दम्पातला अखेरचा हत्ती

“त्याच्या सुळ्याचा एकच प्रहार आणि पीकभरली सात पोती अक्षरश: मातीमोल!’’

जवळपास अख्खं वर्ष उलटून गेलंय, तरी आपल्या दम्पारेंगपुई गावच्या घरातल्या त्या एकाकी हत्तीपायी झालेलं नुकसान रामपारा विसरू शकले नाहीयेत.

पीकभरली सात पोती म्हणजे मोहरीने शिगोशिग भरलेले पत्र्याचे पाच डबे. यांचं वजन साधारणपणे १० ते १२ किलो. अन्न साठवण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या पोत्यांमधल्या धान्याचं प्रमाण किंवा वजन मोजण्यासाठी मिझोरममध्ये पारंपरिकरित्या पत्र्याच्या डब्यांचा संदर्भ दिला जातो.

“हत्तीने चाटलं त्यामुळे सगळी मोहरी आता खराब झालीय,’’ ते म्हणतात. पहाऱ्यासाठी म्हणून उभ्या केलेल्या बांबूच्या झोपडीत साठवून ठेवलेला सारा तांदूळही या हत्तीच्या केवळ जिभेच्या धक्क्यापायी उद्ध्वस्त होऊन गेलाय.

तब्बल ७३ पावसाळे बघितलेले रामपारा हे अत्यंत समंजस आणि क्षमाशील! “तो ‘मयंग’ [हत्ती] चांगला आहे… कधीच माणसांवर हल्ला करत नाही; फार तर पिकांची नासधूस करतो. तो येतो केवळ अन्नाच्या शोधात आणि मग आला तसा निघूनही जातो.’’ स्वत: शेतकरी आणि बांबूच्या हस्तकलेतले जाणकार असलेले रामपारा हे रियांग या आदिवासी समुदायाचे आहेत.

ते सांगतात, “लाजाळू आहे हा हत्ती. जेव्हा कधी त्याला मानवी आवाज ऐकू येतो, तेव्हा तो त्याचे लांब कान खाली पाडतो.’’ आता त्याचं शेतात घुसायचं प्रमाणही कमी झालंय. २०२२ आणि २०२३ मधे तो तीन-चारदा आला होता, २०२४ मधे दोनदा आणि २०२५ मध्ये फक्त एकदाच.

दशकाहून अधिक काळ उलटलाय; हा हत्ती जंगल, गाव आणि शेतजमिनींच्या सीमांवर घुटमळतोय. नेहमी एकटाच. भारताच्या इतर भागांमध्ये हत्ती (एलिफस मॅक्सिमस) कळपात फिरतात. कळपप्रमुख असलेली माता आणि पिल्लं यांच्यात घट्ट नातं असतं. ती सारी कळपात परस्परांच्या सोबतीने वावरतात. पण इथे मात्र तसं दिसत नाही. मिझोरमच्या ममित जिल्ह्यात दम्पातला हा हत्ती एकटाच वावरत असतो. याच जिल्ह्यात राज्यातलं सर्वात मोठं वन्यजीव अभयारण्य (दम्पा व्याघ्र प्रकल्प) आहे. इथे १६ हत्ती राहतात. हत्तींची ही संख्या भारतातल्या एकंदर हत्तींच्या (२२,४४६) तुलनेत अगदीच नगण्य म्हणावी अशी! पण हत्तींसाठी मिझोरममधलं हे शेवटचं आश्रयस्थान ठरण्याची शक्यता फारच मोठी!

“तो एकुलता एक हत्ती मला वर्षातून दोनदा दिसतो. फार वर्षं ज्या हत्तीणीची मी काळजी घेतली, तिचंच हे पिल्लू... डोळाभर पाहण्यासारखं असतं!’’ रियांग समुदायातले नोंदिया सांगतात. माहूत म्हणून काम करण्याचा फार मोठा अनुभव त्यांच्या गाठीशी आहे.

खरंतर तो हत्ती आधी असा कधी एकाकी नव्हता. साधारण तीन दशकांपूर्वीपर्यंत या भागात अंदाजे २५ हत्ती वावरायचे. त्यांच्यातला फक्त एक हत्ती पाळीव होता; बाकीचे सगळे जंगली. नोंदिया यांच्या म्हणण्यानुसार, त्यापैकी काही हत्ती स्थलांतर करून बांगलादेशात गेले आणि इतर शिकाऱ्यांच्या निशाण्यात सापडले.

त्या मादीची आसाममधल्या एका पाळीव नर-हत्तीशी वन अधिकाऱ्यांनी जोडी जमवून दिली. तिने जुळ्यांना जन्म दिला- एक नर आणि एक मादी. मात्र २००६ मध्ये प्रसूतीदरम्यानच तिचा मृत्यू झाला, असं नोंदिया सांगतात. नव्याने जन्मलेल्या नर बछड्याचा जीव वाचू शकला नाही आणि पुढे वर्षभराच्या आतच त्या नर वडील हत्तीचाही मृत्यू झाला.

“एक पिलू मात्र अजूनही जंगलात बागडतंय,’’ ममित जिल्ह्यातल्या त्या एकुलत्या एका हत्तीचा संदर्भ नोंदिया यांच्या बोलण्यात येतो.

दम्पारेंगपुई आणि तेइरेईतली झूम शेतं, ओढे आणि हत्तींच्या पारंपरिक वाटांच्या आसपास हत्ती दिसून आल्याच्या घटनांची सर्वाधिक नोंद झालीय.

कावला हे दम्पारेंगपुईतले एक शेतकरी. त्यांच्या पिकांचं हत्तींमुळे नुकसान झालंय. कावलांचं वय ५३ वर्षं. फिरती शेती आणि रोजंदारीतून मिळणाऱ्या मजुरीवर त्यांचा उदरनिर्वाह चालतो. दिवसाला त्यांना साधारण ४०० ते ५०० रुपये मिळतात.

त्यांच्या गावापासून सात किलोमीटरवरचं मावबुआ. इथे दोन हेक्टर क्षेत्रावर पसरलेल्या त्यांच्या शेतात त्यांनी पहाऱ्यासाठी बांबूची झोपडी उभारली होती. ती हत्तीने तुडवून टाकली. त्यापायी भात, मिरची, मोहरी, भोपळा आणि वांगी यांच्या १५ पीकभरल्या पोत्यांचं नुकसान त्यावेळी त्यांच्या पदरी आलं.

“पहाऱ्याची झोपडी उभारायची तर १५,००० रुपये खर्च येतो आणि साधारण तीन महिने लागतात,’’ सहा लेकरांचे वडील असलेले कावला सांगतात. “प्रत्येक रुपया आमच्याच खिशातून जातो; आम्हाला कुठलीच भरपाई मिळत नाही. मला तर मजुरीचा खर्चही परवडत नाही, त्यामुळे मी कामगारांना मजुरीऐवजी दोन डबे तांदूळ देतो.’’

२०१० मध्ये आणि पुन्हा २०२५ मध्ये त्यांनी नुकसान भरपाईसाठी अर्ज केला होता. दोन्ही दावे फेटाळण्यात आले.

“जमेल तितकी बचत करतो मी, पण ती किती काळ पुरेल, ठाऊक नाही,’’ आपल्या लाकडी घराच्या एका कोपऱ्यातल्या छोट्याशा स्वयंपाकघरात काम करता करता कावला म्हणतात.

रामपारांना वाटतं, “ब्लाँग बाई म्नुसु तोंगमो जागा ले मयुंग राओ फो खाखोम खे ये तोंगमै मो जागा ओंग मै उआनो हिंग ये मा छौंग उओ [आम्हाला असं वाटतंय की जंगल आणि माणसांची वस्ती… दोन्ही हत्तीसाठी सुरक्षित झालंय.]’’

इथले बहुतेक सगळे रहिवासी रियांग आणि मिझो जमातींचे आहेत. ते मिझो आणि काऊ ब्रू या भाषा बोलतात. फिरती किंवा झूम शेती हे त्यांच्या उदरनिर्वाहाचं मुख्य साधन. हत्ती- अगदी एकटा असला तरी- पिकांचं आणि घरांचं अतोनात नुकसान करू शकतात.

क्लाउडेड लेपर्ड्स (Neofelis nebusa) या अभयारण्यात मोठ्या संख्येने आढळतात. भारतातल्या १५ प्राइमेट प्रजातींपैकी आठ प्रजाती; उदाहरणार्थ, फेअर्स लीफ मंकी (Trachypithecus phayrei) आणि हूलॉक गिबन्स (Genus hoolock) इथे आढळतात. अभयारण्यातल्या झाडांच्या खालच्या थरात (understorey) मलायन सन बेअर्स (Helarctos malayanus) चारा शोधत फिरतात. वाघ (Panthera tigris) आणि मार्बल्ड व एशियाटिक गोल्डन रानमांजर (Pardofelis marmorata आणि Catopuma temminckii) यासारखे प्राणी सावल्यांच्या आडोशाने दबा धरून इथे वावरत असतात.

नोंदिया यांचं त्या एकुलत्या एक एकाकी हत्तीशी खूप जुनं नातं आहे. १९८७ ला यांनी माहूत म्हणून काम सुरू केलं होतं. तब्बल दोन दशकं त्यांनी या हत्तीच्या आईचा माहुत म्हणून काम केलं. ती आसामहून आणलेली एक पाळीव हत्तीण होती. “जेव्हा जेव्हा मी या हत्तीला पाहतो, तेव्हा माझ्या मनात भावनांचा कल्लोळ उठतो. खूप आनंद होतो मला!’’ नोंदिया सांगतात. जेव्हा ते आपल्या त्या अत्यंत लाडक्या पाळीव हत्तीबद्दल बोलत असतात, तेव्हा त्यांच्या शेजारीच बसलेल्या त्यांच्या पत्नीच्या- हामोइती यांच्या चेहऱ्यावर स्मितहास्य उमटतं. आम्ही त्यांच्या ब्रू जमातीच्या खांबांवर उभारलेल्या पारंपरिक घरात बसलोय. पडद्यांसारख्या तात्पुरत्या लटकवलेल्या चादरींमुळे खोलीत काहीसं अंधारलंय.

ती एकटी अनाथ हत्तीण मीलनासाठी नर जोडीदाराच्या शोधात आहे, असं वाटून नोंदिया यांच्या मनात काळजीचे ढग दाटतात. जेव्हा ती अस्वस्थ असते तेव्हा दूरदूरपर्यंत भटकत राहते… कधीकधी मिझोरम-त्रिपुरा सीमेजवळच्या सागवानाच्या मळ्यापाशी दिसते. हा भाग म्हणजे निव्वळ धोका!

आसाममधले तीन पाळीव हत्ती आधीपासूनच तिथल्या सागवान तोडण्याच्या कामात गुंतवले गेलेत. सागवान माफिया त्या जंगली हत्तीणीला पकडू शकतात अशी भीती वन अधिकाऱ्यांना वाटतेय. त्यामुळे जेव्हा ती खूप जवळ येते, तेव्हा तिथून तिला दूर नेण्यासाठी ते माणसं पाठवतात.

४५ वर्षीय लालमेल्था हे गेल्या १० वर्षांपासून दम्पातल्या तेइरेईमधे ‘बीट ऑफिसर’ म्हणून कार्यरत आहेत. या हत्तीच्या प्रजननाबाबत चर्चा सुरू असल्याचं ते सांगतात.

“दम्पातल्या या हत्तीणीसाठी अरण्यात एकटं राहणं अत्यंत तणावपूर्ण आहे, यात शंकाच नाही. जर वन विभागाने तिच्या सोबतीसाठी एखाद्या हत्तीची व्यवस्था केली- त्यासाठी फारसा खर्चही येत नाही- तर स्थानिक पातळीवर हत्ती नामशेष होत जाणंही टाळता येईल,’’ वन्यजीव तज्ज्ञ अन्वरुद्दीन चौधरी म्हणतात. मिझोरममधल्या हत्तींच्या लोकसंख्येतली घट या विषयाच्या संदर्भात त्यांचा गाढा अभ्यास आहे.

पारंपरिकरित्या हत्तींची शिकार केली जायची आणि मिझो, लाई, मारा, ब्रू, चकमा व हमार यासारख्या स्थानिक जमातींकडून त्यांच्या मांसाचं सेवन केलं जायचं, असं २००१ मधल्या एका अभ्यासात नमूद करण्यात आलंय.

‘द वाइल्ड एलिफण्ट एलिफस मॅक्झिमस इन मिझोरम’ असं शीर्षक असलेला हा अहवाल. त्यात म्हटलंय- १९६० च्या दशकात बळावलेला बंडखोरीचा उद्रेक आणि आधुनिक शस्त्रास्त्रांची वाढ यामुळे हत्तींच्या शिकारीत ‘अभूतपूर्व वाढ’ झाली. हत्तींची हत्या केवळ त्यांच्या मांसासाठीच नव्हे, तर हस्तिदंतासाठीही केली जायची. आग्नेय आशियाई बाजारपेठांमध्ये या हस्तिदंताची विक्री केली जायची. त्यातून मिळणाऱ्या पैशाचा वापर शस्त्रास्त्रं खरेदीसाठी केला जायचा.

पश्चिम व दक्षिण भागात- ज्यामध्ये दम्पा अभयारण्य आणि रेंगपुई वन्यजीव अभयारण्याचा समावेश होता- लहान व एकमेकांपासून विलग झालेल्या तुकड्यांमध्ये १९८० आणि १९९० च्या दशकापर्यंत उरलेले हत्ती अडकून पडले होते. अधिवास नष्ट झाल्यामुळे आणि ‘इनब्रीडिंग’च्या धोक्यामुळे उरलेल्या हत्तींच्या कळपांचं भविष्यच अंधारून गेलं.

“दम्पामधील सर्वात मोठा प्राणी म्हणजे हत्ती. तीव्र उताराच्या टेकड्यांवरच्या तिथल्या घनदाट आणि दुर्गम जंगलात इतर कोणताही प्राणी नजरेस पडणं अत्यंत कठीण! त्यामुळे अगदी वारंवार नाही; तरी हत्ती तुलनेने अधिक प्रमाणात आणि सहजपणे दिसतात,’’ लाल्हमेल्था सांगतात. “जेव्हा जेव्हा मला हत्ती दिसतो, तेव्हा माझ्या मनात येतं- एकाकी राहण्यापेक्षा त्याला प्रजननाची आणि स्वतःचं असं एक कुटुंब निर्माण करण्याची संधी मिळायला हवी,’’ रियांग आदिवासी समुदायाचे सदस्य असलेले लाल्हमेल्था म्हणतात. मात्र हे सांगत असतानाच ते एक परस्परविरोधी चिंताही नोंदवून जातात- “जर हत्तींची संख्या वाढली, तर आमच्यासारख्या वनकर्मचाऱ्यांवर होणाऱ्या हल्ल्यांचं प्रमाण वाढण्याचीही शक्यता आहे.’’

“मी हा प्राणी ५०-६० वेळा पाहिलाय,’’ एस. सॅम्युअल अगदी सहजपणे सांगतात. ते दम्पा वननिरीक्षण बंगल्यापासून काहीच पावलांच्या अंतरावर असलेल्या एका इमारतीबाहेर बसलेत. आजूबाजूला सिम कार्ड्स आणि खाऊची दुकानं आहेत. हा प्राणी नेमका कुठे दिसण्याची शक्यता आहे हे तेइरेईचे रहिवासी असलेले ५० वर्षीय सॅम्युअल अगदी अचूक सांगू शकतात.

दम्पातले वनरक्षक प्रामुख्याने कंत्राटी पद्धतीने नियुक्त केले जातात. नियमित गस्तीदरम्यान आढळणाऱ्या प्राण्यांची यादी तयार करण्याची जबाबदारी त्यांच्यावर सोपवली जाते. “जेव्हा आम्ही आमच्या यादीतल्या प्राण्यांच्या नावासमोर ‘टिक’ करतो, तेव्हा भारी काहीतरी यश मिळाल्यावर व्हावा तसा आनंद आम्हाला होतो,’’ मिझो आदिवासी समुदायातले सॅम्युअल म्हणतात.

सुगीच्या काळात तो हत्ती तेइरेई नदीप्रवाहाच्या वरच्या बाजूला दोन ते तीन किलोमीटरवर असलेल्या लुइहनार इथल्या सॅम्युअल यांच्या दोन हेक्टरच्या शेतावरही येऊन जातो. वर्षभर पिकांची फेरपालट करत भात, मका, भोपळा, मोहरी, अळू, स्टिंकी बीन, गाजर, कोबी आणि वांगी यासारखी विविध पिकं सॅम्युअल घेतात.

“त्याने आजवर कोणत्याही माणसावर हल्ला केलेला नाही; तरीही, काहीच सांगता येत नाही,’’ सॅम्युअल सांगत असतात, “अन्नाच्या शोधात तो [हत्ती] शिकार-विरोधी छावणीतल्या टेहळणीच्या झोपडीच्याही जवळ येतो; अगदी गुपचूप! पण बांबूच्या बनातून वाट काढताना बांबूच्या काड्यांचा होणारा आवाज मात्र तो हत्ती आल्याची स्पष्ट चाहूल देतो.

हत्ती आणि सांबर हरणांमुळे होणाऱ्या पिकांच्या आर्थिक नुकसानीचा सामना करण्यासाठी सॅम्युएल यांनी मन घट्ट केलंय. दरवर्षी अशा हल्ल्यांमुळे त्याच्या पिकातला किमान २५ टक्के हिस्सा नष्ट होतो. सॅम्युअल यांना सात मुलं आहेत. त्यापैकी आयझॉलमध्ये नोकरी करणाऱ्या दोन मुली कुटुंबाच्या उदरनिर्वाहासाठी मदत म्हणून घरी पैसे पाठवतात.

गेल्या १० वर्षांत सॅम्युअल यांनी नुकसान भरपाईचा कोणताही दावा दाखल केलेला नाही. पिकांचं प्रचंड नुकसान होतं हे खरं; पण केवळ ४०० ते ५०० रुपये मिळवण्यासाठी सरकारी लालफीतीच्या किचकट प्रक्रियेत अडकून कशाला पडायचं, असं त्याचं म्हणणं. त्याविषयी ते म्हणतात- “दावे मंजूर झाले तरीही मिळणारी रक्कम अत्यंत तुटपुंजी असायची. आणि काही वेळा तर हाती काहीच पडायचं नाही!’’

“भाजीपाला विक्रीच्या हंगामात- ऑक्टोबर ते मार्च या काळात- मी दीड लाख रुपये कमावतो,’’ सॅम्युअल पुढे सांगतात, “हत्तींच्या हल्ल्यांमुळे मला एक लाख रुपयांचं नुकसान सोसावं लागतं- म्हणजेच ५० टक्के नुकसान. जर माझं पीक हत्तींपासून सुरक्षित राहिलं असतं, तर मी जास्तीचे एक लाख रुपये कमावू शकलो असतो.’’

कधीकधी सॅम्युएल यांच्या मनात येतं, वनविभागाने जंगलात अगदी आतापर्यंत शिरावं नि त्या हत्तीणीला एक जोडीदार शोधून देण्यास मदत करावी. म्हणजे ती जंगलाबाहेर येऊन आपल्या शेताची नासधूस करायचं थांबवेल. १९९३ ते २०१८ या काळात जेव्हा सॅम्युअल हे वनरक्षक म्हणून कार्यरत होते आणि जंगलात हत्तींची संख्या जास्त होती, तेव्हा मानवांशी होणाऱ्या संघर्षाचं हे प्रमाण कितीतरी कमी होतं.

“आर्थिक नुकसान झालं की त्रास होतो आम्हाला, त्यामुळे एखाद्या हत्तीचा मृत्यू आमच्यासाठी फायद्याचाच ठरेल, असं कुणाच्याही मनात येऊ शकतं,’’ ते म्हणतात, “पण सत्य असं की, वनविभाग भ्रष्ट आहे. जर वन विभागाने पिकांच्या नुकसानीची योग्य भरपाई दिली असती, तर आम्ही कसाबसा त्या नुकसानीचा सामना करत जगायला शिकलो असतो आणि घरखर्चही भागवू शकलो असतो.’’

रामपारा यांना असं वाटतं की, या हत्तीसाठी जोडीदार नसल्यामुळे आणि कोणत्याही निर्धोक प्रजनन योजनेचा अभाव असल्यामुळे या हत्तीचा मृत्यू झाल्यावर समाजाचं या प्राण्याशी असलेलं नातं कायमचं संपुष्टात येईल.

“म्नुसु राओ मांग ले पल क्माम याग ये मा तोंग याग या. ब्लोंग नी टाउमंग तौजा राओ फो क्माम याग उयो. मयुंग क्थांग चीनी बसकंग टोंगमो ले बेथा जला खे ये नाइथओ याग ये नो चुंग मा तोंग उओ.’’ [“नर असो की मादी; वाटतं की, कुठलाही हत्ती जंगलात फिरत असतो तो जोडीदाराच्या शोधात! केवळ माणसांनाच एकटेपणा जाणवतो असं नाही. एकटेपणा प्राण्यांनाही जाणवत असतो.’’]

भाषांतर आणि माहितीच्या स्वरूपात केलेल्या मदतीबद्दल रोडिंगलियाना आणि लालव्होहबिका यांचे आभार.

या लेखाला शशांक श्रीनिवासन-पारी फेलोशिप २०२५ चं सहाय्य लाभलं आहे.

अनुवाद : अमृता वाळिंबे