ಧೂಳ್ ಪೇಟೆಯ ದೇವರುಗಳ ಶಿಲ್ಪಿಗಳು

ಒಂದು ಕೈಯನ್ನು ಆಶೀರ್ವಾದದ ಭಂಗಿಯಲ್ಲಿ ಎತ್ತಿರುವ, ಸಿಂಹಾಸನದಲ್ಲಿ ವಿರಾಜಮಾನನಾಗಿರುವ ಗಣೇಶನ 10 ಅಡಿ ಎತ್ತರದ ಮೂರ್ತಿಯ ಸೊಂಡಿಲನ್ನು ಹಿಡಿದಿರುವ ಶಂಕರ್ ಮಿರದ್ವಾಡ್, ಒದ್ದೆಯಾದ ಮಣ್ಣಿನಿಂದ ಅದಕ್ಕೆ ಅಂತಿಮ ರೂಪ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಬಣ್ಣದ ಬಾಟಲಿಗಳು, ರಬ್ಬರ್ ಡೈ ಡಬ್ಬಿಗಳು, ಮತ್ತು ಮೂರ್ತಿಗಳ ಚೌಕಟ್ಟುಗಳ ಸುತ್ತಮುತ್ತ ತೆಂಗಿನ ಚಿಪ್ಪುಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ಲಾಸ್ಟರ್ ತುಂಬಿದ ಗೋಣಿಚೀಲಗಳು ಹರಡಿಕೊಂಡಿವೆ. “ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಪಿಒಪಿ (ಪ್ಲಾಸ್ಟರ್ ಆಫ್ ಪ್ಯಾರಿಸ್) ಬಾಕಿಯಿದೆ” ಎಂದು ಶಂಕರ್ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. “ಅದರ ನಂತರ ಮೂರ್ತಿ ಬಣ್ಣ ಬಳಿಯಲು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.”

ಹೈದರಾಬಾದ್‌ನ ಹಳೆಯ ನಗರದ ಧೂಳ್‌ಪೇಟ್‌ ಗದ್ದಿಬಿಡ್ದ ಮಂಗಲಹಾಟ್ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಕಂಡೂ ಕಾಣದಂತಿರುವ ಟಾರ್ಪಾಲಿನ್ ಮತ್ತು ಬಿದಿರಿನ ಶೆಡ್‌ನಡಿಯಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧವಿರುವ ಮತ್ತು ತಯಾರಾಗುತ್ತಿರುವ ಮೂರ್ತಿಗಳ ಸಾಲಿನ ಹಿಂದೆ, ಶಂಕರ್ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ದೊಡ್ಡ-ಸಣ್ಣ ಗಣೇಶ ಮೂರ್ತಿಗಳನ್ನು ಒಯ್ಯುವ ಟ್ರಕ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಟೆಂಪೋಗಳು ಕಿರಿದಾದ ಗಲ್ಲಿಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಸಾಗುತ್ತಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ತಯಾರಾದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಮೂರ್ತಿಗಳು 21 ಅಡಿ ಎತ್ತರದವು, ಇವು ತಾರ್ಪಾಲಿನ್‌ನಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದು, ಜನರ ಜಯಘೋಷದೊಂದಿಗೆ ಜನಸಂದಣಿಯ ನಡುವೆ ಪಂಡಾಲ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಮನೆಗಳ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗುತ್ತಿವೆ.

ಶಂಕರ್ ಜೂನ್‌ ತಿಂಗಳ ಕೊನೆಯ ವಾರದಿಂದ ಈ ಶೆಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಶೆಡ್‌ನ ಮಾಲೀಕರು - ಪ್ರಸ್ತುತ ಊರಿನಲ್ಲಿರಲಿಲ್ಲ - ಇಂತಹ ಮೂರು ಇತರ ಶೆಡ್‌ಗಳನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆಗಸ್ಟ್‌ನ ಕೊನೆಯ ವಾರದಲ್ಲಿ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದಾಗ, ಪ್ರತಿ ಶೆಡ್ಡಿನಲ್ಲಿ 2-3 ಕುಶಲಕರ್ಮಿಗಳು ಈ ವರ್ಷದ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‌ನ ಮೊದಲ ವಾರದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಗಣೇಶ ಚತುರ್ಥಿಗಾಗಿ ಮೂರ್ತಿಗಳನ್ನು ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸುವಲ್ಲಿ ನಿರತರಾಗಿದ್ದರು.

ಮತ್ತೊಂದು ತಂಡ—ಶಿಲ್ಪಿಗಳು—ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಜನವರಿಯಿಂದ ಏಪ್ರಿಲ್‌ವರೆಗೆ ಧೂಳ್‌ಪೇಟೆಯ ಶೆಡ್ಡುಗಳಿಗೆ ಬಂದು ಕೆಲಸ ಮುಗಿಸಿ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಶಂಕರ್ ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ. “ನಮ್ಮ ಶೆಡ್ಡಿನಲ್ಲಿ ಕೋಲ್ಕತ್ತಾದ ಮೂರ್ತಿ ತಯಾರಕರನ್ನು ಕರೆಸುತ್ತೇವೆ” ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. “ಅವರು ಚೀನಿ ಮಿಟ್ಟಿ [ನುಣುಪಾದ ಮಣ್ಣು] ಬಳಸಿ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ತಯಾರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಲು ಶಿಲ್ಪಿಗೆ ಸುಮಾರು 25 ದಿನಗಳು ಬೇಕಾಗುತ್ತವೆ.

ಕೆಲವು ವಾರಗಳ ನಂತರ, ಶಂಕರ್ ಮತ್ತು ಇತರ ಕುಶಲಕರ್ಮಿಗಳು ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ: ರೂಪಿಸಿದ ಮಣ್ಣಿನ ಮೂರ್ತಿಯು ಒಂದು ಟೆಂಪ್ಲೇಟ್‌ ರೀತಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಶಂಕರ್ ಮತ್ತು ಅವರ ಸಹೋದ್ಯೋಗಿಗಳು ಅದಕ್ಕೆ ರಬ್ಬರ್ ಡೈಯನ್ನು ಹಚ್ಚುತ್ತಾರೆ, ಇದು ಸುಮಾರು 10 ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಕವಚವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಇದಕ್ಕೆ ದ್ರವ ರೂಪದ ರಾಳವನ್ನು (ರೆಸಿನ್) ಹಚ್ಚಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇವೆರಡೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಒಂದು ಅಚ್ಚನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತವೆ, ನಂತರ ಇದನ್ನು ಮೂಲ ಮೂರ್ತಿಯಿಂದ ತೆಗೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಅಚ್ಚಿನೊಳಗೆ ಪ್ಲಾಸ್ಟರ್ ಮತ್ತು ಒಣಹುಲ್ಲನ್ನು ತುಂಬಿ ಮತ್ತೊಂದು ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ತಯಾರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಎತ್ತರದ ಮೂರ್ತಿಗಳಿಗೆ, ಬೆಂಬಲಕ್ಕಾಗಿ ಒಳಗೆ ಬಿದಿರನ್ನು ಇರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ಲಾಸ್ಟರ್ 10-15 ನಿಮಿಷಗಳಲ್ಲಿ ಗಟ್ಟಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಅಚ್ಚನ್ನು ತೆಗೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದಾದ ಮೇಲೆ ಮಣ್ಣನ್ನು ಬಳಸಿ, ಕೆಲಸಗಾರರು ಒಡದಿರುವ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ಏಲ್ಲ ಕೆಲಸಗಳು ಮುಗಿದ ಮೇಲೆ, ಹೊಸ ಮೂರ್ತಿಗಳಿಗೆ ಗ್ರಾಹಕರ ಬೇಡಿಕೆಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಬಣ್ಣ ಬಳಿದು ಅಲಂಕರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ, ಶಂಕರ್ ಮತ್ತು ಈ ಶೆಡ್ಡಿನ ಇತರರು ಪ್ರತಿ ವಿನ್ಯಾಸದ ಸುಮಾರು 50 ಮೂರ್ತಿಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸುವುದಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಶಂಕರ್‌ ಅವರ ಮಾಲಿಕರಿಗೆ ಸೇರಿದ ನಾಲ್ಕು ಶೆಡ್ಡುಗಳಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ ಒಂದು ಹಬ್ಬದ ಹಂಗಾಮಿನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 400 ಗಣೇಶ ಮೂರ್ತಿಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅವರು ಕೇವಲ ದೊಡ್ಡ ಮೂರ್ತಿಗಳನ್ನು (10 ಅಡಿ ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು) ತಯಾರಿಸುತ್ತಾರೆ, ಮತ್ತು ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿ, ಒಂದು ಮೂರ್ತಿಯ ಬೆಲೆ 15,000 ರೂಪಾಯಿಗಳಿಂದ 60,000 ರೂಪಾಯಿಗಳವರೆಗೆ ಇರುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಸ್ತುತ 29 ವರ್ಷದ ಶಂಕರ್, ಕಳೆದ ಒಂದು ದಶಕದಿಂದ ಗಣೇಶ, ದುರ್ಗಾ ಮತ್ತು ಇತರ ದೇವತೆಗಳ ಮೂರ್ತಿಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ಕುಂಬಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ (ಮಡಕೆ ತಯಾರಿಕೆ) ಪರಿಣತರಾದ ಕುಂಭಾರ ಜಾತಿಗೆ ಸೇರಿದವರು. “ನಾನು 16 ವರ್ಷದವನಿದ್ದಾಗ, ಹತ್ತನೇ ತರಗತಿಯ ಪರೀಕ್ಷೆಯ ನಂತರ ರಜೆಯಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನೊಂದಿಗೆ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಧೂಳ್‌ಪೇಟೆಗೆ ಬಂದೆ” ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. “ಮೊದಲಿಗೆ ನಾನು ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಒಯ್ಯುವುದು ಅಥವಾ ಬಣ್ಣ ಬಳಿಯುವುದರಂತಹ ಸಣ್ಣ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೆ.” ಅವರು ಮೂರು ತಿಂಗಳ ಕಾಲ ಉಳಿದು, ತಿಂಗಳಿಗೆ 3,500 ರೂಪಾಯಿ ಸಂಪಾದಿಸಿದ್ದರು.

ಶಂಕರ್‌ ಅವರ ಕುಟುಂಬವು ಹೈದರಾಬಾದ್‌ ನಗರದಿಂದ ಸುಮಾರು 180 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ತೆಲಂಗಾಣದ ನಿಜಾಮಾಬಾದ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ವರ್ಣಿ ಮಂಡಲದ ವರ್ಣಿ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿದೆ. ಆ ರಜೆಯ ನಂತರ ಅವರು ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ನಾಂದೇಡ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ಬಿಎ ಪದವಿ ಓದಲೆಂದು ತೆರಳಿದರು. “ಎರಡನೇ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಓದುವುದನ್ನು ಬಿಟ್ಟೆ,” ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. “ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡವನಾಗಿದ್ದೆ. ಉಳಿದವರನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ನನ್ನದಾಗಿತ್ತು.”

ಶಂಕರ್‌ಗೆ ಮೂವರು ತಮ್ಮಂದಿರಿದ್ದಾರೆ (ಸಹೋದರಿಯರು ಇಲ್ಲ) ಮತ್ತು ಎಲ್ಲರೂ ಮೂರ್ತಿ ತಯಾರಕಾರರಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಪತ್ನಿ ಸ್ವಾತಿ, ಆದಾಯಕ್ಕಾಗಿ ಬೀಡಿ ಕಟ್ಟುವ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ದಂಪತಿಗೆ ಎಂಟು ಮತ್ತು ಮೂರು ವರ್ಷದ ಇಬ್ಬರು ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ತಂದೆ-ತಾಯಿ ಅವರೊಂದಿಗೆ ವಾಸಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದು, ಊರಿನಲ್ಲಿ ಮಣ್ಣಿನ ಪಾತ್ರೆಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸುವ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

ಕಾಲೇಜನ್ನು ತೊರೆದ ಕೂಡಲೇ ಶಂಕರ್ ಧೂಳ್‌ಪೇಟೆಗೆ ಮರಳಿದರು. “ಇತರ ಮೂರ್ತಿ ತಯಾರಕರ ಕೆಲಸ ನೋಡುತ್ತಾ, ಅವರಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತಾ ನಾನೂ ಮೂರ್ತಿಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸಲು ಕಲಿತೆ. ಅಂದಿನಿಂದ ನಾನು ಕರ್ನೂಲ್, ಗುಂಟೂರು, ನೆಲ್ಲೂರು, ವಿಜಯವಾಡ, ಹೊಸೂರು ಮತ್ತು ಬೆಂಗಳೂರು ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವು ಕಡೆ ಗುತ್ತಿಗೆ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಮೂರ್ತಿ ತಯಾರಕಾರನಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ್ದೇನೆ” ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. “ಹಿಂದೆ ವರ್ಷದ 12 ತಿಂಗಳು ಕೆಲಸವಿರಿತ್ತಿತ್ತು, ಆದರೆ ಈಗ ಎಂಟು ತಿಂಗಳು ಮಾತ್ರ ಕೆಲಸ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಕಳೆದ 3-4 ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಧೂಳ್‌ಪೇಟೆಯಲ್ಲಿ ಉತ್ಪಾದನೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಮೂರ್ತಿಗಳು ಬರುತ್ತಿವೆ.”

ಶಂಕರ್ ಹೇಳುವಂತೆ, ಧೂಳ್‌ಪೇಟೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ತಿಂಗಳು ಮೂರ್ತಿಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸುವ ಮೂಲಕ ತಿಂಗಳಿಗೆ 30,000 ರೂಪಾಯಿಗಳವರೆಗೆ ಸಂಪಾದಿಸುತ್ತಾರೆ. “ನಾನು ನೇರವಾಗಿ ಮಾಲೀಕರೊಂದಿಗೆ ಗುತ್ತಿಗೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ, ನನ್ನ ಕೌಶಲದಿಂದಾಗಿ ಅವರು ನನ್ನನ್ನು ನೇಮಿಸಿಕೊಂಡು ಹೆಚ್ಚಿನ ಹಣವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ಹೊಸ ಕಾರಿಗರರು ಮತ್ತು ಒಂದೇ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಉಳಿಯುವವರು ಕಡಿಮೆ ಸಂಪಾದಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಾನು ಕಡಿಮೆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಕೌಶಲದಿಂದ ಕೆಲಸ ಮುಗಿಸುತ್ತೇನೆ” ಎಂದು ಅವರು ಹೆಮ್ಮೆಯಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

“ಇಲ್ಲಿನ ಕೆಲಸ ಮುಗಿದ ನಂತರ ನಾನು ನನ್ನ ಊರಿಗೆ ಮರಳಿ, ಅಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕ ಕೆಲಸವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ಮನೆಗಳಿಗೆ ಬಣ್ಣ ಬಳಿಯುವುದು ಅಥವಾ ಧಾಬಾಗಳಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕನಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವುದು ಇಂತಹ ಕೆಲಸಗಳ ಮೂಲಕ ದಿನಕ್ಕೆ ಸುಮಾರು 600 ರೂ. ಸಂಪಾದಿಸುತ್ತೇನೆ” ಎಂದು ಗಣೇಶನ ಮೂರ್ತಿಯ ಮುಖಕ್ಕೆ ಬಿಳಿಬಣ್ಣವನ್ನು ಸಿಂಪಡಿಸಲು ಸಿಂಹಾಸನದ ಮೇಲೆ ಸ್ಪ್ರೇ-ಗನ್ ಹಿಡಿದು ನಿಂತಿರುವ ಶಂಕರ್ ತಿಳಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಶಂಕರ್‌ ಅವರಂತೆಯೇ ತೆಲಂಗಾಣ ಮತ್ತು ಇತರ ರಾಜ್ಯಗಳಿಂದ ಗಣೇಶ ಚತುರ್ಥಿ ಮತ್ತು ದಸರಾ ಉತ್ಸವಕ್ಕೂ ಮುನ್ನ ಧೂಳ್‌ಪೇಟೆಯ ಮೂರ್ತಿ ತಯಾರಿಕಾ ಕೆಂದ್ರಗಳಿಗೆ ಹಲವು ಕುಶಲಕರ್ಮಿಗಳು ಬರುತ್ತಾರೆ. ಆ ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲಿ ಅವರು ಕಾರ್ಯಾಗಾರಗಳಲ್ಲೇ ಇದ್ದು ಅಲ್ಲಿಯೇ ಮಲಗುತ್ತಾರೆ. ಅಂತಹವರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು, ನಾಂದೇಡ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬಿಲೋಲಿ ತಾಲೂಕಿನ ಬದೂರ್ ಗ್ರಾಮದಿಂದ ಬರುವ 22 ವರ್ಷದ ಬಬ್ಬನ್ ದಾವ್ಲೇಕರ್. ಕಳೆದ ಐದು ವರ್ಷಗಳಿಂದ, ಜೂನ್‌ ತಿಂಗಳ ಮೊದಲ ವಾರದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು, ನಂತರ ಊರಿಗೆ ಮರಳಿ ಆಟೋರಿಕ್ಷಾ ಚಾಲನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ತಂದೆಯೂ ಆಟೋ ಚಾಲಕರಾಗಿದ್ದು, ತಾಯಿ ಆಂಗನವಾಡಿ ಕಾರ್ಯಕರ್ತೆ. “ನಾವು ಬೆಳಿಗ್ಗೆ 8 ಗಂಟೆಗೆ ಕೆಲಸ ಆರಂಭಿಸುತ್ತೇವೆ, ಇದು ಮಧ್ಯರಾತ್ರಿಯವರೆಗೆ ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕೂ ಮೀರಿ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ನಿಗದಿತ ಸಮಯವಿಲ್ಲ” ಎಂದು ಅವರು ತಿಳಿಸುತ್ತಾರೆ.

32 ವರ್ಷದ ಬಲವೀರ್ ಸಿಂಗ್ ಮಂಗಲಹಾಟ್ ಪ್ರದೇಶದವರೇ ಆಗಿದ್ದು, ಕಳೆದ 10 ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಧೂಳ್‌ಪೇಟೆಯ ಮತ್ತೊಂದು ಶೆಡ್ಡಿನಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. “ನನಗೆ ತಿಂಗಳಿಗೆ 12,000 ರೂಪಾಯಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಈಗ ನನ್ನ ಕೆಲಸ ಆರು ಅಥವಾ ಎಂಟು ತಿಂಗಳಿಗೆ ಕುಸಿದಿದೆ” ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. “ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ ತಯಾರಾದ ಮೂರ್ತಿಗಳ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯಿಂದಾಗಿ ಧೂಳ್‌ಪೇಟೆಯ ಮೂರ್ತಿಗಳು ತಮ್ಮ ಖ್ಯಾತಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಿವೆ. ಬೇಗಂ ಬಜಾರ್‌ನ ಅಂಗಡಿಗಳು [ಒಂದು ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ] ಅವುಗಳನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಬೆಲೆಗೆ ಮಾರಾಟ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಉಳಿದ ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ಹೈದರಾಬಾದ್‌ ನಗರ್ಲ್ಲಿ ಸೆಕ್ಯುರಿಟಿ ಗಾರ್ಡ್ ಅಥವಾ [ಮನೆಗಳಿಗೆ] ಬಣ್ಣ ಬಳಿಯುವ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ, ಆದರೆ ಈ ಕೆಲಸವನ್ನು ಬಿಡಲು ಇಷ್ಟವಿಲ್ಲ. ಈ ಕೆಲಸದಿಂದ ನನಗೆ ಖುಷಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ” ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಗಣಪತ್ ಮುನಿಕವರಾರ್, 38 ವರ್ಷ, ಧೂಳ್‌ಪೇಟೆಯ ಮೂರ್ತಿ ತಯಾರಿಕೆ ಶೆಡ್ಡಿನಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ನಾವು ಭೇಟಿ ನೀಡಿದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಮಳೆಗಾಲದ ಮಳೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರ್ತಿಗಳನ್ನು ಒಣಗಿಸಲು ಬಳಸುವ ಕಲ್ಲಿದ್ದಲಿಗೆ ಬೆಂಕಿ ಹಚ್ಚುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರು ಸ್ಯಾಂಡ್‌ ಪೇಪರ್‌ ಬಳಸಿ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ನಯಗೊಳಿಸುವ ಮತ್ತು ಕೈಗಳು ಮತ್ತು ಸೊಂಡಿಲನ್ನು ಜೋಡಿಸುವ ಕೆಲಸವನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ತಮ್ಮ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನೊಂದಿಗೆ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ, ತೆಲಂಗಾಣದ ಆದಿಲಾಬಾದ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ತಾನೂರ್ ಮಂಡಲದ ದೌಲತಾಬಾದ್ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ (ಪ್ರಸ್ತುತ ನಿರ್ಮಲ್ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿದೆ) ಕೃಷಿ ಕೂಲಿಯಾಗಿದ್ದು, ದಿನಕ್ಕೆ 250 ರೂ. ಸಂಪಾದಿಸುತ್ತಾರೆ; ಜೊತೆಗೆ ಎರಡು ಎಕರೆ ಗುತ್ತಿಗೆ ಜಮೀನಿನಲ್ಲಿ ಬೇಸಾಯವನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. “ಜುಲೈ ಮಧ್ಯದಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ತಿಂಗಳಿಗೆ 13,000 ರೂ. ಸಿಗುತ್ತದೆ” ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. “ಬೇಸಾಯದಿಂದ ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಸುಮಾರು 50,000-60,000 ರೂ. ಆದಾಯ ಬರುತ್ತದೆ. ನಾನು ಸೋಯಾಬೀನ್, ಉದ್ದು, ತೊಗರಿ, ಹೆಸರು, ಜೋಳ, ಕಡಲೆ ಬೆಳೆಯುತ್ತೇನೆ... ಈ [ಮೂರ್ತಿಗಳ ತಯಾರಿಕೆಯ] ಕೆಲಸ ನನಗೆ ಇಷ್ಟವಿಲ್ಲ. ರಾತ್ರಿಯೂ ಕೆಲಸ ಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಮುಂದಿನ ವರ್ಷ ನಾನು ಬರುವುದಿಲ್ಲ” ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಶಂಕರ್, ಗಣಪತ್ ಮತ್ತು ಇತರ ಕುಶಲಕರ್ಮಿಗಳು ಅಚ್ಚು ಬಳಸಿ ಮೂರ್ತಿಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸಿದ ನಂತರ, ಅಲಂಕಾರದ ಕೆಲಸ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಇವರೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಬಣ್ಣದ ಕೆಲಸವನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತಾರಾದರೂ, 2-3 ಜನರ ಬಣ್ಣ ಹಚ್ಚುವವರ ಗುಂಪು ಈ ಕೆಲಸವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ—ಒಬ್ಬರು ಮುಖಕ್ಕೆ, ಇನ್ನೊಬ್ಬರು ಕೈಗಳಿಗೆ ಎಂಬಂತೆ ಕೆಲಸವನ್ನು ವಿಂಗಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. “ನಾವು [ಗಣೇಶ] ಪೂಜೆಗೆ ಎರಡು ತಿಂಗಳ ಮೊದಲಿನಿಂದ, ಜೂನ್‌ನಿಂದ ಕೆಲಸ ಆರಂಭಿಸುತ್ತೇವೆ” ಎಂದು ಸ್ಪ್ರೇ-ಗನ್ ಮತ್ತು ಬಣ್ಣದ ಬಾಟಲಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದಿರುವ ಧೂಳ್‌ಪೇಟೆಯ 31 ವರ್ಷದ ಬದ್ರಿ ವಿಶಾಲ್ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. “ಒಂದು ಮೂರ್ತಿಗೆ ಬಣ್ಣ ಬಳಿಯಲು ಅರ್ಧ ದಿನ [8 ಗಂಟೆ] ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಒಮ್ಮೆಗೆ 5-6 ಮೂರ್ತಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತೇವೆ.” ಬದ್ರಿ ಕಳೆದ 15 ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಮೂರ್ತಿಗಳಿಗೆ ಬಣ್ಣ ಬಳಿಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. “ಉಳಿದ ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲಿ ಕಾನ್ಪುರದಿಂದ ತಂದ ಗಾಳಿಪಟಗಳನ್ನು ಸಗಟು ರೂಪದಲ್ಲಿ ಮಾರಾಟ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ” ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. “ಇಲ್ಲಿ ರಕ್ಷಾಬಂಧನಕ್ಕೆ ಅರ್ಧ ದಿನ ರಜೆ ಸಿಕ್ಕಿತು, ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಎರಡು ತಿಂಗಳ ಕಾಲ ಯಾವುದೇ ರಜೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಪೇಂಟ್ ಕಂಪ್ರೆಸರ್ ಯಂತ್ರ [ಸ್ಪ್ರೇ-ಗನ್]ನಿಂದ ಕೆಲಸ ಸುಲಭವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವಿವರಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಮಯ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಈ ಬಾರಿ ನನಗೆ ಎಷ್ಟು ಹಣ ಸಿಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ, ಅದು ನನ್ನ ಕೆಲಸದ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತ.”

ಕಣ್ಣುಗಳಿಗೆ ಬಣ್ಣ ಬಳಿಯುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಕಷ್ಟಕರ ಕೆಲಸ. ಇದೇ ಶೆಡ್ಡಿನಲ್ಲಿ 20 ವರ್ಷದ ಶೈಲೇಂದ್ರ ಸಿಂಗ್ ಗಣೇಶನ ಮೂರ್ತಿಗಳ ಕಣ್ಣುಗಳು ಮತ್ತು ನೆತ್ತಿಗೆ ಕುಂಚ ಬಳಸಿ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಬಣ್ಣ ಬಳಿಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. “ಎರಡು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ಪೇಂಟರ್‌ ಆಗಿ ಕೆಲಸ ಆರಂಭಿಸಿದೆ” ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. “ಎರಡು ತಿಂಗಳ ಕಾಲ ಈ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ, ಉಳಿದ ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲಿ ಓದು [12ನೇ ತರಗತಿಯಲ್ಲಿ ಉತ್ತೀರ್ಣರಾಗುವ ಪ್ರಯತ್ನದಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ] ಮತ್ತು ನನ್ನ ತಂದೆ-ತಾಯಿಗೆ [ಧೂಳ್‌ಪೇಟೆಯಲ್ಲಿರುವ ಅವರ ದೋಸೆ-ಇಡ್ಲಿ ಅಂಗಡಿಯಲ್ಲಿ] ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ನಾನು ಗಣೇಶ ದೇವರ ಕಣ್ಣುಗಳಿಗೆ ಬಣ್ಣ ಬಳಿಯುವ ಮುಖ್ಯ ಪೇಂಟರ್‌ ಆಗಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ಕಣ್ಣುಗಳಿಗೆ ಬಣ್ಣ ಬಳಿಯುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಕಠಿಣ ಕೆಲಸ, ಭಕ್ತರು ಎಲ್ಲಿಂದ ನೋಡಿದರೂ ಗಣೇಶ ತಮ್ಮನ್ನೇ ದಿಟ್ಟಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ ಭಾಸವಾಗುವಂತೆ ಮಾಡಬೇಕು.”

ಸುಮಿತ್ ಕುಮಾರ್ ಝಾ ಅವರ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ವರದಿಯೊಂದಿಗೆ.

ಅನುವಾದ: ಶಂಕರ. ಎನ್. ಕೆಂಚನೂರು