ਬਨੀਆ ਛਾਪਰ ਦੇ ਦੌਰੀ ਬੁਣਕਰ

“ਦੁਲਹਨ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਤੋਹਫ਼ੇ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਹੱਥ ਨਾਲ ਬੁਣੀਆਂ ਕੁਝ ਦੌਰੀਆਂ ਹੀ ਦੇਣਾ,”ਚੰਦ੍ਰਵਤੀ ਦੇਵੀ ਮੁਸਕੁਰਾ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। “ਅਸੀਂ ਮਹਿੰਗੇ ਤੋਹਫ਼ੇ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਖਰੀਦ ਸਕਦੇ ਪਰ ਆਪਣੀ ਰਿਵਾਇਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਤੋਹਫ਼ੇ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ,” ਉਹ ਆਪਣੀ ਭਤੀਜੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੇ ਤੋਹਫ਼ਿਆਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

ਬਨੀਆ ਛਾਪਰ ਪਿੰਡ ਦੀ ਇਹ 45 ਸਾਲਾ ਵਸਨੀਕ ਕੋਲ ਸੁੱਕੇ ਹੋਏ ਮੁੰਜ ਦੇ ਘਾਹ ਨਾਲ ਟੋਕਰੀਆਂ ਬੁਣਨ ਦੀ ਖਾਸ ਮਹਾਰਤ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੌਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹੱਥ ਘੜਤ ਟੋਕਰੀਆਂ ਵਿਆਹ ਵੇਲੇ ਲਾੜੀ ਨੂੰ ਤੋਹਫ਼ੇ ਵਜੋਂ ਦੇਣ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਕੁ ਰਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਚੰਦ੍ਰਵਤੀ ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਅੱਧਾ ਵਿੱਘਾ ਜ਼ਮੀਨ ਹੈ ਅਤੇ ਖਾਲੀ ਵਕਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬੁਣਾਈ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਦੌਰੀ ਅਨੇਕਾਂ ਕੰਮ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। “ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਅਨਾਜ, ਮਿਠਾਈ, ਆਟਾ ਜਾਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਰੱਖਣ ਲਈ ਅਲਮਾਰੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਦੌਰੀਆਂ ਹੀ ਵਰਤਦੇ ਹਾਂ,” ਚੰਦ੍ਰਵਤੀ ਦੀ 18 ਸਾਲਾ ਧੀ ਪੁਸ਼ਪਾ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ।

ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਗੋਪਾਲਗੰਜ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿਖੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕੰਧ ਨਾਲ ਮੁੰਜ ਦੀਆਂ ਭਰੀਆਂ ਦੀ ਢੇਰੀ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਦਸੰਬਰ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਜੰਗਲੀ ਘਾਹ ਤਾਜ਼ੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰ ਕੇ ਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਧੁੱਪੇ ਸੁੱਕਣ ਲਈ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਮੁੰਜ ਘਾਹ ਜਿਆਦਾਤਰ ਦਲਦਲ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗੰਧਕ ਨਦੀ ਅਤੇ ਇਸਦੀਆਂ ਪੰਜ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਗੋਪਾਲਗੰਜ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਮੁੰਜ ਪੋਖਰ ਅਤੇ ਛੋਟੀਆਂ ਛੱਪੜੀਆਂ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਫ਼ਲਦੀ ਫੁੱਲਦੀ ਹੈ।

ਬਨੀਆ ਛਾਪਰ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਸਨੀਕ ਉਰਮਿਲਾ ਦੇਵੀ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ, “ਸਰਦੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਖੇਤੀ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਰੁਝੇਵਾਂ ਜਿਆਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਘਰ ਰਹਿ ਕੇ ਬੁਣਾਈ ਦਾ ਥੋੜਾ ਬਹੁਤ ਕੰਮ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ”। 52-ਸਾਲਾ ਉਰਮਿਲਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਵਿੱਘਿਆਂ ਤੇ ਖੇਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। “ਪਰ ਅਸੀਂ ਸਾਰਾ ਸਾਲ ਦੌਰੀਆਂ ਬੁਣਦੇ ਹਾਂ,” ਉਹ ਨਾਲ ਹੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

ਆਪਣੇ ਦੋ ਕਮਰਿਆਂ ਦੇ ਪੱਕੇ ਘਰ ਦੇ ਵਰਾਂਡੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠੀ ਉਰਮਿਲਾ ਪਿਛਲੀ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੁਕਾਈ ਹੋਈ ਮੁੰਜ ਨਾਲ ਦੌਰੀ ਬੁਣਦੇ ਹਨ।

ਮੁੰਜ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਲਗਭਗ 5 ਮੀਟਰ ਲੰਬੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੇ ਤਣੇ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਬਰੂਆ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ- ਇਸੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਹੱਥ ਨਾਲ ਛਿੱਲ ਕੇ ਦੌਰੀ ਬਨਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਤਣੇ ਤੋਂ ਬਰੂਏ ਦੀਆਂ 3-4 ਬਰੀਕ ਲੜੀਆਂ ਨਿੱਕਲ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਮੋਟੀ ਸੂਈ ਨਾਲ ਉਰਮਿਲਾ ਜੀ ਬੜੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਬਰੂਏ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਕੇ ਅਤੇ ਕੱਸ ਕੇ ਨਮੂਨਾ ਬੁਣਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਇਹਨਾਂ ਲੜੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁਬੋ ਕੇ ਲਚਕਦਾਰ ਬਣਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਬਰੂਆ ਉਹ ਵਰਤ ਰਹੇ ਹਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗੁਲਾਬੀ ਅਤੇ ਹਰੇ ਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। “ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਦੋ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਸੇਮਰਾ ਬਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਡਾਈ ਲੈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ,” ਉਰਮਿਲਾ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਰੰਗ ਨੂੰ ਬਰੂਆ ਦੀਆਂ ਗੱਠਾਂ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ 10-15 ਮਿੰਟਾਂ ਲਈ ਉਬਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਬਰੂਏ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਣ ਲਈ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

“ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਬਰੂਏ ਨੂੰ ਕੱਢਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਪੁਰਾਣਾ ਤਣਾ ਗਹਿਰੇ ਰੰਗ ਦਾ ਅਤੇ ਭੁਰਭੁਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ- ਫਿਰ ਇਹ ਬੁਣਾਈ ਲਾਇਕ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ,” ਉਰਮਿਲਾ ਜੀ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ। ਸਹੀ ਸਮੇਂ ਤੇ ਕੱਢਿਆ ਅਤੇ ਸੁੱਕਾ ਬਰੂਆ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਘਰ ਦੀ ਛੱਤ ਤੋਂ ਕੁੰਡੀ ਨਾਲ ਟੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਔਰਤਾਂ ਮੁੰਜ ਦੇ ਤਕਰੀਬਨ ਹਰ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਘਰੇਲੂ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਬਣਾ ਹੀ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। “ਤਣੇ ਤੋਂ ਬਰੂਏ ਨੂੰ ਅਲੱਗ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੋ ਸਖਤ ਹਿੱਸਾ ਪਿੱਛੇ ਬਚਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੀਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸੂਪ ਬਨਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ,” ਉਰਮਿਲਾ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਸੂਪ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਟੋਕਰੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਨਾਜ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੌਰੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਮੁੰਜ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੱਥ ਪੱਖੀ (ਤਰਕੁਲ) ਅਤੇ ਝੋਂਪੜੀ ਬਨਾਉਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਵਰਿਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਇਸ ਕੰਮ ਦੀ ਮਹਾਰਤ ਸਦਕਾ ਉਰਮਿਲਾ ਜੀ 8-9 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਟੋਕਰੀ ਬੁਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਬਸ਼ਰਤੇ ਕਿ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਜਿਆਦਾ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿਨ ਜਿਆਦਾਤਰ ਰੁਝੇਵੇਂ ਭਰੇ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਘਰ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਨਾਲ਼ ਆਪਣੀਆਂ ਤਿੰਨ ਗਾਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਧਿਆਨ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। “ਮੈਂ ਸਾਲ ਵਿੱਚ 4-6 ਦੌਰੀਆਂ ਬੁਣ ਲੈਂਦੀ ਹਾਂ,” ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਮਰ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਹੁਣ ਉਰਮਿਲਾ ਜੀ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਇਸ ਮਹੀਨ ਕੰਮ ਤੇ ਜਿਆਦਾ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਲਾ ਪਾਉਂਦੇ।

“ਦੌਰੀਆਂ ਬੁਣਨ ਤੋਂ ਕਮਾਈ ਕਰਨਾ ਸਾਡਾ ਮਕਸਦ ਨਹੀਂ ਹੈ,” ਉਰਮਿਲਾ ਜੀ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਸਮਾਂ ਮਿਲਣ ਤੇ ਹੀ ਬੁਣਾਈ ਕਰਦੇ ਹਨ। “ਇਹ ਕੋਈ ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਕਸਬਾ ਨਹੀਂ ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਦੌਰੀਆਂ ਵੇਚ ਸਕਦੇ ਹਾਂ- ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹਰ ਘਰ ਦੀ ਸੁਆਣੀ ਟੋਕਰੀਆਂ ਬੁਣ ਲੈਂਦੀ ਹੈ”।

ਉਰਮਿਲਾ ਜੀ ਵਾਂਗ ਸ਼ੀਲਾ ਦੇਵੀ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨੁੱਕਰੇ ਬਰੂਏ ਦੀ ਭਰੀ ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਹੈ। “ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਬੁਣਨਾ ਸਿਖਾਇਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਦੌਰੀਆਂ ਬਣਾ ਰਹੀ ਹਾਂ,” ਇਸ 40-ਸਾਲਾ ਔਰਤ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਜੋ 10 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਕੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਨੀਆ ਛਾਪਰ ਆਈ ਸੀ। ਸ਼ੀਲਾ ਜੀ ਕਦੇ ਸਕੂਲ ਨਹੀਂ ਗਏ ਕਿਉਂਕਿ “ਰਿਵਾਜ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ,” ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। “ਮੈਂ ਪੜ੍ਹੀ ਲਿਖੀ ਨਹੀਂ ਪਰ ਇਹ ਕੰਮ ਬਖੂਬੀ ਜਾਣਦੀ ਹਾਂ,” ਉਹ ਮੁਸਕੁਰਾ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਸ਼ੀਲਾ ਜੀ ਕੁਰਮੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਪਿਛੜੇ ਵਰਗ ਵਜੋਂ ਸੁਚੀਬੱਧ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਨੇੜਲੇ ਬਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਚਾਟ ਅਤੇ ਪੁਚਕਾ ਆਦਿ ਦੀ ਰੇਹੜੀ ਹੈ। “ਮੇਰੀ ਵੱਡੀ ਬੇਟੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਵੇਲੇ ਮੈਂ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਛੇ ਦੌਰੀਆਂ ਬੁਣ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ,” ਉਹ ਮਾਣ ਨਾਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਤੋਹਫ਼ੇ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਚਲਨ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਸ਼ੀਲਾ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਵਿਆਹ ਵੇਲੇ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਦੌਰੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਲੋਕ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ ਹਨ”।

10-12 ਇੰਚ ਦੇ ਸਾਈਜ਼ ਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਦੌਰੀਆਂ ਬਨਾਉਣ ਲਈ 20-25 ਬਰੂਏ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ੀਲਾ ਜੀ 8-12 ਘੰਟਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੌਰੀ ਬੁਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਅਕਸਰ ਘਰੇਲੂ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਅਸਤ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇੱਕੋ ਵਾਰ ਵਿੱਚ ਬੁਣਾਈ ਕਰਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ।

ਬਰੂਏ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਦੇ ਤਿੱਖੇ ਸਿਰਿਆਂ ਨਾਲ ਅਕਸਰ ਕੱਟ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਬੁਣਾਈ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਬੋਝ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ “ਮੈਨੂੰ ਬੁਣਾਈ ਕਰਨਾ ਪਸੰਦ ਹੈ,” ਸ਼ੀਲਾ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। “ਬੁਣਾਈ ਕਰਦਿਆਂ ਮੈਨੂੰ ਨਵੇਂ ਨਮੂਨੇ ਪਾ ਕੇ ਦੇਖਣ ਦਾ ਸ਼ੌਂਕ ਹੈ,” ਇਸ ਕਲਾਕਾਰ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ।

ਤਰਜਮਾ: ਨਵਨੀਤ ਕੌਰ ਧਾਲੀਵਾਲ