ବର୍ଷୀୟ ବାସିନ୍ଦା ସହଜରେ କହିପାରିବେ ଯେ ପ୍ରାଣୀଟି କେଉଁଠାରେ ଦେଖାଯିବାର ସମ୍ଭାବନା ଅଛି।

ଦାମ୍ପାରେ ବନ ସୁରକ୍ଷା କର୍ମୀମାନେ ମୁଖ୍ୟତଃ ଚୁକ୍ତିଭିତ୍ତିକ ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତି ପାଇଥାନ୍ତି, ଯେଉଁମାନଙ୍କୁ ନିୟମିତ ପାଟ୍ରୋଲିଂ ସମୟରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଏକ ଚେକ୍-ଲିଷ୍ଟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଦାୟିତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଥାଏ। ମିଜୋ ଜନଜାତିର ସାମୁଏଲ୍ କହନ୍ତି, "ଯେତେବେଳେ ଆମେ ଆମର ଚେକ୍-ଲିଷ୍ଟରେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ଚିହ୍ନଟ କରୁ, ଏହା ଏକ ସଫଳତା ପରି ମନେହୁଏ।"

ଅମଳ ଋତୁ ସମୟରେ, ହାତୀଟି ତେଇରେଇ ନଦୀର ଉପର ମୁଣ୍ଡରେ ଦୁଇରୁ ତିନି କିଲୋମିଟର ଦୂର ଲୁଇନାର ସ୍ଥିତ ତାଙ୍କର ଦୁଇ ହେକ୍ଟର ଚାଷଜମିକୁ ମଧ୍ୟ ଆସିଥାଏ। ସାମୁଏଲ୍ ବର୍ଷସାରା ପର୍ଯ୍ୟାୟକ୍ରମେ ବିଭିନ୍ନ ଶସ୍ୟ ଯଥା - ଧାନ, ମକା, କଖାରୁ, ସୋରିଷ, ସାରୁ, ଷ୍ଟିଙ୍କି ବିନ୍ (ଏକ ପ୍ରକାର ଶିମ୍ବ), ଗାଜର, ବନ୍ଧାକୋବି ଏବଂ ବାଇଗଣ ଚାଷ କରନ୍ତି।

ସେ କୁହନ୍ତି, "ଏହା କେବେ କୌଣସି ମଣିଷକୁ ଆକ୍ରମଣ କରିନାହିଁ, କିନ୍ତୁ କିଛି କହି ହେବନାହିଁ। ଏହା ଖାଦ୍ୟ ସନ୍ଧାନରେ ଶିକାର ବିରୋଧୀ କ୍ୟାମ୍ପର ଜଗୁଆଳି ଘର ପାଖକୁ ଚାଲିଆସେ। ସାଇ (ହାତୀଟି) କୌଣସି ଶବ୍ଦ ନକରି ଲୁଚିଛପି ଆସିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ, କିନ୍ତୁ ବାଉଁଶ ଭିତର ଦେଇ ଆସିବା ବେଳେ ଶୁଖିଲା କାଠି ଭାଙ୍ଗିବାର ଶବ୍ଦରୁ ତା’ର ଉପସ୍ଥିତି ଜଣାପଡ଼ିଯାଏ।"

ହାତୀ ଏବଂ ସମ୍ବର ହରିଣ ଯୋଗୁଁ ହେଉଥିବା ଆର୍ଥିକ କ୍ଷତିକୁ ସାମୁଏଲ୍ ସହିବାକୁ ଶିଖିଗଲେଣି। ପ୍ରତିବର୍ଷ ତାଙ୍କ ଅମଳର ଅତିକମରେ ୨୫ ପ୍ରତିଶତ ଏହିପରି ଆକ୍ରମଣ ଯୋଗୁଁ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ। ତାଙ୍କର ସାତଟି ସନ୍ତାନ ଅଛନ୍ତି ଏବଂ ଆଇଜଲ୍‌ରେ କାମ କରୁଥିବା ଦୁଇ ଝିଅ ପରିବାର ଚଳାଇବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଘରକୁ ଟଙ୍କା ପଠାନ୍ତି।

ସେ ୧୦ ବର୍ଷ ହେବ କ୍ଷତିପୂରଣ ପାଇଁ କୌଣସି ଦାବି କରିନାହାଁନ୍ତି। ସେ କୁହନ୍ତି ଯେ ଵହୁତ ପରିମାଣର ଶସ୍ୟ ହାନି ହେଉଥିଵା ଵେଳେ ମାତ୍ର ୪୦୦ ରୁ ୫୦୦ ଟଙ୍କା ପାଇବାକୁ ଅମଲା ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦେଇ ଯିଵାର ଅର୍ଥ କିଛି ନାହିଁ। ସେ ଆହୁରି ମଧ୍ୟ କୁହନ୍ତି, "ଯଦିଓ ଦାବି ମଞ୍ଜୁର ହୁଏ, ତେବେ ବହୁତ କମ୍ ଟଙ୍କା ମିଳିଥାଏ। ବେଳେବେଳେ କିଛି ବି ମିଳେନାହିଁ।"

ସାମୁଏଲ୍ ଆହୁରି କୁହନ୍ତି, "ଅକ୍ଟୋବରରୁ ମାର୍ଚ୍ଚ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପନିପରିବା ବିକ୍ରି ସମୟରେ ମୁଁ ୧.୫ ଲକ୍ଷ (ଟଙ୍କା) ରୋଜଗାର କରେ। ଶସ୍ୟ ନଷ୍ଟ ଯୋଗୁଁ ଏକ ଲକ୍ଷ ଟଙ୍କାର କ୍ଷତି ହୁଏ - ଯାହା ପାଖାପାଖି ୫୦ ପ୍ରତିଶତ। ଯଦି ମୋର ଶସ୍ୟ ହାତୀଠାରୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରୁହନ୍ତା, ତେବେ ମୁଁ ଆହୁରି ଏକ ଲକ୍ଷ ଟଙ୍କା ରୋଜଗାର କରିପାରନ୍ତି।"

ବେଳେବେଳେ ସାମୁଏଲ୍ ଚାହାଁନ୍ତି ଯେ ବନ ବିଭାଗ ଜଙ୍ଗଲର ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଅଞ୍ଚଳରେ ହାତୀଟି ପାଇଁ ଜଣେ ସାଥୀ ଖୋଜିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତା କି, ଯାହାଫଳରେ ସେ ବାହାରକୁ ଆସି ତାଙ୍କ ଚାଷଜମି ନଷ୍ଟ କରନ୍ତା ନାହିଁ। ସେ ଯେତେବେଳେ ୧୯୯୩-୨୦୧୮ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବନ ସୁରକ୍ଷା କର୍ମୀ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ ଏବଂ ଅଧିକ ହାତୀ ଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ମଣିଷ ସହିତ ସଂଘର୍ଷ କମ୍ ହେଉଥିଲା।

ସେ କୁହନ୍ତି, "ଲୋକେ ଭାବିପାରନ୍ତି ଯେ ଆର୍ଥିକ କ୍ଷତି ଯୋଗୁଁ ଆମେ ଦୁଃଖିତ ଏବଂ ହାତୀର ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ଆମର ଲାଭ ହେବ। କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତ କଥା ହେଉଛି, ବନ ବିଭାଗ ଦୁର୍ନୀତିଗ୍ରସ୍ତ। ଯଦି ସେମାନେ ଶସ୍ୟ ହାନି ପାଇଁ ଉଚିତ ମୂଲ୍ୟ ଦିଅନ୍ତେ, ତେବେ ଆମେ କୌଣସି ପ୍ରକାରେ ଏହି କ୍ଷତି ସହିତ ଚଳିବା ଶିଖନ୍ତୁ ଏବଂ ଘର ଖର୍ଚ୍ଚ ତୁଲାଇ ପାରନ୍ତୁ।"

ରାମପାରା ଭାବନ୍ତି ଯେ ଏହି ହାତୀ ପାଇଁ ଜଣେ ସାଥୀ ବିନା ଏବଂ ଏକ ନିଶ୍ଚିତ ପ୍ରଜନନ ଯୋଜନା ଅଭାବରେ, ହାତୀଟିର ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଏହି ପ୍ରାଣୀ ସହିତ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ସମ୍ପର୍କ ସବୁଦିନ ପାଇଁ ହଜିଯିବ।

“ମୁନୁସୁରାଓ ମାଙ୍ଗ୍ ଲେ ପାଲ୍ କ୍ମାମ୍ୟାଗ୍ ୟେ ମା ତଙ୍ଗ୍ ୟାଗ୍ୟା। ବ୍ଲୌଙ୍ଗନିତାଉମୁଙ୍ଗତାଉଜାରାଓ ଫୋ କମାମ୍ୟାଗୁଓ। ମାୟୁଙ୍ଗକାଥାଙ୍ଗଚିନିବୁସ୍କାଙ୍ଗତଙ୍ଗମୋ ଲେ ବେଥାଜାଲାଖେ ୟେ ନାଇଥାଓୟାଗ୍ ୟେ ନୋ ଚୁଙ୍ଗ୍ ମା ତଙ୍ଗ୍ ଉଓ [ଅଣ୍ଡିରା ହେଉ କି ମାଈ ହାତୀ ହେଉ, ଏମିତି ଲାଗୁଛି ଯେପରି ହାତୀଟି ଜଣେ ସାଥୀ ସନ୍ଧାନରେ ଜଙ୍ଗଲରେ ବୁଲୁଛି। କେବଳ ମଣିଷମାନେ ଏକାକୀ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ତାହା ଅନୁଭବ କରନ୍ତି]।”

ଏହି କାହାଣୀ ପାଇଁ ଅନୁବାଦ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସହାୟତା କରିଥିବାରୁ ରିପୋର୍ଟର ରୋଡିଙ୍ଗଲିଆନା ଏବଂ ଲାଲଭୋବିକାଙ୍କୁ ଧନ୍ୟବାଦ ଜଣାଇବାକୁ ଚାହାଁନ୍ତି।

ଏହି କାହାଣୀ ଶଶାଙ୍କ ଶ୍ରୀନିବାସନ-ପରୀ ଫେଲୋସିପ୍ ୨୦୨୫ ଦ୍ୱାରା ସମର୍ଥିତ

ଅନୁବାଦ: ଓଡ଼ିଶାଲାଇଭ୍‍