ଦଳିତ ଧୀବର ମହିଳାମାନଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚର ହେଉନଥିବା ପରିଶ୍ରମ

ବଡ଼ି ସକାଳୁ ନିଜ ଘର ଆଗରେ ବସି ୪୮-ବର୍ଷୀୟା ଗୋମତୀ ଭିରାୟାନ ଘରଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ତରବରିଆ ଖାଇବା ପାଇଁ କିଛି ରାନ୍ଧିବାରେ ଲାଗିଥାଏ। ମୟଲାଦୁଥୁରାଇ ଜିଲ୍ଲା ଅନ୍ତର୍ଗତ ସିକାଝି ତାଲୁକାର ପଜାୟାରଠାରୁ ଛ’ କି. ମି. ଦୂର ଠଣ୍ଡାଭାକୁଲାମ ଗାଁର ଦଳିତ ଆବାସସ୍ଥଳ ଆନ୍ନା ନଗରଠାରେ ଏହା ଏକ ସାଧାରଣ ଦୃଶ୍ୟ। ସ୍ଥାନୀୟ ଅନ୍ୟ ସବୁ ମହିଳାଙ୍କ ପରି ପାହାନ୍ତା ଚାରିଟାରୁ ଗୋମତୀଙ୍କର ଦିନ ଆରମ୍ଭ ହେଇଯାଏ। ତାଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରତିଦିନ ସକାଳର କାମ ହେଉଛି ନିକଟରେ ଥିବା ଏକ ପାଣିକଳରୁ ପାଣି ଆଣିବା, ଆବୁଡ଼ାଖାବୁଡ଼ା ଘରକୁ ସଫା କରିବା, ଓ ଘର ବାହାରେ ବସି କାଠଲଗା ଚୁଲିରେ ରୋଷେଇ କରିବା।

“ଗ୍ୟାସ ସିଲିଣ୍ଡର ମିଳୁଛି, କିନ୍ତୁ ଏମିତିରେ ଶସ୍ତା”, ଅଭ୍ୟାସଗତ ଭାବେ କଢେଇରେ କିଛି ଘାଣ୍ଟିବା ବେଳେ କହନ୍ତି ଗୋମତୀ। ସ୍ଵାମୀ,ଶାଶୁ ଓ ପୁଅଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳଖିଆ ସହ ଦିନ ଖାଇବା ତିଆରି କରିବା ସାରିଲା ବେଳକୁ ସମୟ ହେଇଯାଏ ଓ ସେ ନିଜେ ଖାଇବାକୁ ସମୟ ମିଳେନି।

ସେ ତରବର ହେଇ ପଜାହିୟାର ମାଛଧରା ବନ୍ଦରକୁ ଯାଏ, ଯେଉଁଠି ସେ ମାଛ ଶୁଖେଇବା କାମ କରେ। ପାଣିର ତରଙ୍ଗ ଓ ଚାନ୍ଦ୍ରମାସର ଚକ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ସେ କାମ କରେ, ସେହି ଅନୁଯାୟୀ ତା’ର ପ୍ରତିଟି ଦିନ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ଶେଷ ହୁଏ।

ଘରକାମ ସାରିଲା ପରେ ଅଳ୍ପ ଜୁଆର ଥିଲାବେଳେ ଜଣ ଜଣକରି ମହିଳାମାନେ ନଦୀକୂଳକୁ ଯାଆନ୍ତି। ଯଦି କାହାକୁ ପଜାହିୟାର ଯିବାର ଥାଏ, ତେବେ ସେମାନେ ସକାଳ ଆଠଟା ବେଳକୁ ଯାଇ ପାଖ ବସଷ୍ଟାଣ୍ଡରେ ପହଞ୍ଚନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କର ଏହି ଯିବା ସମୟ ଜୁଆର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। “ପଜାହିୟାର ହେଉଛି ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକମାନଙ୍କ ଜୀବନରେଖା! ଆଖପାଖର ସବୁ ଗାଁଗୁଡ଼ିକ ପାଇଁ ଏହା ହିଁ ସବୁକିଛି”, କହନ୍ତି ଗୋମତୀ, ଯେ କି ପଜାହିୟାର ମାଛଧରା ବନ୍ଦରଠାରେ ଜଣେ ମାଛ ଶୁଖାଳି ଭାବେ କାମ କରନ୍ତି।

କୋଲ୍ଲିଦାମ ନଦୀ ଯେଉଁଠାରେ ବଙ୍ଗୋପସାଗରରେ ମିଶିଛି ସେହି ମୁହାଁଣଠାରେ ପଜାହିୟାର ମାଛଧରା ବନ୍ଦର ରହିଛି। ମୟଲାଦୁଥୁରାଇ ଜିଲ୍ଲାରେ (ପୂର୍ବରୁ ଥିବା ନାଗପଟ୍ଟିନାମ ଜିଲ୍ଲାରୁ ସୃଷ୍ଟ) ଥିବା ପଜାହିୟାର ହେଉଛି ତାମିଲନାଡୁର ୧୨ଟି ମାଛଧରା ବନ୍ଦରରୁ ଗୋଟିଏ ଓ ଆଖପାଖ ଗାଁଗୁଡିକର ହଜାର ହଜାର ଶ୍ରମିକଙ୍କ ଜୀବିକା ଏଠାରେ ଧରାହେଉଥିବା ମାଛ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ

ପଜାହିୟାର ମାଛଧରା ବନ୍ଦରଠାରେ ବହୁ ବର୍ଷ ହେଲାଣି ଗୋମତୀ ଭିରାୟାନ ମାଛ ଶୁଖେଇବା କାମ କରୁଛି। “ମହିଳାମାନଙ୍କ ଜୀବନ ବନ୍ଦର ସହ ଓତଃପ୍ରୋତ ଭାବେ ଜଡ଼ିତ”, ଗୋମତୀ ବୁଝାଏ। “ଆମେ ଜନ୍ମ ହେଇଛୁ ଏଇଠି, ବାହା ହେଇଛୁ ଏଇଠି ଓ ଜୀବନ ବଞ୍ଚୁଛୁ ଏଇଠି। ଆଗରୁ ଚାଷ ଜମିରେ ଧାନ, ବାଜରା ଓ କାନ୍ଦୁଲ ରୋଇବା କାମ କରୁଥିଲୁ। କିନ୍ତୁ ଏବେ ସେସବୁ କରିବା ସ୍ଥାନ ଆଉ ନାହିଁ – ଅତି ଜୋର ବର୍ଷା ହେଉଛି, ନଚେତ ଆଦୌ ହେଉନାହିଁ, କିଛି ଫସଲ ବି ହେଉନାହିଁ”।

ସେ କହି ଚାଲନ୍ତି, “ମୁଁ ୧୫ ବର୍ଷ ବୟସ ବେଳୁ ନଦୀରୁ ହାତରେ ଚିଙ୍ଗୁଡ଼ି [କାରିଡିଆ] ଧରୁଛି। ମୋ ମା’ ଓ ଶାଶୁ ବି ତାହା କରୁଥିଲେ”, ଓ ପୁଣି କହନ୍ତି, “ମୁଁ ଅନ୍ତଃସତ୍ତ୍ଵା ଥିଲାବେଳେ ବି ମୋର ଇଚ୍ଛା ହେଉଥିଲା ଓ ମୁଁ ଚିଙ୍ଗୁଡ଼ି ଧରୁଥିଲି। ମୋ ରାଜଗାରରେ ମୁଁ ମୋ ପିଲାମାନଙ୍କ ପଢା ଖର୍ଚ୍ଚ ଯୋଗାଉଥିଲି। ମୁଁ ଯେତେଦିନ ବଞ୍ଚିଥିବି, ସେତେଦିନ ଚିଙ୍ଗୁଡ଼ି ଧରିବା ଜାରି ରଖିବି”।

ବନ୍ଦରଠାରୁ ଛ’ କି. ମି. ଦୂରରେ ସେ ଯେଉଁଠି ରହୁଛି ସେଠାରୁ ୨୦ ଜଣରୁ ଅଧିକ ମହିଳା ମଧ୍ୟ ଏହି କାମ କରୁଛନ୍ତି। “ସେହି ସ୍ତ୍ରୀଲୋକମାନେ ସକାଳ ଛ’ଟା ବସ ଧରି କାମକୁ ଆସନ୍ତି। ଆମେ ଚିଙ୍ଗୁଡ଼ି, ମାଛ ଓ ସ୍କୁଇଡ଼୍ (ଏକ ପ୍ରକାର ଜଳଚର ପ୍ରାଣୀ) ଆଦି ପ୍ରତ୍ୟେକକୁ ଅଲଗା ଭାବେ ଚାରି ପାଞ୍ଚ ଥର ଧୋଇ, ଲୁଣ ଦେଇ ଶୁଖାଉ ଓ ସଂରକ୍ଷଣ କରୁ”, କହନ୍ତି ପରାଇୟାର ଗୋଷ୍ଠୀର (ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ ଅନୁସୂଚିତ ଜାତି ଭାବେ ତାଲିକାଭୁକ୍ତ) ଗୋମତୀ।

୨୦୧୧ ଜନଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ତାମିଲନାଡୁର ମଇଲାଡୁଥୁରାଇ ଜିଲ୍ଲାସ୍ଥିତ ଠଣ୍ଡାଭାକୁଲାମଠାରେ ୧,୫୧୦ ଜଣ ଦଳିତ ବାସ କରୁଛନ୍ତି।

“ପଜାହିୟାର ଉପରେ ଥିବା ଆସ୍ଥାକୁ ଘେନି ଆମେ ଆମ ଦଳ ଗଦହିଛୁ”, ଗୋମତୀ ନିଜ ମହିଳା ସହକର୍ମୀମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ଯୋଗ କରନ୍ତି, “ସେହି ଆସ୍ଥାକୁ ଧରି ଆମେ ଆମ ଜୀବନ ଗଢୁ, ବାହା ହେଉ ଓ ବଞ୍ଚିରହୁ। ମୁଁ ଏଇଠି ଜନ୍ମ ହେଇଛି ଓ ବାହା ହେଇଛି”।

୪୮-ବର୍ଷୀୟା ଗୋମତୀଙ୍କ ପରି ଠଣ୍ଡାଭାକୁଲାମ, ପୁଲିୟାନଥୁରାଇ, ଥରକାସ ଓ ଆଖପାଖ ଅଞ୍ଚଳରେ ରହୁଥିବା ଅନେକ ଶୁଖୁଆ ତିଆରି କରୁଥିବା ଗୋଷ୍ଠୀଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ। ଉପ୍ପାନାର, ବକିଙ୍ଗହାମ ଓ କୋଲ୍ଲିଦାମ ପରି ନଦୀଗୁଡିକର ଅଳ୍ପ ଲବଣାକ୍ତ ପାଣିରୁ ସେମାନେ ପିଢି ପରେ ପିଢି ଚିଙ୍ଗୁଡ଼ି, କଙ୍କଡ଼ା ଓ ମାଛ ଧରି ଆସୁଛନ୍ତି।

ଗୋମତୀଙ୍କ ପରି ପାରମ୍ପରିକ ପାରିବେଶିକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଅନ୍ୟ ଅନେକ ମହିଳା କୋଲ୍ଲିଦାମ ନଦୀ ଓ ସ୍ଥିର ଜଳରୁ ପିଢି ପରେ ପିଢି ଚିଙ୍ଗୁଡ଼ି, କଙ୍କଡ଼ା ଓ ମାଛ ଧରିବା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ଆସୁଛନ୍ତି। ନଦୀର ଛନ୍ଦ ତଥା ଚାନ୍ଦ୍ରମାସ ଦ୍ଵାରା ପ୍ରଭାବିତ ଜୁଆର ଓ ଚିଙ୍ଗୁଡ଼ି କେତେବେଳେ ମିଳେ ସେ ସମ୍ପର୍କରେ ଏହି ମହିଳାମାନଙ୍କର ଗଭୀର ଜ୍ଞାନ ରହିଛି।

ଫିସରିଜ ଷ୍ଟାଟିଷ୍ଟିକ୍ସ ୨୦୨୨ ଅନୁଯାୟୀ ସମୁଦ୍ର ବା ଲୁଣାଜଳ ଅଞ୍ଚଳରେ ମାଛଧରା କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ, ଅର୍ଥାତ ସାମୁଦ୍ରିକ ମତ୍ସ୍ୟ ଉତ୍ପାଦନରେ ସାରା ଦେଶରେ ତାମିଲନାଡୁର ସ୍ଥାନ ତୃତୀୟ – ବର୍ଷକୁ ୫.୯୫ ଲକ୍ଷ ଟନ।

ଗୋମତୀ ରହୁଥିବା ଆନ୍ନା ନାଗରର ୧୫ରୁ ଅଧିକ ମହିଳା ହାତରେ ମାଛ ଧରିବା କାମ କରୁଛନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ମୌସୁମୀ ସମୟରେ, ବିଶେଷ କରି ତାମିଲ କାରଥୀକାଇ (କାର୍ତ୍ତିକ) ଓ ମାରଗଝି (ମାର୍ଗଶୀର) ମାସକୁ ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକମାନେ ‘ମରୁଡ଼ି’ ସମୟ ବୋଲି କହନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ବିଶେଷ କିଛି କାମ କରିବାକୁ ମିଳେନାହିଁ।

“ଅମାବାସ୍ୟା ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣମୀର ଉଚ୍ଚ ଜୁଆରଯୁକ୍ତ ଦିନଗୁଡ଼ିକରେ ଚିଙ୍ଗୁଡ଼ିସବୁ ସ୍ଥାନ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତି। ତାହା ହେଉଛି ମାଛଧରା ସମୟର ଆରମ୍ଭ। ଏହି ଆରମ୍ଭ ସମୟର ତିନିଦିନ ପରେ ଆମେ ଚିଙ୍ଗୁଡ଼ି ଧରିବାକୁ ଯାଉ”, ଗୋମତୀ ବୁଝାଇ ଦିଅନ୍ତି। କୋଲ୍ଲିଦାମ ନଦୀ ମୁହାଣ ପାଖରେ ସାମାନ୍ୟ ଉଚ୍ଚରେ ରହିଛି, ତେଣୁ ପାଣି ଶୀଘ୍ର ଗଡ଼ିଯାଇ ଖଲାସ ହେଇଯାଏ। ଗୋମତୀଙ୍କ କହିବା ଅନୁଯାୟୀ, ଯଦି ସେମାନେ ସକାଳ ୭ଟାରେ ଧରିବା ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି, ତେବେ ୧୦ଟା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କାମକରି ଫେରନ୍ତି, ସେତେବେଳକୁ ଜୁଆର ପୁଣି ଫୁଲିବା ଆରମ୍ଭ କରି ଦେଇଥାଏ।

ଗୋମତୀଙ୍କ ଭଳି ଚିଙ୍ଗୁଡ଼ି ଧରାଳିମାନେ ଚାନ୍ଦ୍ରମାସ ଚକ୍ର, ଜୁଆର ଭଟ୍ଟାର କ୍ରମ, ନଦୀଶଯ୍ୟାର ଉଚ୍ଚତା ଓ ଜୁଆର ଅଞ୍ଚଳ ଆଦି ସମ୍ପର୍କରେ ବଶ ଅଭିଜ୍ଞ। “ଅମାବାସ୍ୟା ଦିନ ସକାଳ ଛ’ଟାରେ ଉଚ୍ଚ ଜୁଆର ଆସେ। ତୃତୀୟ ଦିନ ଘଣ୍ଟାଏ ଡେରିରେ। ତା’ ପରଦିନଠାରୁ ଆମେ ଚନ୍ଦ୍ରର ଅର୍ଦ୍ଧଚନ୍ଦ୍ରାକାର ଦିବସ ଗଣିବା ଆରମ୍ଭ କରୁ ଓ ତ୍ରୟୋଦଶ ଦିବସ ବେଳକୁ ଚନ୍ଦ୍ର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କ୍ଷୟ ହୋଇଯାଏ। ଏକାଦଶ ଦିବସ ପରେ ଜଳସ୍ରୋତର ଗତି ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯାଏ, ଓ ଜୁଆର ମନ୍ଥର ହୋଇଯାଏ, ପାଣି ଧୀରେ ଖଲାସ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଶୀଘ୍ର ବଢିଯାଏ। ତେଣୁ ଚାନ୍ଦ୍ରମାସ ଚକ୍ରର ପ୍ରଥମ ଓ ଶେଷ ତିନି ତିନି ଦିନକୁ ଛାଡିଦେଉ ଯେତେବେଳେ ଉଚ୍ଚ ଜୁଆର ରହେ ଓ ଆମେ ମୋଟାମୋଟି ଅଳ୍ପ ଜୁଆର ରହୁଥିବା ସାତ ଦିନରେ ହିଁ ମାଛ ଧରୁ”, ଗୋମତୀ ବୁଝାଇ କୁହନ୍ତି।

ସାଧାରଣତଃ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ତରଙ୍ଗ ଯୋଗୁ – ଉଭୟ ପୂର୍ଣ୍ଣମୀ ଓ ଅମାବାସ୍ୟାର ପୂର୍ବରୁ ଓ ପରେ – ସେମାନେ ସମୁଦାୟ ଛ’ ଦିନ ପାଇଁ ଚିଙ୍ଗୁଡ଼ି ଧରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହି ଅବଧିକୁ ‘ସିଜନ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯେତେବେଳେ କି ସାମୁଦ୍ରିକ ପ୍ରାଣୀ ନଦୀମୁହାଁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହୋଇଥାନ୍ତି।

ଗୋମତୀର ସହକର୍ମୀ ବିଳାମ୍ବୁ କହନ୍ତି କି ଚିଙ୍ଗୁଡ଼ି ଏବେ ଦୁର୍ଲଭ ହେଇଗଲାଣି। “ଆଗରୁ ଲୋକେ ୫୦୦ରୁ ୧୦୦୦ ଟଙ୍କାର ଚିଙ୍ଗୁଡ଼ି ଧରୁଥିଲେ”। ଏବେ ପାଣି ଖସିଗଲା ପରେ ଚିଙ୍ଗୁଡ଼ି ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁନାହିଁ, ଏବଂ ମହିଳାମାନେ ଅଧିକାଂଶତଃ ଖାଲିହାତରେ ଫେରୁଛନ୍ତି। “ଗତକାଲି, ଯେଉଁମାନେ ସ୍ରୋତର ବିପରୀତରେ ଯାଇଥିଲେ ସିଳାପି [ଆଫ୍ରିକାନ ଟିଲାପିଆ] ମାଛଟିଏ ଧରିଥିଲେ, ଯେଉଁଟିକୁ ଆମେ ଆମେ ୫୦ ଟଙ୍କାରେ ବିକୁ, ବେଳେବେଳେ ୧୦୦ ଟଙ୍କାରେ”, ସେ କହିଲେ।

ଭାରତର ତତବର୍ତ୍ତୀ ଜଳର ୧୦୦ ମିଟର ଭିତରେ ୮୬ ପ୍ରତିଶତ ମାଛ ଧରାପଡ଼େ, ୨୦୦ ମିଟର ଭିତରେ ତାହା ୯୨ ପ୍ରତିଶତକୁ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥାଏ। ଏହି ଉଭୟ ଅଞ୍ଚଳ (ଜୋନ) ସ୍ୱଳ୍ପ ପରିମାଣର ମାଛ ଧରୁଥିବା ଧୀବର ସମୁଦାୟର ପହଞ୍ଚରେ ରହିଛି। “ତେବେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକ ସମ୍ପଦ ସଘନ [ସମୁଦ୍ର] ତଟବର୍ତ୍ତୀ ଉନ୍ନୟନ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଯୋଗୁ ଭୀଷଣ ଭାବେ ପ୍ରଭାବିତ ହେଉଛି”, ଭାରତୀୟ ନୀଳ ଅର୍ଥନୀତି ସମ୍ପର୍କିତ ଏକ ରିପୋର୍ଟ କହେ।

ବିଳାମ୍ବୁ ଚିନାକାନୁ ୩୫ ବର୍ଷ ଧରି ଚିଙ୍ଗୁଡ଼ି ବ୍ୟବସାୟୀ ଥିଲେ ଓ ଏବେ ପଜାହିୟାର ବନ୍ଦରଠାରେ ଜଣେ ମାଛ ଶୁଖାଳି ଭାବେ କାମ କରୁଛନ୍ତି। ଏବେ ତାଙ୍କର ଉତ୍ତର-ପଚାଶ ବର୍ଷ ବୟସରେ ପହଞ୍ଚି ସାରିଥିବା ସେ ତାଙ୍କ ବାହାଘର ପରଠାରୁ ଏହି କାମ କରି ଆସୁଛନ୍ତି। “ଲୋକେ ଚିଙ୍ଗୁଡ଼ି ଧରି ଆଣିବେ, ଓ ଯେତେବେଳେ ଆସି କୂଳରେ ପହଁଚିବେ ଆମେ ତାଙ୍କଠାରୁ କିଣି ପଜାହିୟାରଠାରେ ବିକିବୁ। ବିକିସାରିଲା ପରେ ଆମେ ସେମାନଙ୍କ ମୂଲ ଦେବୁ – ୧୦୦୦ରୁ ୨୦୦୦ ଟଙ୍କା। କିନ୍ତୁ ସେହି ରୋଜଗାର କେବେ ବି ଯଥେଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ। ଏକାଧିକ ସ୍ଥାନରୁ ଆମେ ଟଙ୍କା ଉଧାର ଆଣିଥାଉ, ଅଧିକାଂଶ ସ୍ଥଳେ ପୂର୍ବ ଉଧାର ଶୁଝିବା ପାଇଁ ଅଧିକ ଉଧାର କରୁ, ଖାଲି କାମ ଚଳେଇ ନେବା ପାଇଁ। ପୋଙ୍ଗଳ ଓ ଦୀପାବଳି ପରି ଦିନଗୁଡ଼ିକରେ ଆମେ ଶ୍ରମିକମାନଙ୍କୁ ଟଙ୍କା ଓ ନୂଆ ଲୁଗାପଟା ଦେଉ। ସେତେବେଳେ ଜୀବନ ବେଶ ଭଲରେ ଚାଲୁଥିଲା”, ପଛ କଥା ମନେ ପକେଇ କହନ୍ତି ବିଳାମ୍ବୁ।

ରୋଗରେ ପଡ଼ି ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ଓ ଝିଅ ଚାଲିଗଲା ପରେ ବଞ୍ଚି ରହିଥିବା ଝିଅ ଓ ୯୦-ବର୍ଷ ବୟସ୍କା ଶାଶୁ ମା’ଙ୍କ କଥା ବୁଝିବା ପାଇଁ ବିଳାମ୍ବୁ ପଜାହିୟାରଠାରେ ଜଣେ ମାଛ ଶୁଖାଳି ଶ୍ରମିକ ଭାବେ କାମ ଆରମ୍ଭ କଲେ। “ମୁଁ ମୋ ସ୍ଵାମୀ ମରିଗଲା ପରେ ୧୦ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚିଙ୍ଗୁଡ଼ି କିଣିଲି। ଯଦି ୨,୦୦୦ ଟଙ୍କାର ଚିଙ୍ଗୁଡ଼ି କିଣିବ ୧୦୦ରୁ ୨୦୦ ଟଙ୍କା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କ୍ଷତି ସହିବ। ମୋ ବଡ଼ ଝିଅ ଦେଣାକାରମାନେ ଦିନେ ଘରେ ଆସି ପହଁଚିବେ ବୋଲି ଚେତାବନୀ ଦେଇ ଏହି ବ୍ୟବସାୟ ବନ୍ଦ କରିବାକୁ କହିଲା। ତେଣୁ ମୁଁ ସେ ବ୍ୟବସାୟ ଛାଡ଼ିଦେଲି। ଯଦି ତୁମେ ଦେୟ ଦେଇ ପାରିବନି, ତେବେ ଗାଳି ଶୁଣିବାକୁ ପଡ଼ିବ। ମୁଁ ସେ ବ୍ୟବସାୟ ଛାଡ଼ିଦେଲି ଓ ପଜାହିୟାରଠାରେ କାମ କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲି”, ବିଳାମ୍ବୁ କହନ୍ତି। ସ୍ଵାଧୀନ ଭାବେ କରୁଥିବା ପାରମ୍ପରିକ କାମ ଛାଡ଼ି ମଜୁରି ପାଇଁ ଶ୍ରମିକ କାମ କରିବା ତାଙ୍କର କ୍ଳେଶକୁ ବହୁଗୁଣିତ କରୁଛି।

ଯେତେବେଳେ ଚିଙ୍ଗୁଡ଼ି ଧରେନାହିଁ କି ମାଛ ଶୁଖାଏ ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ବିଳାମ୍ବୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ମନରେଗା – ଏକଶହ ଦିନ ନିଶ୍ଚିତ କର୍ମଯୋଗାଣ ଯୋଜନା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ଯେତେବେଳେ ଏହି କାମ ନଥାଏ ସେ ତାଙ୍କ ଗୋଷ୍ଠୀର ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଭଳି ନିମ୍ବ (ଆଜାଡିରାଚତା ଇଣ୍ଡିକା) ମଞ୍ଜି ସଂଗ୍ରହ କରେ।

“ଆମେ ସବୁ ପ୍ରକାରର କାମ କରୁ – କାଟି ଛଡ଼େଇବା, ଉଠେଇବା, ସଫା କରିବା ଏବଂ ମାଛ ଶୁଖେଇବା। ଆମେ ସବୁକିଛି କରୁ”, ବିଳାମ୍ବୁ କହନ୍ତି। ତାଙ୍କର ଦିନଗୁଡ଼ିକ ବହୁତ ଶିଗ୍ର ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ସକାଳ ଆଠଟାରେ ସେ ବସ ଚଢନ୍ତି, ଗାଁର ଅନ୍ୟ ମହିଳାମାନଙ୍କ ସହ ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି। ସେମାନେ ସିକାଝିଠାରୁ ବସ ଚଢି ୧୫ ମିନିଟ ବସଯାତ୍ରା କଲା ପରେ ଶିଙ୍ଗାରାଭେଲାର ମାଛଧରା ବନ୍ଦରଠାରେ ପହଞ୍ଚନ୍ତି।

ଗୋଟିଏ କର୍ମ ଦିବସର ଅବଧି ହେଉଛି ୧୨ ଘଣ୍ଟା ଓ ସେମାନଙ୍କୁ ଦୈନିକ ମଜୁରି ୪୦ ଟଙ୍କା ମିଳେ। “ସେମାନେ [ନିଯୁକ୍ତିଦାତାମାନେ] ଆମକୁ ଦୁଇଟି ଚା’ ଓ ଖାଇବାକୁ ଦିଅନ୍ତି – ମହିଳାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅଧା ଖାଦ୍ୟ ଓ ପୁରୁଷମାନଙ୍କୁ ପୁରା ଖାଦ୍ୟ ଦିଅନ୍ତି। ବେଳେବେଳେ, ଯଦି ବହୁତ ପରିମାଣର ମାଛ ଧରା ହେଇଥାଏ, ସେସବୁକୁ ସଫା କରୁକରୁ ଘରକୁ ଫେରିଲା ବେଳକୁ ରାତି ୯ଟା କି ୧୦ଟା ବାଜିଯାଏ। ଆମେ ଯଦି ତା’ଠାରୁ ଅଧିକ ସମୟ ରହୁ ସେମାନେ ଅଧିକ ୧୦୦ ଟଙ୍କା ଦିଅନ୍ତି”, କହନ୍ତି ବିଳାମ୍ବୁ।

ବର୍ଷା ବିଳାମ୍ବୁଙ୍କ ବୋଝକୁ ଦ୍ଵିଗୁଣିତ କରିଦିଏ। ଯଦି ଭୀଷଣ ବର୍ଷା ବେଳେ ସେ ଶୁଖୁଆକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖି ନପାରିଲା, ତେବେ ତାକୁ ତା’ର ୭୦ ବର୍ଷ ବୟସ୍କା ନିଯୁକ୍ତିଦାତା ଅଞ୍ଜାମ୍ମାଙ୍କଠାରୁ କଠୋର ଗାଳି ଶୁଣିବାକୁ ପଡ଼େ। ବିଳାମ୍ବୁ କହନ୍ତି ଯେ ଖରାଦିନେ ଯେବେ ଆଦିନିଆ ବର୍ଷା ହେଇଯାଏ, ତେବେ ତାକୁ ବାହାରେ ଶୁଖୁଥିବା ଶୁଖୁଆଗୁଡ଼ିକୁ ଭିତରକୁ ଆଣିବାକୁ ପଡ଼େ।

“ମାଛ ଶୁଖେଇବା ଭାରି କଷ୍ଟ କାମ। ଯଦିଓ ବା ଖରାରେ ମାଛଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଖେଇ ଆମେ ଅପେକ୍ଷା କରି ବସିଥାଉ, ଅଞ୍ଜାମ୍ମା ଅନେକ ପ୍ରଶ୍ନ କରେ। ଖରାରେ ରହିବା କଷ୍ଟକର, କିନ୍ତୁ ବର୍ଷା ହେଲେ ତା’ଠାରୁ ଅଧିକ କଷ୍ଟଦାୟକ। ଆମକୁ ସବୁକିଛି ଖୁବ ଶୀଘ୍ର ସଂଗ୍ରହ କରି ଆଣିବାକୁ ହେବ। ଆମକୁ ପଡୁଥିବା ବର୍ଷା ପାଣି ଯୋଗୁ ଘୋଡ଼େଇକି ରଖିବାକୁ ପଡ଼େ, ବରଫ ଦେବା ଓ ଲୁଣ ମିଶେଇବାକୁ ହୁଏ... ଏହା ଭାରି କଷ୍ଟକର। କିନ୍ତୁ ଆମ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କିଛି ଉପାୟ ନାହିଁ”, କହନ୍ତି ବିଳାମ୍ବୁ। ତାଙ୍କ ରୋଜଗାର ଉପରେ ତାଙ୍କ ପରିବାର ନିର୍ଭର କରେ।

“ମୋତେ ମୋର ତିନି ନାତି ନାତୁଣୀଙ୍କ ଯତ୍ନ ନେବାକୁ ପଡ଼େ, ମୋ ଝିଅର ପରିବାର ମୋ ସହିତ ରହୁଛନ୍ତି। ମୁଁ ରୋଜଗାର କଲେ ହିଁ ଯାଇ ଘରେ ସମସ୍ତେ ଖାଇ ପାରିବେ”, କହନ୍ତି ବିଳାମ୍ବୁ। ତାଙ୍କ ନାତି ନାତୁଣୀମାନେ ସ୍କୁଲ ଯିବା ଦରକାର ଓ ସେମାନଙ୍କ ନାମଲେଖା ପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ୫,୦୦୦ ଟଙ୍କା ଋଣ କରିବାକୁ ପଡିଛି, କିନ୍ତୁ ତାହା କେବଳ ୟୁନିଫର୍ମ ଓ ବ୍ୟାଜ କିଣିବାରେ ଖର୍ଚ୍ଚ ହେଇଗଲା। “ଯଦି ମୁଁ ଚାରି ପାଞ୍ଚ ଦିନ ଅଧିକ କାମ କରିପାରିବି, ତେବେ ଯାଇ ସେମାନଙ୍କ ନାଁ ଲେଖା ପାଇଁ ଖର୍ଚ୍ଚ କରିବାକୁ ସଞ୍ଚୟ କରି ପାରିବି”, ଆଶାଭରା ସ୍ଵରରେ ସେ କହନ୍ତି।

ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଯୋଗୁ ସମୁଦ୍ରର ଭୂତଳ ତାପମାତ୍ରା ବୃଦ୍ଧି ପାଇ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥିବା ଅମ୍ଳିକରଣ ଯୋଗୁ ମାଛମାନଙ୍କର ସ୍ଥାନାନ୍ତର ପ୍ରକ୍ରିୟା ବଦଳି ଯାଇଛି। ଫଳରେ, ମାଛଧରା ଦିନ ସଂଖ୍ୟା କମି ଯାଉଥିବାରୁ ତାହା ବିଳାମ୍ବୁ ଓ ତା’ପରି ଅନ୍ୟ ଯେଉଁମାନେ ମାଛ ଧରି ଜୀବିକା ଅର୍ଜ୍ଜନ କରନ୍ତି ସେମାନଙ୍କ ଜୀବନକୁ ସଂକଟଗ୍ରସ୍ତ କରିଛି। ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏପ୍ରିଲ ୧୫ରୁ ଜୁନ ୧୪ ତାରିଖ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମାଛ ଧରା ନିଷେଧ (ପ୍ରଜନନ କାଳ) ସମୟରେ ସମୁଦାୟ ୬୧ ଦିନର ମାଛ ଉତ୍ପାଦନ ନକରି କୌଣସି ସହଯୋଗ ବିନା କଷ୍ଟ ପାଆନ୍ତି।

“ସେମାନେ [ସରକାର] ଗୋଟିଏ ମାସ ପାଇଁ [ନିଷେଧ କାଳରେ] ରିଲିଫ ଦିଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ତା’ ପରେ ଆଉ କିଛି ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ। “ବହୁତ ଭଲ ହୁଅନ୍ତା, ଯଦି ଆମେ କିଛି କାମ ପାଇ ପାରନ୍ତୁ”, କହନ୍ତି ଗୋମତୀ।

ଅଣ ସଂଗଠିତ କ୍ଷତ୍ରରେ କାମ କରୁଥିବା ଏହି ଶ୍ରମିକମାନେ ପିଢି ପରେ ପିଢି ମାଛ ଧରିବା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ଆସୁଥିବା ସତ୍ତ୍ଵେ କେନ୍ଦ୍ର କିମ୍ବା ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ ସେମାନଙ୍କୁ କୌଣସି ସାହାଯ୍ୟ ମିଳୁନାହିଁ। ବାତ୍ୟା ଓ ଲଘୁଚାପ ସମୟରେ, ଯେତେବେଳେ ସମୁଦ୍ର ଅଶାନ୍ତ ଥାଏ, ଅଧିକାଂଶ ମହିଳା ବେରୋଜଗାର ରହିଥାନ୍ତି ଓ କୌଣସି ସାହାଯ୍ୟ ନପାଇ ସଂଘର୍ଷ କରନ୍ତି। “ଖାଇବା ପାଇଁ ଆମେ ରୋଜଗାର କରିବା ଦରକାର। ସେମାନେ ଆମକୁ କାମ ଦେବାକୁ ପଡିବ”, ସେ ଜୋର ଦେଇ କହନ୍ତି।

ଏହି କଥାଟି ମୂଳତଃ ପ୍ରଥମେ ତାମିଲରେ ପ୍ରତିବେଦନ ହୋଇଥିଲା।

ଅନୁବାଦ: ଓଡ଼ିଶାଲାଇଭ୍‍