ફીણ-ફીણ થઈ ગયેલી યમુના: જોખમી ધાર્મિકતા

“પાણી ગંધાય છે, પણ અમારી પાસે બીજો કોઈ રસ્તો છે?"

સૂર્ય આથમવા લાગ્યો છે, બચ્ચા દેવી દિલ્હીની યમુના નદીમાં ડૂબકી લગાવવાની તૈયારી કરી રહ્યા છે. નવેમ્બરના પહેલા અઠવાડિયામાં - સૂર્ય, પાણી, હવા અને પ્રકૃતિને સમર્પિત વાર્ષિક તહેવાર - છઠ મહાપર્વની ઉજવણી કરવા કાલિંદી કુંજ ઘાટ પર ભેગા થયેલા નોઈડા, દિલ્હી અને ફરીદાબાદના હજારો લોકોમાં બચ્ચા દેવી પણ સામેલ છે. રાજેશ મંડલ કહે છે. "અમારા માટે છઠ એ સૌથી મોટો તહેવાર છે, દિવાળી કરતાં પણ મોટો." બિહારના ખગરિયાના 45 વર્ષના આ યુવાન દિલ્હીમાં સ્થળાંતરિત છે.

ચાર દિવસીય છઠ પૂજાના ત્રીજા અને સૌથી શુભ દિવસે - સંધ્યા અર્ઘ્યને દિવસે - પરિણીત મહિલાઓ લગભગ બે કલાક સુધી કમર સમાણાં પાણીમાં ડૂબકી લગાવીને અસ્ત થતા સૂર્યને પ્રાર્થના કરે છે. આ માટે દિલ્હી અને આસપાસના વિસ્તારોમાં રહેતા ભક્તો પાસે એકમાત્ર વિકલ્પ છે, જોખમકારક રીતે પ્રદૂષિત યમુના નદી.

બિહાર, ઝારખંડ અને ઉત્તર પ્રદેશના કેટલાક ભાગોમાં છઠ ઉજવવામાં આવે છે. પરંપરાગત રીતે છઠની ઉજવણીમાં તળાવો અથવા બીજા જળાશયોમાં સ્નાન કરવાનો સમાવેશ થાય છે. પરંતુ યમુના દેખીતી રીતે પ્રદૂષિત છે - સપાટી પર જાડા સફેદ ફીણ વળી રહ્યા છે, અને પાણી ગંધાય છે.

પત્રકાર શાલિની સિંઘ લખે છે, “યમુના નદીની કુલ લંબાઈનો માત્ર 22 કિલોમીટર (અથવા માંડ 1.6 ટકા) ભાગ દેશની રાજધાનીમાંથી વહે છે, પરંતુ એટલા નાના વિસ્તારમાં નદીમાં ઠલવાતો કચરો અને ઝેર 1376 કિલોમીટર લાંબી નદીમાં થતા તમામ પ્રદૂષણના લગભગ 80 ટકા જેટલા છે.” (વાંચો: જ્યારે યમુનાની 'મૃત માછલીઓ ફરી તાજી હશે')

ઉંમરના ચાલીસના દાયકામાં પહોંચેલા બચ્ચા બિહારના દરભંગાથી દિલ્હી સ્થળાંતરિત થયેલા છે. તેઓ 15 વર્ષ પહેલાં દિલ્હી આવ્યા હતા અને દિલ્હીની જે.જે. કોલોનીમાં લોકોના ઘરમાં ઘરેલુ કામકાજ કરે છે. આજે પોતાના સાથી ભક્તો સાથે ફીણ-ફીણ થઈ ગયેલી યમુનાના કિનારે ઊભેલા બચ્ચા આ ફીણ અને તેમના સ્વાસ્થ્ય પર તેની અસર વિશે ચિંતિત છે. પરંતુ સીમિત હેસિયત સાથેની શ્રદ્ધા તેમની ચિંતાઓને વટાવી જાય છે.

"અહીં બધા મજબૂરીથી હાજર છે. અમને પણ ફીણ દેખાય છે પણ [દિલ્હી વહીવટીતંત્ર દ્વારા બનાવવામાં આવેલા] તળાવો ખૂબ દૂર છે." તેઓ પૂછે છે, "આ બધો નૈવેદ્ય લઈને સૂર્યોદય સમયે અમે ત્યાં કેવી રીતે પહોંચી શકીએ?"

બચ્ચા દેવી કહે છે કે તેઓ છેલ્લા 15 વર્ષથી અહીં આવી રહ્યા છે તે દરમિયાન યમુનામાં પ્રદુષણની પરિસ્થતિ વધુ ને વધુ ખરાબ થતી ગઈ છે. તેમણે ઉમેર્યું, "હું પહેલી વાર અહીં આવી ત્યારે ફીણ નહોતું પરંતુ હવે પાણીમાં તીવ્ર ગંધ આવે છે અને પાણી ઉપર ફીણનું જાડું પડ છે."

દિલ્હી પોલ્યુશન કન્ટ્રોલ કમિટી વોટર લેબોરેટરી રિપોર્ટ (દિલ્હી પ્રદૂષણ નિયંત્રણ સમિતિ જળ પ્રયોગશાળા) ના 8 મી ઓક્ટોબર, 2024 ના અહેવાલ મુજબ યમુના નદીમાં મળ અને કોઈ પણ પ્રકારની શુદ્ધિકરણ પ્રક્રિયામાંથી પસાર ન કરાયેલ ગટરના પાણીનું પ્રમાણ અનુમતિપાત્ર સ્તર કરતાં 100 ગણું વધારે 1800000 એમપીએન/100 મિલી (મોસ્ટ પ્રોબેબલ નંબર પર મિલીલીટર - મિલીલીટર દીઠ સૌથી વધુ સંભવિત સંખ્યા) છે, હકીકતમાં આ પ્રમાણ 2500 એમપીએન. તેથી ધાર્મિક સ્નાન માટે કાલિંદી કુંજ ઘાટ સુધીની પાંચથી 10 કિલોમીટરની સફર ખેડતા બચ્ચા દેવી અને બીજા ભક્તો માટે અહીંના પાણીમાં પગ મૂકવાથી ત્વચાના અને બીજા સ્વાસ્થ્ય માટેના ગંભીર જોખમો ઊભા થાય છે.

દિલ્હી સરકારે બનાવ્યા હોવાનું કહેવાતા 1000કૃત્રિમ તળાવો વિશે પૂછતા બચ્ચા દેવી કહે છે, "ખા હૈ વો પોન્ડ? હમ તો નહીં દિખતા, પોન્ડ ઢુંઢે યા કામ પે જાયે [સરકાર જે તળાવોની વાત કરે છે તે છે ક્યાં? અમને કોઈ તળાવો દેખાતા નથી. અમે તો કામ પાર જઈએ કે તળાવ શોધતા ફરીએ?]"

પ્રાર્થના કર્યા પછી બીજા એક ભક્ત સરિતા દેવી તેમની સાડી પરથી સફેદ ફીણ લૂછતા લૂછતા પાણીમાંથી બહાર આવે છે. તેઓ છેલ્લા 20 વર્ષથી અહીં આવી રહ્યા છે અને પ્રદૂષિત પાણીથી સંક્રમિત થઈ શકે તેવા કોઈપણ રોગથી તેમને બચાવવા માટે પોતાના ભગવાનની શક્તિમાં વિશ્વાસ રાખે છે. અંતે તેઓ કહે છે, "ભગવાન કા નામ લેતે હૈ, કુછ નહીં હોતા [ભગવાનનું નામ લઈશું તો આપણને કંઈ નહીં]."

અનુવાદ: મૈત્રેયી યાજ્ઞિક