कमलकोशचा वारसा जपणारी प्रभाती

कमलकोश या अत्यंत सुबकपणे विणलेल्या चटईचं मर्म जाणणाऱ्यांची संख्या विरळ आहे.

अन् ती प्रत्यक्ष विणणारे लोक तर त्याहूनही कमी.

पश्चिम बंगालच्या कूचबिहार जिल्ह्यात तयार होणाऱ्या या वेताच्या चटया अत्यंत बारकाव्यांनी नटलेल्या असतात. चप्पट केलेल्या वेताच्या बारीक पट्ट्यांपासून बनवल्या जाणाऱ्या या चटया, त्यांच्यावरील सांस्कृतिक चिन्हांमुळे इतर चटयांपेक्षा वेगळ्या आणि उठून दिसतात.

“एका पारंपरिक कमलकोश चटईवर कोला गाछ (केळीचं झाड), मोर, मंगल कलश आणि स्वस्तिक यांसारख्या शुभ चिन्हांचं नक्षीकाम केलेलं असतं,” प्रभाती सांगते.

कमलकोश चटया विणता येणाऱ्या मोजक्या विणकरांपैकी एक म्हणजे प्रभाती; तिने अगदी लहान वयात, म्हणजेच वयाच्या अवघ्या दहाव्या वर्षीच, ही कला आत्मसात करायला सुरुवात केली. “या गावातला (घेगीरघाट) प्रत्येकजण अगदी लहान वयात चटया विणायला सुरुवात करतो,” ३६ वर्षीय प्रभाती सांगते. “माझी आई कमलकोश (कमळाच्या आकाराची नक्षी) अगदी काही भागांतच विणायची; पण माझ्या वडिलांना नक्षीकामाची उत्तम जाण होती. ते मला समजावून सांगायचे, ‘ही नक्षी अशा प्रकारे विणून बघ.’ त्यांना स्वतःला विणकाम करता येत नसलं तरी त्यांच्या चोख मार्गदर्शनातून आपल्याला खूप काही शिकायला मिळाल्याचं प्रभातीला वाटतं.

आम्ही तिच्या घेगीरघाट गावातल्या घराच्या ओसरीत बसलो होतो. या भागातील बहुतेक विणकर घराच्या ओसरीत काम करणं पसंत करतात. तिचं संपूर्ण कुटुंब तिच्या अवतीभोवतीच असतं आणि या हस्तकलेशी संबंधित विविध कामांमध्ये तिला मदत करतं. चटईच्या धाग्यांमध्ये नक्षीकाम हेच मुख्य काम आहे. म्हणजेच त्या नक्षीची संकल्पना मांडणं आणि ती प्रत्यक्षात साकारणं हे काम केवळ प्रभातीलाच जमतं. “आम्ही हे काम फक्त आमच्या स्मरणशक्तीच्या जोरावर करतो,” ती आपल्या नक्षीकाम करण्याच्या पद्धतीबद्दल सांगते.

कृष्णचंद्र भौमिक हे शेजारच्या धालियाबारी शहरातील व्यापारी असून ते प्रभातीकडून नियमितपणे कमलकोश विकत घेतात. “कमलकोश ही एक अत्यंत नाजूक आणि अभिरुचीपूर्ण वस्तू आहे तिचं मोल केवळ एखाद्या जाणकारालाच असतं. एका उत्तम दर्जाच्या चटईचं खरं महत्त्व एखादी बंगाली व्यक्ती समजू शकते. त्यामुळेच ते उच्च दर्जाच्या चटयांचे मुख्य खरेदीदार आहेत,” असं ती पारीला सांगते.

धर कुटुंब घेगीरघाट गावात राहतं अन् हे गाव जवळजवळ पूर्णपणे विणकरांनीच वसवलंय, किंबहुना संपूर्ण कूचबिहार-१ ब्लॉकच तसा आहे. हे पाटी म्हणजेच चटई विणकर आहेत, त्यांची मुळं बांगलादेशातली असून त्यांच्या मूळ ठिकाणानुसार प्रत्येकाची एक वेगळी शैली आणि कारागिरी आहे. त्याची गोष्ट नंतर कधीतरी जाणून घेऊयात.

या चटया ढोबळमानानं पाटी विणकामात येतात. मोटा पाटी (जाडसर चटया) पासून ते उत्कृष्ट आणि दुर्मिळ कमलकोश अशा विविध प्रकारच्या या चटया असतात. यासाठी वापरला जाणारा वेत हा पश्चिम बंगालच्या कूचबिहार प्रदेशात आढळणारा एक स्थानिक प्रकार आहे.

कमलकोश चटई बनवण्यासाठी, वेताच्या काड्यांचा सर्वात बाहेरील थर काळजीपूर्वक बारीक पट्ट्यांमध्ये कापला जातो, ज्यांना बेट म्हणतात. नंतर या पट्ट्या अधिक चमक आणि पांढरेपणासाठी स्टार्चमध्ये उकळल्या जातात, ज्यामुळे रंग अधिक उजळतो.

ही महत्त्वाची पूर्वतयारी तिचा पती मनोरंजन धर करतो. ती लग्नानंतरचा एक प्रसंग सांगते. तिनं पतीला सांगितलं की, तिला उत्तम चटया विणता येतात, पण त्यासाठी योग्य कच्च्या मालाची गरज आहे. म्हणूनच, “माझ्या पतीने हळूहळू कमलकोश विणण्यासाठी वेताच्या बारीक पट्ट्या कापणं शिकून घेतलं.”

प्रभाती आमच्याशी बोलत असताना आम्ही तिच्या हातांच्या हालचाली निरखत होतो. तिथं एकमेव आवाज ऐकू येतो तो म्हणजे तिच्या चपळ बोटांमधून सरकणाऱ्या वेताच्या पट्ट्यांची सळसळ. एकमेकांना लागून असलेल्या ही घरं म्हणजे एक वस्ती आहे. जिथून अधूनमधून एखादी गाडी जाताना दिसते. घराभोवती केळी आणि सुपारीची झाडं आहेत; तर घरापासून जवळच सात फूट उंचीपर्यंत वाढलेली वेताची दाट झुडपंही नजरेस पडतात.

ही कुशल कारागीर मोजमापासाठी हाताच्या पारंपरिक मोजणी पद्धतींचा वापर करते. ‘एक हात’ म्हणजे साधारणपणे १८ इंच, जे हाताच्या लांबीचा वापर करून मोजले जाते. अडीच हात रुंद आणि चार हात लांब असलेली चटई, साधारणपणे चार बाय सहा फूट आकाराची भरते.

प्रभाती काम थांबवून थोडा वेळ मोबाइलमधले फोटो बघते आणि गिऱ्हाईकांसाठी विणलेल्या काही कमलकोश चटया आम्हाला दाखवते. “कमलकोश चटया केवळ मागणीनुसारच बनवल्या जातात. स्थानिक व्यापारी जेव्हा आम्हाला ऑर्डर देतात, तेव्हाच आम्ही त्या विणतो. या विशेष प्रकारच्या चटया हाटमध्ये विक्रीसाठी उपलब्ध नसतात.”

आजकाल लोक आपल्या आवडीनुसार चटया विणून घेतात; यात कमलकोश चटईवर नावं आणि तारखा विणून घेतल्या जातात. “लग्नांच्या प्रसंगी, अनेकांना वधु-वरांचं नाव विणून घ्यायचं असतं. ‘शुभ विवाह’, ‘जोया’, विजयादशमीच्या शुभेच्छा देणारा शब्द मागणीनुसार विणले जातात,” ती पुढे सांगतात; कारण या विशेष चटया विवाहसोहळे किंवा सणांसारख्या शुभप्रसंगीच बाहेर काढल्या जातात. “बंगाली लिपीच्या तुलनेत इंग्रजी शब्द विणणं खूप सोपं असतं,” प्रभाती सांगते; कारण बंगाली लिपीतील वळणावळणाची अक्षरं विणणं थोडी अवघड असतं.

ही एक अत्यंत दुर्मिळ कला आहे, ज्याला कूचबिहार-१ ब्लॉक पाटी शिल्प सहकारी समितीचे सचिव प्रदीप कुमार राय यांनीही दुजोरा दिला आहे. स्वतः पारंगत विणकर असलेल्या राय यांनी सांगितलं, “संपूर्ण कूचबिहार जिल्ह्यात साधारणपणे १०,००० चटई विणकर आहेत. मात्र, या संपूर्ण प्रदेशात कमलकोश विणकाम करणारे अगदी बोटावर मोजण्याइतकेच १०-१२ कारागीर उरलेत.”

या सहकारी समितीची स्थापना १९९२ मध्ये झाली असून, सध्या ३०० विणकर तिचे सदस्य आहेत. या भागात चटई विणकामासाठी कार्यरत असलेली ही एक अग्रगण्य सहकारी संस्था आहे. ही संस्था घुघुमारी इथं दर पंधरवड्याला ‘पाटी हाट’ म्हणजेच चटयांचा बाजार भरवते. कूचबिहार प्रदेशातील चटयांसाठी समर्पित असलेला हा एकमेव बाजार आहे; जिथं बाजाराच्या दिवशी साधारणपणे १,००० विणकर अन् जवळपास १०० व्यापारी जमतात.

प्रभाती या प्रदेशातील ‘कमलकोश’ विणकाम करणाऱ्या मोजक्या आणि शेवटच्या विणकरांपैकी एक आहे; आणि ही जबाबदारी ती अत्यंत गांभीर्याने पार पाडते. “माझी आई दररोज विणकाम करते. ती एक दिवसही सुट्टी घेत नाही. आम्हाला एखाद्या कामासाठी बाहेर जावं लागलं, किंवा माझ्या आजोबांच्या घरी जायचं असेल, तरच ती काम थांबवून बाहेर पडते,” तिची मुलगी मंदिरा सांगते. मंदिराने अवघ्या पाच वर्षांची असल्यापासूनच आईचं काम निरखून पाहत ही कला आत्मसात केलीये.

प्रभाती आणि मनोरंजनला १५ वर्षांची मंदिरा आणि ७ वर्षांचा पियुष (टोजो) अशी दोन अपत्यं आहेत. शाळेव्यतिरिक्त मिळणाऱ्या फावल्या वेळेत, ही दोन्ही मुलं ही कला शिकण्यात मग्न असतात. मंदिरा प्रभातीच्या आई-वडिलांकडे राहते आणि विणकामात आईला मदत करण्यासाठी आठवड्यातून दोनदा घरी येते. लहान परंतू अत्यंत उत्साही असलेला ‘टोजो’ देखील ही कला मग्न होऊन शिकतो; तो विणकामासाठी लागणाऱ्या वेताच्या पट्ट्या अत्यंत एकाग्रतेने तयार करतो. आजूबाजूचे मित्र क्रिकेट खेळण्यात मग्न असताना, तो मात्र आपल्या कामाला जुंपलेला असतो.

प्रभातीच्या या कलेमध्ये नवनवीन प्रयोग करण्याची संधी मिळते, हे आसपासची मुलं जाणून आहेत; त्यामुळं प्रभातीनं हे कौशल्य आपल्याला शिकवावं म्हणून ते तिच्या मागे तगादा लावतात. “माझ्या शेजारच्या मुलीने मला विचारलं काकू, मलाही शिकव ना!” ती सांगते. सुट्टीच्या दिवसांमध्ये आणि शनिवार-रविवारच्या दिवशी, तिचं घर एका सर्जनशील कार्यशाळेत रुपांतरित होतं. “मोर आणि झाडांची चित्रं कशी विणायची, हे शिकण्यासाठी ही मुलं खूपच उत्सुक असतात. मात्र, त्यांना लगेचच तसं विणणं जमत नाही. त्यामुळे, मी त्यांना चटईचे कोपरे विणायला सांगते आणि मी नक्षीकाम करत असताना, त्यांना ते बारकाईने पाहायला सांगते. “मी त्यांना हळूहळू शिकवेन,” ती म्हणते.

मंदिरा कमलकोश विणायला शिकत असली, तरी तिला असा एखादा व्यवसाय करायचाय ज्यातून अधिक पैसे मिळतील आणि आरामही मिळेल. “कदाचित मी नर्सिंगचं शिक्षण घेईन,” ती म्हणते. “चटई विणणं खूप कष्टाचं काम आहे. नोकरी करणारी व्यक्ती आरामात बसून काम करून पैसे कमावू शकते. त्यासाठी सतत राबत रहावं लागत नाही. म्हणूनच आमच्या पिढीतल्या कोणालाही चटई विणण्याच्या व्यवसायात पूर्णवेळ काम करायचं नाहीये.”

तिचा मुद्दा पटवून देण्यासाठी ती तिच्या आईची दिनचर्या सांगते. “आता माझ्या आईचंच बघा ना ती रोज सकाळी ५:३० वाजता उठते. उठल्या उठल्या घराची झाडलोट आणि साफसफाई करते. नंतर एक तास चटई विणण्यासाठी बसते. आम्ही सकाळी लवकर जेवतो त्यामुळं स्वयंपाकही लवकर करावा लागतो. आम्ही जेवल्यानंतर तिचं जेवण होतं. त्यानंतर ती पुन्हा दुपारपर्यंत चटई विणत बसते; फक्त अंघोळीसाठी ती थोडा वेळ काढते. सगळी कामं आवरली की पुन्हा घराची झाडलोट करून विणकाम सुरू करते ते थेट रात्री ९ वाजेपर्यंत. हे काम संपवल्यानंतर ती रात्रीचा स्वयंपाक करते, मग आम्ही जेवतो आणि झोपी जातो.”

“माझे आई-वडील जत्रा-मेळ्यांना जात नाहीत, कारण घरीच खूप काम असतं. आम्हाला दररोज किमान एक चटई विणावी लागते; असं काम केलं तरंच आमचा महिना भागेल इतकं १५,००० रुपये उत्पन्न मिळतं,” मंदिरा सांगते.

चटई बनवण्याच्या प्रक्रियेला स्थानिक भाषेत ‘समष्टिगत काज’ म्हटलं जातं. म्हणजेच कुटुंब आणि संपूर्ण समाजाचा एकत्रित प्रयत्न. “आमचा चटई विणण्याचा व्यवसाय ही काही एका माणसानं करण्यासारखी गोष्ट नाही. महिन्याच्या शेवटी चांगलं उत्पन्न मिळवायचं असेल, तर प्रत्येकाला या कामात हातभार लावावा लागतो,” प्रभाती सांगते; चटई विणकामाच्या पूर्वतयारीसाठी ती पूर्णपणे तिच्या कुटुंबावर अवलंबून असते.

चटई विणकाम करणाऱ्या कुटुंबातील आणि या कलेचे जाणकार कांचन डे सांगते, “या कामाची विभागणी शेतीकाम आणि कलाकुसरीचं काम अशा दोन भागांत केली जाते.” पुरुष मंडळी चटईसाठी लागणारा कच्चा माल शेतातून कापून आणतात, वेताची रोपं लावतात, ती कापतात आणि विणकामासाठी योग्य अशा लवचिक पट्ट्यांमध्ये त्याचे तुकडे करतात; तर स्त्रिया वेताच्या या पट्ट्या स्टार्चमध्ये उकळतात, त्या वाळवतात आणि त्यापासून चटई विणतात. अगदी लहान मुलंही कामांमधील या लिंग-आधारित विभागणीचं अनुकरण करतात. मुली कांचनकडे विणकाम करण्यासाठी येतात, तर मुलं वेत वेगळं करण्याचं काम करतात. ती जवळच्याच गंगालर कुठी गावातील शिक्षिका आहे.

६ x ७ फूट या स्टॅण्डर्ड आकाराची एक चटई तयार करण्यासाठी १६० वेताच्या काड्या लागतात. या काड्यांपासून लवचिक पट्ट्या बनवण्याच्या कामासाठी दोन दिवस लागतात; हे काम पुरुष करतात. 'बेत शोलाई' आणि 'बेत तोला' म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या या दोन-टप्प्यांच्या प्रक्रियेमध्ये, वेताच्या काड्या अनेक पट्ट्यांमध्ये वेगळ्या केल्या जातात. त्यातील लाकडासारखा कठीण भाग काढणे आणि त्यानंतर २ मिमी जाडीची प्रत्येक पातळ पट्टी काळजीपूर्वक वेगळी करून तिची जाडी ०.५ मिमीपर्यंत कमी करणे, या प्रक्रियेचा यात समावेश असतो. ही किचकिट प्रक्रिया असून, वेताच्या अत्यंत बारीक पट्ट्या काढण्यासाठी अनुभवी आणि अतिशय पारंगत हातांची गरज असते.

“साधारणपणे चटया या वेताच्या नैसर्गिक रंगाच्या पट्ट्या वापरून विणल्या जातात, तर कमलकोश मात्र प्रामुख्याने दोन रंगांच्या पट्ट्या वापरून विणली जाते,” ही कुशल कारागीर तिच्या कामाविषयी भरभरून सांगते. विणकाम करताना तिला अनेक तास मांडी घालून बसून रहावं लागतं; कधीकधी आधारासाठी ती लाकडी मोढा वापरते. विणलेल्या भागांच्या कडा उसवू नये यासाठी प्रभाती त्या कडांना पायांनी दाबून धरते; तर विणकामाच्या पॅटर्ननुसार वेताच्या पट्ट्यांचा नेमका जुडगा उचलण्यासाठी दोन्ही हातांचा वापर करते.

ती एकाच वेळी वेताच्या जवळपास ७० पट्ट्या हाताळते. वेताच्या चटईची प्रत्येक वीण पूर्ण करण्यासाठी, प्रभातीला सुमारे ६०० पट्ट्यांमधून एकच पट्टी वर-खाली करत गुंफावी लागते; हे काम करण्यासाठी हातांशिवाय इतर कोणत्याही यांत्रिक साधनांचा वापर केला जात नाही. सहा बाय सात फूट आकाराची एक चटई विणण्यासाठी तिला ही प्रक्रिया साधारणपणे ७०० वेळा करावी लागते.

“एक कमलकोश तयार करून विणण्यासाठी जेवढा वेळ लागतो, तेवढ्याच वेळात १० साध्या चटया विणता येतात; आणि हा फरक त्याच्या किमतीतही जाणवतो,” प्रभाती सांगते. “कमलकोश विणणं हे खूप कष्टाच काम आहे, पण त्यातून मिळणारा मोबदलाही खूप असतो.” जेव्हा कमलकोशच्या ऑर्डर्स कमी असतात, तेव्हा प्रभाती साध्या चटयासुद्धा विणते. खरं तर, ती म्हणते की ती वर्षाला याच प्रकारच्या चटया जास्त विणते, कारण त्या लवकर तयार होतात.

प्रभाती नम्रपणे सांगते की, तिला पालक म्हणून आपली भूमिका आणि कमलकोश विणकर म्हणून असलेली तिची साधी ओळख आवडते. “माझ्यामध्ये कमलकोश विणण्याची क्षमता आहे, म्हणूनच मी त्या बनवते. मला याचा अभिमान वाटतो.”

बोलण्याआधी ती थोडी संकोचली, “इतरांना ती विणता येत नाही. मी ही दुर्मिळ चटई विणू शकते म्हणूनच तुम्ही माझ्याकडे आलात, नाही का? तुम्ही दुसऱ्या कोणाकडे गेला नाहीत!”

या कथेला मृणालिनी मुखर्जी फाउंडेशन फेलोशिपचे सहाय्य लाभले आहे.