দাম্পাৰ শেষৰটো হাতী

“তাৰ শুঁৰ লাগি, গছক পৰি শস্যৰ সাতটা বস্তা নষ্ট হ’ল।”

এটা বছৰ পাৰ হৈ গ’ল। কিন্তু ৰামপাৰাই দংপাৰেনপুই গাঁৱৰ নিজ ঘৰটোৰ যি ক্ষতি সেই অকলশৰীয়া হাতীটোৱে কৰিলে, সেয়া তেওঁ পাহৰিব পৰা নাই।

সাত বস্তা শস্য পাঁচটা মিঠাতেলৰ টিনৰ বাকচৰ সমান। তাত প্ৰায় ১০-১২ কিলো ধৰে। মিজোৰামত খাদ্যশস্যৰ হিচাপ মিঠাতেলৰ টিনৰ বাকচত পৰম্পৰাগতভাৱে ৰখা হয়।

“হাতীয়ে চেলেকাৰ পিছত সৰিয়হখিনি বেয়া হৈ গ’ল,” তেওঁ লগতে কয়। তেওঁ বাঁহেৰে বনোৱা পহৰা দিয়া ঘৰটোত ৰখা ধানখিনিও হাতীয়ে চেলেকি নষ্ট কৰিলে।

কিন্তু ৭৩ বছৰীয়া ৰামপাৰাই কথাবোৰ ধৰি থকা নাই। “মায়ুং (হাতী) ভাল। মানুহক কেতিয়াও আক্ৰমণ নকৰে। খুব বেছি শস্য নষ্ট কৰে। খাদ্যৰ বাবে আহে আৰু গুছি যায়।”

তেওঁ পাৰিক এইবুলিও কয় যে হাতীটো লাজকুৰীয়া। “যেতিয়াই ই মানুহৰ মাত শুনে, কাণদুখন তললৈ কৰে।” আজিকালি খেতিৰ শস্য খাবলৈও কমকৈ অহা হৈছে। ২০২২ আৰু ২০২৩ত তিনি-চাৰিবাৰ আহিছিল, ২০২৪ত দুবাৰ আৰু ২০২৫ত মাত্ৰ এবাৰ।

এটা দশকৰো অধিক কাল এই হাতীটোৱে অৰণ্য, গাঁও আৰু খেতিপথাৰৰ সীমা হেৰফেৰ কৰি আহিছে। অকলেই আহে-যায়। ভাৰতৰ অন্যপ্ৰান্তত হাতীয়ে (Elephas maximus) জাক পাতি ঘূৰে। কিন্তু ৰাজ্যখনৰ মামিত জিলাৰ দাম্পা টাইগাৰ ৰিজাৰ্ভৰ অকলশৰীয়া ৰেঞ্জাৰ এই হাতীটো। ৰাজ্যখনৰ ভিতৰতেই সৰ্ববৃহৎ এই ব্যাঘ্ৰ সংৰক্ষিত অঞ্চলেই মিজোৰামৰ ১৬ টা হাতীৰ শেষ আশ্ৰয়স্থল। ভাৰতৰ মুঠ ২২,৪৪৬ টা হাতীৰ এক ক্ষুদ্ৰ অংশ।

“এবছৰত মই দুবাৰ হাতীটো দেখো। এনে লাগে যেন মই বহুদিন ধৰি যত্ন লোৱা মাতৃৰ সন্তানক চাই আছো,” ৰিয়াং সম্প্ৰদায়ৰ এগৰাকী প্ৰাক্তন মাউত নন্দিয়াই কয়।

হাতীটো সদায় যে অকলশৰীয়া যে আছিল, তেনে নহয়। তিনি দশক আগতে প্ৰায় ২৫ টা হাতী ইয়াত ভ্ৰমি ফুৰিছিল। তাৰে এটামাত্ৰ আছিল ঘৰচীয়া। বাকীবোৰ বনৰীয়া। নন্দিয়াৰ মতে কেইটামান বাংলাদেশলৈ গুছি গ’ল। আন কেইটামানক চিকাৰীয়ে মাৰিলে।

বন বিষয়াই মাকজনীক অসমৰ ঘৰচীয়া দতাল হাতী এটাৰ সৈতে প্ৰজননৰ ব্যৱস্থা কৰি দিয়ে। নন্দিয়াই কয় যে হাতীটোৱে যমজ সন্তান জন্ম দিছিল। এটা মতা আৰু আনটো মাইকী। কিন্তু ২০০৬ত প্ৰসৱৰ সময়ত মৃত্যু হয়। মতা পোৱালিটো বাচি নাথাকিল। এবছৰৰ ভিতৰতে পিতৃৰো মৃত্যু হয়।

“এটাই এতিয়াও হাবিত খেলি থাকে,” নন্দিয়াই মামিত জিলাৰ সেই অকলশৰীয়া হাতীটোৰ প্ৰসংগত কয়।

দংপাৰেনপুই আৰু তেইৰেইত প্ৰায়ে ঝুমখেতি পথাৰত, নৈ-নিজৰাৰ পাৰত আৰু হাতীৰ পৰম্পৰাগত পথত হস্তী ভ্ৰমি ফুৰা বুলি খবৰ পোৱা যায়।

দংপাৰেনপুইত কৃষক কাৱলাৰ খেতি বন্যহস্তীয়ে নষ্ট কৰি পেলাইছে। ৫৩ বছৰীয়া কৃষকজনে ঝুমখেতি কৰি আৰু দিনহাজিৰা কৰি দিনে ৪০০-৫০০ টকা উপাৰ্জন কৰি চলে।

২০২৫ত তেওঁৰ ঘৰৰ পৰা সাত কিলোমিটাৰ দূৰৰ মাৱবুৱাত থকা দুই হেক্টৰ খেতিমাটিত থকা পহৰাদাৰী চালিখন গছকি ভাঙি পেলায়। তাত থকা ধান, জলকীয়া, সৰিয়হ, ৰঙালাও আৰু বেঙেনাৰ মুঠ ১৫ বস্তা শস্য আৰু পাচলি নষ্ট কৰি পেলায়।

“চালিখন পুনৰাই বনাবলৈ প্ৰায় তিনিমাহ লাগিব, পইচা খৰচ হ’ব ১৫ হাজাৰ টকা,” ছটা সন্তানৰ পিতৃ কাৱলাই কয়। “আটাইখিনি টকা আমাৰ পকেটৰ পৰাই খৰচ হ’ব। ক্ষতিপূৰণ একো নাই। হাজিৰা লগালে পইচা দিব নোৱাৰো, সেয়ে দুই টিং চাউলকে দিও।”

তেওঁ ২০১০ত ক্ষতিপূৰণৰ বাবে আবেদন কৰিছিল। ২০২৫তো কৰিছিল। কিন্তু দুয়োবাৰেই তেওঁৰ আবেদন নাকচ কৰিছিল।

“যি পাৰো বচাবলৈ চেষ্টা কৰিছিলো। কিন্তু কিমানদিন চলিব পাৰিম নাজানো,” কাৱলাই তেওঁৰ কাঠৰ ঘৰটোৰ এটা চুকত থকা সৰু পাকঘৰটোৰ পৰা কয়।

ৰামপাৰাই ভাবে, “বলং বাই মনচু টংমো জাগা লে মায়ুং ৰাও ফো খাখম খে য়ে তংমাই মো জাগা অং মাই উৱানো হিং য়ে মা চৌং ও (মই ভাবো যে অৰণ্য আৰু মানুহ দুয়োৱেই হাতীৰ বাবে নিৰাপদ স্থান হৈ পৰিছে)।”

ইয়াৰে সৰহভাগ বাসিন্দাই ৰিয়াং আৰু মিজো জনজাতিৰ। তেওঁলোকে মিজো আৰু কাও ব্ৰু ভাষা কয়। তেওঁলোকৰ জীৱিকাৰ মূল উৎস ঝুম খেতি। এটা মাত্ৰ হাতীয়েও খেতি আৰু ঘৰৰ গুৰুতৰ ক্ষতি কৰিব পাৰে।

এই সংৰক্ষিত বনাঞ্চলত বহুসংখ্যক গোধাফুটুকী বাঘ (Neofelis nebusa) আছে। ভাৰতৰ ১৫টা প্ৰাইমেট প্ৰজাতিৰ ভিতৰত আঠটা যেনে ফায়ৰে’জ লীফ মাংকি (Trachypithecus phayrei) আৰু হলৌ বান্দৰ (Genus hoolock) আদি আছে। এই অৰণ্যত মালায়ান চান বীয়েৰ (Helarctos malayanus)য়ে গছৰ তলত খাদ্য বিচাৰি ফুৰে। নাহৰফুটুকী বাঘ (Panthera tigris) আৰু মাৰ্বলড্ আৰু এছিয়াটিক গ’ল্ডেন ৱাইল্ড কেট (Pardofelis marmorata আৰু Catopuma temminckii) ভ্ৰমি ফুৰে।

অকলশৰীয়া হাতীটোৰ সৈতে নন্দিয়াৰ সম্পৰ্ক বহু আগৰ। ১৯৮৭ চনৰ পৰা আৰম্ভ কৰি দুটা দশক ধৰি এই হাতীটোৰে মাকৰ মাউত হিচাপে কাম কৰিছিল ৬৩ বছৰীয়া লোকজনে। মাকজনীক অনা হৈছিল অসমৰ পৰা, ঘৰচীয়া হাতী আছিল। অকলশৰীয়া হাতীটোৰ প্ৰসংগত নন্দিয়াই কয়, “যেতিয়াই হাতীটো দেখা পাওঁ, মই আৱেগিক হৈ পৰো। সুখী অনুভৱ কৰো।” তেওঁৰ কাষতে বহি থকা তেওঁৰ পত্নীয়ে ঘৰচীয়া হাতীটোৰ কথা কৈ থকা শুনি মিচিকীয়াই হাঁহি আছে। আমি তেওঁলোকৰ পৰম্পৰাগত ব্ৰু ষ্টিল্ট ঘৰটোৰ ভিতৰত বহি আছো। কোঠাটোৰ খিৰিকীত বিচনাচাদৰকেই পৰ্দা হিচাপে লগোৱা আছে।

মাউৰা হাতীজনীয়ে সম্ভোগৰ বাবে সংগী বিচাৰি ফুৰা বুলি বিশ্বাস কৰা নন্দিয়াই চিন্তিত হয় যে কেতিয়াবা অশান্ত হৈ হাতীজনীয়ে দূৰ-দূৰণিলৈ গুছি যায়, কেতিয়াবা মিজোৰাম-ত্ৰিপুৰা সীমান্তৰ চেগুনৰ বাগান পায়গৈ। সেই ঠাই বৰ বিপদসংকুল।

অসমৰ তিনিটা ঘৰচীয়া হাতীয়ে ইতিমধ্যে তাৰ চেগুনৰ বাগানত কাম কৰি আছে। বন বিভাগে আশংকা ব্যক্ত কৰে যে চেগুনৰ মাফিয়াই সেই বনৰীয়া হাতীটো ধৰিব পাৰে। বেছি কাষ চাপি গ’লে বন বিভাগে মানুহ পঠিয়াই তাক আঁতৰাই আনে।

তেইৰেইৰ দাম্পাৰ খণ্ড বন বিষয়া ৪৫ বছৰ বয়সীয়া লালমেলথাই ১০ বছৰ ধৰি কৰ্মৰত, তেওঁ কয় যে হাতীজনীৰ প্ৰজননক লৈ আলোচনা চলিছিল

“দাম্পাৰ হাবিত এনেকৈ অকলশৰীয়া হাতী এটা থকাটো হাতীটোৰ নিজৰ বাবেই কষ্টকৰ। যদি বিভাগে হাতীটোৰ প্ৰজননৰ বাবে কিবা এটা ব্যৱস্থা কৰিব পাৰে। এই কামটোত বেছি পইচা খৰচ হ’ব এনে নহয়। স্থানীয়ভাৱে হাতী নিশ্চিহ্ন হৈ যোৱাৰ পৰা বাচিব,” মিজোৰামত হাতীৰ সংখ্যা কমি অহা বিষয়টো অধ্যয়ন কৰা বন্যপ্ৰাণী বিশেষজ্ঞ অনৱৰুদ্দিন চৌধুৰীয়ে কয়।

২০০১ৰ এক অধ্যয়নত কোৱা হৈছে যে পৰম্পৰাগতভাৱে হাতীৰ চিকাৰ কৰা হৈছিল আৰু হাতীৰ মাংস খাইছিল স্থানীয় জনজাতীয় সম্প্ৰদায় যেনে মিজো, লাই, মাৰা, ব্ৰু, চাকমা আৰু মাৰসকলে।

‘দা ৱাইল্ড এলিফেণ্ট এলেফাচ মেক্সিমাচ ইন মিজোৰাম’ শীৰ্ষক এই অধ্যয়নত কোৱা হৈছে যে ১৯৬০ৰ দশকত আধুনিক মাৰণাস্ত্ৰৰ আগমন আৰু ৰাজনৈতিক অভ্যুত্থানৰ ফলত হাতীচিকাৰ তুংগত উঠে। উগ্ৰপন্থীয়ে হাতী কেৱল মাংসৰ বাবেই চিকাৰ কৰা নাছিল, দাঁতৰ বাবেও মাৰিছিল যিবোৰ দক্ষিণ-পূৱ এছীয়াৰ বজাৰত বিক্ৰী হৈছিল। সেই পইচাৰ বিনিময়ত আহৰণ কৰা হৈছিল অস্ত্ৰ।

১৯৮০ আৰু ১৯৯০ত আন হাতীকেইটা দাম্পা অভয়াৰণ্য আৰু গেংপুই বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্যকে ধৰি পশ্চিম আৰু দক্ষিণৰ সৰু, অকলশৰীয়া ক্ষুদ্ৰ অঞ্চলত বিভক্ত হৈ পৰে। এনেকৈ বিভক্ত হৈ পৰাৰ ফলত সংকুচিত বাসস্থান আৰু প্ৰজননৰ ক্ষেত্রত ভাবুকি আহি পৰাত “ভৱিষ্যত নাইকিয়া” হৈ পৰে।

“দাম্পাৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ জন্তু হৈছে হাতী। ঘন অৰণ্যত আন জীৱ-জন্তু চকুত সহজে নপৰে, কিন্তু হাতী আপেক্ষিকভাৱে সহজেই ধৰা পৰে। যদিওবা সঘনে নহয়,” লালমেলথাই কয়। “যেতিয়াই হাতীটো দেখো, অনুভৱ কৰো যে হাতীটোক প্ৰজননৰ সুবিধা দিব লাগিছিল, অকলে এনেকৈ ঘূৰি ফুৰাতকৈ পৰিয়াল এটা হ’ব দিব লাগিছিল,” ৰিয়াং জনজাতীয় সম্প্ৰদায়ৰ লালমেলথাই যোগ দিয়ে। কিন্তু তেওঁ এইকথাও মানি লয়, “হাতীৰ সংখ্যা যদি বাঢ়ি যায়, বন বিভাগত কাম কৰা আমাৰ মানুহখিনিৰ ওপৰতো আক্ৰমণৰ সম্ভাৱনা বাঢ়ি যাব।”

“মই ৫০-৬০ বাৰৰো অধিক হাতীটোক দেখিছো,” এছ চেমুৱেলে নিৰ্বিকাৰ হৈ কয়। তেওঁ দাম্পা বন পৰিদৰ্শন বাংলোটোৰ পৰা কাষৰে এটা বিল্ডিঙৰ বাহিৰত বহি আছে। কাষতে চিম কাৰ্ড আৰু চিপচ্ আদি বিক্ৰী কৰা দোকান। তেইৰেইৰ বাসিন্দা ৫০ বছৰীয়া লোকজনে সহজেই কৈ দিব পাৰে কোন ঠাইত হাতীটো আহিব।

দাম্পাৰ ফৰেষ্ট গাৰ্ডসকলক ঘাইকৈ ঠিকাভিত্তিত নিযুক্তি দিয়া হয়। টহলৰ সময়ত কি কি জন্তু দেখা গ’ল, তাৰ এখন চেকলিষ্ট প্ৰস্তুত কৰিবলৈ দিয়া হয়। “আমি আমাৰ চেকলিষ্টখনত কোনো এটা জন্তুৰ নামৰ আগত টিক মাৰ্ক দিও, বৰ সন্তুষ্টি পাও,” মিজো জনজাতীয় সম্প্ৰদায়ৰ চেমুৱেলে কয়।

হাতীটোৱে লুইনাৰৰ তেইৰেই নদীৰে উজাই দুই-তিনি কিলোমিটাৰ গৈ খেতি চপোৱাৰ দিনত তেওঁৰ দুই একৰ খেতি পথাৰতো হাজিৰ হয়। চেমুৱেলে বছৰটোত সময় অনুসৰি ধান, মাকৈ, ৰঙালাও, সৰিয়হ, কচু, বীন, গাজৰ, কবি আৰু বেঙেনা খেতি কৰে।

“কোনো মানুহেক কেতিয়াও হাতীটোৱে আক্ৰমণ কৰা নাই, কিন্তু আপুনি ক’ব নোৱাৰে কেতিয়া কি হৈ যায়,” তেওঁ কয়। “হাতীটোৱে খাদ্যৰ সন্ধানত চিকাৰীৰ ওপৰত নজৰ ৰখা শিবিৰৰ পহৰাদাৰী চালিৰ কাষলৈ আহে। চাই (হাতী)টোৱে নিঃশব্দে আহিব খোজে, কিন্তু বাঁহনিৰ মাজেৰে ডাল-পাত ভাঙি খৰমৰাই যায় বাবে অহাৰ উমান পোৱা যায়।”

হাতী আৰু সম্বৰ হৰিণৰ ফলত হোৱা আৰ্থিক যি ক্ষতি হয়, সেয়া আজিকালি চেমুৱেলৰ গাত নালাগে। প্ৰতি বছৰে অন্ততঃ ২৫ শতাংশ ফচল এনেধৰণৰ আক্রমণত নষ্ট হয়। তেওঁৰ সন্তান সাতোটি। আইজলত কাম কৰা তেওঁৰ দুজনী জীয়েকে ঘৰলৈ পইচা পঠিয়াই থাকে, তেনেকৈ তেওঁৰ পৰিয়ালটো চলাত সহায় হয়।

তেওঁ যোৱা দহ বছৰত এবাৰো ক্ষতিপূৰণৰ বাবে আবেদন কৰা নাই। ক্ষতিপূৰণৰ বাবে চৰকাৰী মেৰপেচত সোমাই শেষত গৈ ইমান বৃহৎ পৰিমাণৰ ক্ষতিৰ বিনিময়ত ৪০০-৫০০ টকা পোৱাটোৱে নোপোচে, তেওঁ কয়, “আনকি আবেদন অনুমোদিত হ’লেও ক্ষতিপূৰণ তেনেই কম। কেতিয়াবা একোৱেই পোৱা নাযায়।”

চেমুৱেলে লগতে কয়, “মই শাক-পাচলি বিক্ৰীৰ বতৰত অক্টোবৰৰ পৰা মাৰ্চলৈকে ডেৰ লাখ (টকা) উপাৰ্জন কৰো।” “হাতীয়ে শস্য খাবলৈ আহিলে এক লাখ (টকা) মানৰ লোকচান হয়। প্ৰায় ৫০ শতাংশ। শস্যখিনি হাতীটোৰ পৰা ৰক্ষা কৰিব পৰা যায়, তেন্তে মই আৰু এক লাখ উপাৰ্জন কৰিব পাৰিলোঁহেঁতেন।”

কেতিয়াবা চেমুৱেলে আশা কৰে যে বন বিভাগে হাবিৰ গভীৰতাত হাতীটোৰ বাবে এটা সংগী বিচাৰি দিব, যাতে হাতীটোৱে তেওঁৰ খেতিপথাৰ নষ্ট কৰিবলৈ বাহিৰলৈ আহিবলৈ এৰে। ১৯৯৩ চনৰ পৰা ২০১৮ চনলৈকে তেওঁ বন ৰক্ষী হিচাপে কাম কৰিছিল আৰু তেতিয়া হাতীৰ সংখ্যা অধিক আছিল বাবে মানুহৰ সৈতে সংঘাত কম হৈছিল।

“কোনোবাই ভাবিব পাৰে যে আমি আমাৰ আৰ্থিক ক্ষতিৰ কথা চিন্তা কৰিছো, হাতীটোৰ মৃত্যু হ’লে আমাৰ লাভ হ’ব,” তেওঁ কয়। “কিন্তু সঁচা কথা ক’বলৈ গ’লে বন বিভাগটো দুৰ্নীতিগ্ৰস্ত। তেওঁলোকে আমাৰ শস্যৰ ক্ষতিৰ বিনিময়ত উচিত মূল্য দিলে আমি কোনোমতে লোকচানৰ সৈতে চলি থাকিবলৈ শিকি গ’লোহেঁতেন। তেনেকৈয়ে আমাৰ পৰিয়ালবোৰো চলি গ’লহেঁতেন।”

ৰামপাৰাই ভাবে যে হাতীটোৰ সংগী এটা বিচাৰি নিদিলে আৰু প্ৰজননৰ বাবে সুবিধা নাপালে হাতীটো এদিন মৰি যোৱাৰ পিছত সম্প্ৰদায়টোৰ জন্তুবিধৰ সৈতে সম্পৰ্ক চিৰদিনৰ বাবে হেৰাই যাব।

“মানচু ৰাও মাং লে পাল কেমান য়াগ য়ে মা তং য়াগ য়া। লাউং নি তাওমুং তাউজা ৰাও ফো কেমান য়াগ ইউ। মায়ুং কেথাং চিনি বুচকাং তংমো লে বেথা জালা খে য়ে নাইথাও য়াগ য়ে নো চুং মা টং ইউ (মতা হওক বা মাইকী, হাতীটোৱে সংগীৰ সন্ধানত এনেকৈ ঘূৰি ফুৰা যেন লাগে। কেৱল মানুহেই যে অকলশৰীয়া অনুভৱ কৰে, এনে নহয়। জন্তুৱেও কৰিব পাৰে)।”

প্ৰতিবেদকে ৰদিংলিয়ানা আৰু লালভোবিকাক এই প্ৰতিবেদন যুগুতোৱাৰ সময়ত অনুবাদ আৰু তথ্যৰে সহায় কৰাৰ বাবে ধন্যবাদ জ্ঞাপন কৰিব বিচাৰিছে।

এই প্ৰতিবেদন শশাংক শ্ৰীনিবাসন-পাৰি ফেল’শ্বিপ, ২০২৫ৰ অধীনত যুগুতোৱা হৈছে।

অনুবাদ: পংকজ দাস