ધૂલપેટના દેવતાઓના મૂર્તિકાર

શંકર મિરદ્વાડ, સિંહાસન પર બિરાજમાન ભગવાન ગણેશની 10 ફૂટ ઊંચીમૂર્તિની સૂંઢને પકડીને, માટી વડેતેને અંતિમ આકારઆપી રહ્યા છે. તેમનો એક હાથઆશીર્વાદની મુદ્રામાં ઊંચો થયેલો છે. આજુબાજુ નાળિયેરનાં છોતરાં અને પ્લાસ્ટર ઓફ પેરિસની ગુણીઓ વેરવિખેર પડેલી છે, અને તેનીબાજુમાં રંગની બાટલીઓ, રબર ડાઈના ડબ્બા અને મૂર્તિઓનાં બીબાંપડ્યાં છે. શંકરભાઈ કહેછે, “અમુક ભાગોમાં પીઓપીલગાવવાનું બાકીછે. એનાપછી, મૂર્તિ રંગકામ માટે તૈયાર થઈ જશે.”

જૂના હૈદરાબાદ શહેરના ધમધમતા વિસ્તાર ધૂલપેટમાં, મંગલહાટ રોડ પરતૈયાર અનેઅધૂરી મૂર્તિઓના ઢગલા પાછળ, તાડપત્રી અને વાંસથી બનેલો તેમનો માંડવો ભાગ્યે જ દેખાય છે. સાંકડી ગલીઓમાંથી પસાર થતા ટ્રકઅને ટેમ્પો જાણે ગોકળગાયની ગતિએધીમે ધીમેસરકી રહ્યા છે, જેમાં નાની-મોટી ગણેશજીની મૂર્તિઓ લઈ જવામાં આવી રહી છે – અહીં બનતીસૌથી ઊંચીમૂર્તિ 21 ફૂટની હોય છે. તાડપત્રીથી ઢંકાયેલી આ મૂર્તિઓ જ્યારે સામુદાયિક પંડાલો અને ઘરો તરફજાય છે, ત્યારે તેમની સાથે જયકાર બોલાવતા પુરુષોનાંટોળાં પણહોય છે.

શંકર જૂનમહિનાના છેલ્લા અઠવાડિયાથી આ માંડવામાં કામ કરી રહ્યા છે. તેઓ કહેછે કેમાલિક, જેશહેરની બહારછે, તેઓઆવા બીજાત્રણ વર્કશોપ પણ ચલાવે છે. જ્યારે મેંઓગસ્ટના છેલ્લા અઠવાડિયામાં મુલાકાત લીધી, ત્યારે દરેકવર્કશોપમાં 2-3 કારીગરો આવર્ષે સપ્ટેમ્બરના પહેલા અઠવાડિયામાં આવનારા ગણેશ ચતુર્થીના તહેવાર માટે મૂર્તિઓ તૈયાર કરવામાં વ્યસ્ત હતા.

શંકરભાઈ જણાવે છેકે કારીગરોની બીજી ટુકડી – જેશિલ્પકારોની હોયછે – તેઓદર વર્ષની જેમ જાન્યુઆરીની આસપાસ ધૂલપેટના કારખાનાઓમાં આવેછે અનેએપ્રિલ સુધીમાં કામ પતાવીને જતારહે છે. તેઓ કહેછે, “અમારી દુકાનમાં અમેકલકત્તાથી એક મૂર્તિકારને બોલાવીએ છીએ. તેઓચીનાઈ માટીમાંથી મૂર્તિ બનાવે છે. એકમોટી મૂર્તિને પૂરી કરતાં મૂર્તિકારને લગભગ 25 દિવસ લાગેછે.”

થોડાં અઠવાડિયાં પછી, શંકરભાઈ અને બીજા કારીગરો કામે લાગે છે. તેઓ આખીપ્રક્રિયા સમજાવે છે: માટીમાંથી ઘડાયેલી મૂર્તિ એક નમૂના તરીકે કામ કરેછે. શંકરભાઈ અને તેમના સાથીઓ તેના પર રબરડાઈનું આવરણચઢાવે છે, જે લગભગ 10 દિવસમાં કઠણથઈને એકપડ બનીજાય છે. પછી તેનાપર પ્રવાહી રેઝિન લગાવવામાં આવેછે. આબધું મળીને એક બીબું તૈયાર થાય છે, જેનેમૂળ મૂર્તિ પરથી ઉતારી લેવામાં આવે છે. પછીએ બીબામાં પ્લાસ્ટર અને છોતરાંનું મિશ્રણ ભરીને બીજીમૂર્તિ તૈયાર કરાય છે. ઊંચીમૂર્તિઓને ટેકોઆપવા માટેઅંદર વાંસમૂકવામાં આવેછે. પ્લાસ્ટર 10-15 મિનિટમાં જ સખતથઈ જાયછે. ત્યાર પછીબીબું કાઢીલેવાય છે. માટીનો ઉપયોગ કરીને, કારીગરો તૂટેલા કે ઉખડી ગયેલા ભાગોને સરખા કરેછે. તેનાપછી, ગ્રાહકોની માંગ પ્રમાણે નવીમૂર્તિઓ પરરંગકામ અનેશણગાર કરવામાં આવે છે.

આ રીતે, શંકર અનેતેમના વર્કશોપના બીજા કારીગરો, તેમના કહેવા મુજબ, દરેકડિઝાઇન દીઠલગભગ 50 મૂર્તિઓ બનાવે છે – અનેશંકરના માલિકના ચારેય વર્કશોપમાં થઈનેસિઝન દરમિયાન કુલ 400 જેટલી ગણેશજીની મૂર્તિઓ તૈયાર થાયછે. તેઓફક્ત 10 ફૂટકે તેનાથીવધુ ઊંચાઈની મોટી મૂર્તિઓ જબનાવે છે, અને ડિઝાઇનના આધારે દરેક મૂર્તિ 15,000 રૂપિયાથી માંડીને 60,000 રૂપિયા સુધીમાં વેચાય છે.

શંકર, જેઓહવે 29 વર્ષના છે, તેઓ એકદાયકા કરતાં પણ વધુ સમયથી ગણેશજી, દુર્ગા માતાઅને અન્યદેવી-દેવતાઓની મૂર્તિઓ બનાવી રહ્યા છે. તેઓ કુંભાર જ્ઞાતિના છે, જેપરંપરાગત રીતેમાટલાં બનાવવામાં નિપુણ ગણાય છે. તેઓ કહેછે, “હું પહેલીવાર 16 વર્ષની ઉંમરે, મારા દસમાધોરણની પરીક્ષા પછીના વેકેશનમાં મારાકાકા સાથેધૂલપેટ આવ્યો હતો. ત્યારે હુંનાનાં-મોટાં કામ કરતો, જેમકે સામાન ઊંચકવો કે રંગકામમાં મદદ કરવી.” તેઓ ત્રણમહિના રોકાયા હતા, અને મહિને 3,500 રૂપિયા કમાતા હતા.

શંકરનો પરિવાર તેલંગાણાના નિઝામાબાદ જિલ્લાના વર્ણીમંડળના વર્ણીગામમાં રહેછે, જેહૈદરાબાદથી લગભગ 180 કિલોમીટર દૂર છે. એ વેકેશન પછી, તેઓ મહારાષ્ટ્રના નજીકના નાંદેડ જિલ્લાની એક કોલેજમાં BAનોઅભ્યાસ કરવાગયા. તેઓકહે છે, “મેં બીજાવર્ષમાં જકોલેજ છોડીદીધી. હુંપરિવારમાં સૌથીમોટો હતોઅને ઘરનીદેખરેખ રાખવાની જવાબદારી મારા પરહતી.”

શંકરના ત્રણેય ભાઈઓ (તેમને બહેનો નથી) પણ મૂર્તિકાર જ છે. તેઓઅને તેમનાં પત્ની સ્વાતિ, જેઓઆવક માટેબીડીઓ બનાવે છે, તેમને આઠઅને ત્રણવર્ષની બેદીકરીઓ છે. તેમના માતા-પિતા તેમની સાથે રહે છે, અને ગામમાં માટીનાં વાસણો બનાવેછે.

કૉલેજ છોડ્યાના થોડા સમયમાં જતેઓ ધૂલપેટ પાછા ફર્યા. “બીજા મૂર્તિકારોને કામકરતા જોઈને અને તેમને મદદકરીને, હુંપણ મૂર્તિ બનાવતા શીખી ગયો. ત્યારથી, હુંકુર્નૂલ, ગુંટુર, નેલ્લોર, વિજયવાડા, હોસુર અને બેંગ્લોર જેવીજુદી જુદીજગ્યાઓએ કોન્ટ્રાક્ટ પર મૂર્તિકાર તરીકે કામ કરતો રહ્યો છું.” તેઓકહે છે. “પહેલાં તોબારેય મહિના કામ મળતું હતું, પણ હવેફક્ત આઠમહિના જઆ કામમળે છે. છેલ્લાં 3-4 વર્ષથી બહારની મૂર્તિઓ આવવાને કારણે ધૂલપેટમાં ઉત્પાદન ઘટીગયું છે.”

શંકર કહેછે કેધૂલપેટમાં મૂર્તિ બનાવવાના બે મહિના માટે તેમને મહિને 30,000 રૂપિયા જેટલું વળતરમળે છે. તેઓ દાવોકરે છે, “હું સીધોમાલિકો સાથેજ કોન્ટ્રાક્ટ કરું છું અનેમારી આવડતને કારણે તેઓ મનેકામે રાખેછે અનેવધારે પૈસાપણ ચૂકવે છે. નવા શિખાઉ કારીગરો અને એકજ જગ્યાએ ટકી રહેનારા કારીગરોને ઓછો પગાર મળેછે. હુંઓછા સમયમાં વધુ કુશળતાથી કામપૂરું કરુંછું.”

ગણેશજીની મૂર્તિના મુખારવિંદ પર સફેદરંગ કરવામાટે સ્પ્રે ગન લઈને સિંહાસન પર ઊભા રહીને શંકરજણાવે છે, “એ પછી, હુંમારા ગામેપાછો જાઉંછું અનેજે કામમળે તેકરી લઉંછું. હુંઘર રંગવાનું કામ કરું છુંઅથવા તોભોજનાલયોમાં સહાયકતરીકે કામકરું છું, અને દિવસના લગભગ 600 રૂપિયા કમાઈલઉં છું.”

શંકરની જેમજ, તેલંગાણા અને અન્ય રાજ્યોમાંથી ઘણા કારીગરો ગણેશઅને દશેરાના તહેવારો પહેલા ધૂલપેટના મૂર્તિ બનાવવાના કારખાનાઓમાં આવે છે. એમહિનાઓ દરમિયાન, તેઓ કારખાનામાં જરહે છેઅને સૂઈજાય છે. તેમનામાંના એકછે 22 વર્ષીય બબ્બન દાવલેકર, જેઓનાંદેડ જિલ્લાના બિલોલી તાલુકાના બડુરગામના છે. તેઓ છેલ્લાંપાંચ વર્ષથી જૂનના પહેલા અઠવાડિયામાં અહીં આવે છે, અને પછીપોતાના ગામેપાછા ફરીને ઓટોરિક્ષા ચલાવે છે. તેમના પિતાપણ ઓટોડ્રાઈવર છે, અને માતાઆંગણવાડી કાર્યકર છે. તેઓ કહેછે, “અમે સવારે આઠવાગ્યે કામશરૂ કરીએછીએ અનેતે મધરાત કે તેનાથી પણમોડે સુધીચાલે છે. કામનો કોઈ નિશ્ચિત સમયનથી હોતો.”

બલવીર સિંહ, 32, જેઓ મંગલહાટ વિસ્તારના જ રહેવાસી છેઅને ધૂલપેટના બીજા એક કારખાનામાં 10 વર્ષથી નોકરી કરેછે. તેઓકહે છે, “મને મહિને 12,000 રૂપિયા મળે છે. પણ મારાકામના મહિનાઓ ઘટીને છ કેઆઠ થઈગયા છે. મહારાષ્ટ્રમાં બનેલી મૂર્તિઓની વધતી જતીલોકપ્રિયતાને કારણે ધૂલપેટની મૂર્તિઓની ખ્યાતિ ઓછી થઈ ગઈછે. બેગમબજારમાં (અહીંથી લગભગ એક કિલોમીટર દૂર) આવેલી દુકાનો ઓછી કિંમતે મૂર્તિઓ વેચે છે. બાકીના મહિનાઓમાં હું હૈદરાબાદમાં ચોકીદાર તરીકે કેપછી ઘરરંગવાનું કામકરું છું, પણ હુંઆ કામછોડવા માંગતો નથી. મને આકામ કરવામાં આનંદ આવે છે.”

ગણપત મુનિકવરાર, 38, જે ધૂલપેટમાં એક મૂર્તિકારની માલિકીના કારખાનામાં કામ કરેછે, તેઓચોમાસાના ભેજમાં મૂર્તિઓને સૂકવવા માટેવપરાતા કોલસાને ગરમ કરી રહ્યા છે. તેઓ કાચપેપરથી મૂર્તિને ઘસીને ચમકાવવામાં અને હાથ તથાસૂંઢ જોડવામાં મદદ કરે છે. તેઓ તેલંગાણાના આદિલાબાદ જિલ્લાના (હવેનવા બનેલા નિર્મલ જિલ્લાના) તનૂરમંડળના પોતાના ગામ દૌલતાબાદમાં ખેતીના કામમાંથી વિરામ મળતાં, પોતાના બનેવી સાથેપહેલીવાર અહીંઆવ્યા છે. ત્યાં તેઓખેતમજૂર છે, અને દિવસના 250 રૂપિયા કમાય છે; તેઓ બેએકર જમીનભાડે રાખીને ખેતી પણ કરેછે. તેઓકહે છે, “હું મધ્ય-જુલાઈથી અહીંકામ કરીરહ્યો છું. મને (મહિને) 13,000 રૂપિયા મળે છે. ખેતીમાંથી મનેવર્ષે 50,000-60,000 રૂપિયાની કમાણી થાય છે. હુંસોયાબિન, અડદ, તુવેર, મગ, જુવાર, ચણાઉગાડું છું... મને આ (મૂર્તિ બનાવવાનું) કામ ગમતું નથી. મારે રાત્રે પણ કામ કરવું પડે છે. આવતાવર્ષે, હુંનહીં આવું.”

તેઓ, શંકરઅને અન્યકારીગરો બીબાંમાંથી મૂર્તિઓ બનાવી લે, ત્યારપછી શણગારનું કામ શરૂથાય છે. જો કે તેઓપણ થોડું રંગકામ કરે છે, પણ રંગકામ માટે એક અલગજ ટુકડી હોય છે જે 2-3ના જૂથમાં કામ કરે છે – કોઈ ચહેરો રંગે, તો કોઈહાથ, અનેએ રીતેઆગળ વધેછે. હાથમાં સ્પ્રે ગન અનેરંગની બોટલપકડીને, ધૂલપેટના જ રહેવાસી, 31 વર્ષીય બદ્રી વિશાલ કહે છે, “અમે (ગણેશ) પૂજાના બેમહિના પહેલાં, જૂનથી કામ શરૂ કરીએછીએ. એકમૂર્તિને રંગતા અડધો દિવસ (આઠકલાક) લાગેછે. અમેએક સમયે 5-6 મૂર્તિઓ પર કામકરીએ છીએ.”બદ્રી 15 વર્ષથી મૂર્તિઓ રંગી રહ્યા છે. તેઓ કહેછે, “બાકીના મહિનાઓમાં, હુંકાનપુરથી લાવીને પતંગોનો જથ્થાબંધ વેપાર કરું છું. અહીં, મને રક્ષાબંધનના દિવસે અડધા દિવસની રજા મળી હતી, બાકી બેમહિના સુધીકોઈ રજામળતી નથી. પેઇન્ટ કમ્પ્રેસર મશીન (સ્પ્રે ગન) આવવાથી કામસહેલું થઈગયું છે, પણ બારીકાઈથી કામ કરવામાં અમારો મોટાભાગનો સમય જતોરહે છે. મને ખબરનથી કેઆ વખતેમને કેટલા પૈસા મળશે, તેઅમે કેવાપ્રકારનું કામકરીએ છીએતેના પરનિર્ભર કરેછે.”

આંખો રંગવાનું કામ સૌથી મુશ્કેલ હોય છે. એજ કારખાનામાં, 20 વર્ષીય શૈલેન્દ્ર સિંહખૂબ જકાળજીપૂર્વક પીંછી વડે ગણેશજીની મૂર્તિઓની આંખો અને લલાટને રંગી રહ્યા છે. તેઓ કહેછે, “બે વર્ષ પહેલાં, મેં અહીં રંગકામ કરનાર તરીકે કામશરૂ કર્યું. હું બે મહિના કામ કરું છુંઅને બાકીના મહિનાઓમાં ભણું છું (તેઓ 12મુંધોરણ પાસકરવાનો પ્રયત્ન કરી રહ્યા છે) અને મારામાતા-પિતાને (ધૂલપેટમાં તેમના ઢોસા-ઈડલીના સ્ટોલમાં) મદદ કરું છું. મારે મુખ્ય ચિત્રકાર બનવું છેજે ભગવાન ગણેશની આંખોમાં રંગપૂરી શકે. આંખો રંગવી એ સૌથી અઘરું કામ છે, તેએવી રીતેકરવું પડેકે ભક્તો ગમે તે ખૂણેથી ઊભા રહે, તેમને એવું જ લાગેકે ગણેશજી તેમની સામે જજોઈ રહ્યા છે.”

સુમિત કુમાર ઝા દ્વારા વધારાના રિપોર્ટિંગ સાથે.

અનુવાદક: કનીઝફાતેમા