ବଣିଆ ଛାପର ଗାଁର ଦଉଡ଼ି ବୁଣାଳୀ

“କନ୍ୟାର ମା’ ମତେ ରୋକଠୋକ କହିଲେ କି କିଛି ହାତବୁଣା ଦଉରି ଛଡା ଆଉ କୌଣସି ଜିନିଷ ଦେବା ଦରକାର ନାହିଁ”, ଟିକିଏ ହସି କହନ୍ତି ଚନ୍ଦ୍ରାବତୀ ଦେବୀ। “ଆମେ ଦାମିକିଆ ଉପହାର କିଣି ପାରିବୁ ନାହିଁ, ତେବେ ଆମ ପରମ୍ପରା ଅନୁଯାୟୀ ଆମେ ଏମିତି ହିଁ ଉପହାର ଦେଉ”, ଆଗକୁ ଆସୁଥିବା ଝିଆରୀର ବାହାଘରକୁ ଉପଲକ୍ଷ କରି ସେ ବୁଝାଇ କହନ୍ତି। ବଣିଆ ଛାପର ଗାଁର ଏହି ୪୫ ବର୍ଷ ବୟସର ମହିଳା ଶୁଖିଲା ମୁଞ୍ଜ ଘାସରେ ଦଉରି ବୋଲି କୁହା ଯାଉଥିବା ପେଡ଼ି ବନେଇବାରେ ଅତି ନିପୁଣ। ଏହି ହାତ ତିଆରି ସାମଗ୍ରୀ ସେହି ଅଞ୍ଚଳର କନ୍ୟାମାନଙ୍କ ବାହାଘର ବେଳେ ଉପହାର ରୂପେ ଦେବା ଅତି ଜନପ୍ରିୟ। ଚନ୍ଦ୍ରାବତୀ ହେଉଛନ୍ତି ଅଧ-ବିଘା ଚାଷ ଜମି ଥିବା ଜଣେ ଚାଷୀ ଓ ସେ ତାଙ୍କ ଫୁରସତ ସମୟରେ ବୁଣାକାମ କରନ୍ତି।

ଦଉରିର ଏକାଧିକ ବ୍ୟବହାର ରହିଛି। “ଶସ୍ୟ, ମିଠା, ଅଟା କି ପନିପରିବା ରଖିବା ପାଇଁ ଆମର ଆଲମାରୀ ନାହିଁ। ତା’ ବଦଳରେ ଆମେ ଦଉରି ବ୍ୟବହାର କରୁ”, କହେ ଚନ୍ଦ୍ରାବତୀଙ୍କର ୧୮-ବର୍ଷୀୟା ଝିଅ ପୁଷ୍ପା।

ବିହାରର ଗୋପାଳଗଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲାସ୍ଥିତ ସେମାନଙ୍କ ଘର କାନ୍ଥକୁ ଢେରା କରି ବିଡ଼ା ବିଡ଼ା ମୁଞ୍ଜ ଘାସ ଗଦେଇକି ରଖା ଯାଇଥାଏ। ଏଇଟା ଡିସେମ୍ବର ମାସ ଓ ଏହି କଞ୍ଚାଳିଆ ବଣୁଆ ଘାସକୁ ଏବେ ଏବେ ଅଣାଯାଇଛି। ଆଗକୁ ଖରା ମାସରେ ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଖା ଯିବ।

ମୁଞ୍ଜ ଘାସ ସାଧାରଣତଃ ଆର୍ଦ୍ର ଦଲଦଲିଆ ଜମିରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ଗଣ୍ଡକ ନଦୀ ଓ ଏହାର ପାଞ୍ଚଟି ଉପନଦୀ ଗୋପାଳଗଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲା ଦେଇ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ ଏବଂ ଏଗୁଡ଼ିକର ଚତୁଃପାର୍ଶ୍ଵରେ ଥିବା ପୋଖରୀ ଓ ଜଳାଶୟଗୁଡ଼ିକ ନିକଟରେ ମୁଞ୍ଜ ଘାସ ବଢ଼େ।

ବଣିଆ ଛାପର ଗାଁର ଆଉ ଜଣେ ଊର୍ମିଳା ଦେବୀ କହନ୍ତି, “ବର୍ଷର ଏହି ଶୀତଦିନ ସମୟରେ ଚାଷ କାମ ବିଶେଷ କିଛି ନଥାଏ, ତେଣୁ ଆମେ ବହୁତ ସମୟ ଘରେ ରହୁ ଓ ଅଳ୍ପ ଅଳ୍ପ କରି ଏହି ହାତବୁଣା କାମ କରିଥାଉ”। ୫୨-ବର୍ଷୀୟା ଊର୍ମିଳା ଜଣେ କୃଷିଜୀବୀ ଓ ତାଙ୍କ ପରିବାରର ଚାଷ କରିବାକୁ ଗାଁରେ ତିନି ବିଘା ଜମି ଅଛି। “କିନ୍ତୁ ସାରା ବର୍ଷ ଆମେ ଦଉରି ତିଆରି କରୁ”, ସେ କହନ୍ତି।

ଦୁଇ-ବଖୁରିଆ ପକ୍କା ଘର ବାରଣ୍ଡାରେ ବସି ଗତ ଖରା ଦିନରେ ଊର୍ମିଳା ଶୁଖିଲା ମୁଞ୍ଜ ଘାସରେ ଦଉରି ବୁଣୁଛନ୍ତି।

ପ୍ରତି ମୁଞ୍ଜ ଲମ୍ବରେ ପ୍ରାୟ ପାଞ୍ଚ ମିଟର ଯାଏଁ ବଢ଼େ। ଏହାର ପବର ସବୁଠୁ ଉପର ସ୍ତରକୁ ବରୁଆ କୁହାଯାଏ – ଏହି ଅଂଶକୁ ହାତରେ ଛଡ଼େଇ ସେଥିରେ ଦଉରି ତିଆରି କରାଯାଏ। ଗୋଟିଏ ପବରୁ ପ୍ରାୟ ତିନି-ଚାରିଟି ପତଳା ବରୁଆ ପରସ୍ତ ବାହାରେ। କୌଣସି ପ୍ରତିରୂପ ବନେଇଲା ବେଳେ ଗୋଟିଏ ଡାମ୍ଫଣ ସାହାଯ୍ୟରେ ଊର୍ମିଳା ଯତ୍ନର ସହ ବରୁଆକୁ ଭିଡ଼ନ୍ତି। ବେଳେବେଳେ ନମନୀୟ କରିବା ପାଇଁ ସେ ବରୁଆ ପରସ୍ତଗୁଡ଼ିକୁ ପାଣିରେ ଭିଜାଇ ଦିଅନ୍ତି। ବ୍ୟବହାର କରୁଥିବା ବରୁଆଗୁଡ଼ିକୁ ଗୋଲାପି ଓ ସବୁଜ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ଵଳ ରଙ୍ଗରେ ସେ ରଙ୍ଗେଈ ଦିଅନ୍ତି। “ମାତ୍ର ଦୁଇ କି.ମି. ଦୂରରେ ଥିବା ସେମ୍ରା ବଜାରରୁ ମୋ ପୁଅ ରାସାୟନିକ ରଙ୍ଗ ନେଇଆସେ”, କହନ୍ତି ଊର୍ମିଳା। ପାଣିରେ ରଙ୍ଗ ମିଶେଇ ସେଥିରେ ବରୁଆ ବିଡ଼ାକୁ ପକେଇ ୧୦-୧୫ ମିନିଟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଫୁଟେଇବାକୁ ପଡ଼େ। ବରୁଆ ସେହି ରଙ୍ଗ ପିଇବାକୁ ସାରା ରାତି ସେମିତି ରଖାଯାଏ।

ବରୁଆକୁ ସଠିକ ସମୟରେ ଛଡ଼େଇବା ଅତି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। ନଚେତ, ପୁରୁଣା ପବ କଳା ପଡ଼ିଯାଏ ଓ ଭଙ୍ଗୁର ହୋଇଯାଏ – ସେପରି ସ୍ଥଳେ ତାକୁ ଆଉ ବ୍ୟବହାର କରି ବୁଣାକାମ କରିହେବ ନାହିଁ”, କହନ୍ତି ଊର୍ମିଳା। ଶୁଖିଲା ବରୁଆକୁ ଠିକ୍‌ ସମୟରେ ବାହାର କଲା ପରେ ଗୋଚ୍ଛା ଗୋଚ୍ଛା କରି ଘର ଛାତରେ ଲାଗିଥିବା ଆଙ୍କୁଡ଼ିରେ ଝୁଲେଇକି ରଖାଯାଏ।

ମହିଳାମାନେ ମୁଞ୍ଜର ପ୍ରାୟ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଂଶକୁ ନେଇ ଘରେ ବ୍ୟବହାର କଲା ଭଳି କିଛି ନା କିଛି ତିଆରି କରନ୍ତି। “ପବରୁ ବରୁଆ ବାହାର କରିଦେଲା ପରେ ସିକ ବୋଲି କୁହାଯାଉଥିବା ବଳକା ଟାଣ ଅଂଶରେ ସୁପ ତିଆରି କରନ୍ତି”, ବୁଝାଇ କହନ୍ତି ଊର୍ମିଳା। ସୁପ ହେଉଛି ଶସ୍ୟକୁ ପାଛୋଡ଼ି ପରିଷ୍କାର କରିବା ପେଡ଼ି (ଭୋଗେଇ)। ଦଉରି ଛଡ଼ା ମୁଞ୍ଜରେ ତରକୁଲ ବୋଲି କୁହାଯାଉଥିବା ହାତ ପଙ୍ଖା ଓ କୁଡ଼ିଆର ଚାଳିଆ ବି ତିଆରି କରାଯାଏ।

ବର୍ଷ ବର୍ଷର ଅଭ୍ୟାସ ଯୋଗୁଁ ଊର୍ମିଳାଙ୍କର ଏଭଳି ଦକ୍ଷତା ଯେ ସେ ଯଦି ଫାର୍ମରେ ବିଶେଷ କାମ ନଥାଏ ତେବେ ମାତ୍ର ୮-୯ ଦିନରେ ଗୋଟିଏ ପେଡ଼ି (ବା ଆଲମାରୀ) ତିଆରି କରି ଦିଅନ୍ତି। ତେବେ ଘର କାମ ଓ ପରିବାରରେ ଥିବା ତିନିଟି ଗାଈଙ୍କ କଥା ବୁଝାଶୁଝା କରିବାରେ ସେ ସାଧାରଣତଃ ବ୍ୟସ୍ତ ରହନ୍ତି। “ପ୍ରତି ବର୍ଷ ଯେମିତି ହେଉ ମୁଁ ୪-୬ ଟି ପେଡ଼ି (ବା ଆଲମାରୀ) କରିଦିଏ”, ହସିଦେଇ କହନ୍ତି ସେ। ବୟସ ବଢ଼ିବା ସହ ଊର୍ମିଳାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିଶକ୍ତି ଦୁର୍ବଳ ହେଉଥିବାରୁ ବୁଣାକାମର ସୂକ୍ଷ୍ମ କାମକୁ ଧ୍ୟାନର ସହ କରିବା କଷ୍ଟକର ହେଉଛି।

“ଦଉରି ବୁଣାକୁ ବ୍ୟବସାୟ କରିବା ଆମ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନୁହେଁ”, ଖୋଲାଖୋଲି ଭାବେ କହନ୍ତି ଊର୍ମିଳା ଓ ଆହୁରି କହନ୍ତି ଯେ ହାତରେ ସମୟ ମିଳିଲେ ହିଁ ସେ ବୁଣାକାମ କରନ୍ତି। “ଏହା ବଡ଼ ସହର କି ଟାଉନ ନୁହେଁ ଯେଉଁଠି ଆମେ ଦଉରି ବିକି ପାରିବୁ – ଆମ ଗାଁର ପ୍ରତି ଘରର ସ୍ତ୍ରୀ ଲୋକମାନେ ନିଜ ନିଜର ପେଡ଼ି (ବା ଆଲମାରୀ) ତିଆରି କରନ୍ତି”।

ଊର୍ମିଳାଙ୍କ ପରି ଶୀଲା ଦେବୀଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଘର ଆଗ ଅଗଣାର ଗୋଟିଏ କୋଣରେ ବରୁଆ ବିଡ଼ାସବୁ ଗଦାକରି ରଖାଯାଇଛି। “ମୋ ମା’ ମତେ କେମିତି ବୁଣାକାମ କରିବ ଶିଖେଇଛନ୍ତି। ମୁଁ ଛୋଟ ଝିଅଟିଏ ଥିବା ବେଳୁ ଦଉରି ତିଆରି କରି ଆସୁଛି”, କହନ୍ତି ଏହି ୪୦-ବର୍ଷୀୟା ମହିଳା ଯିଏ କି ୧୦ ବର୍ଷ ବୟସରେ ବାହା ହେଇ ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶରୁ ବଣିଆ ଛାପର ଗାଁକୁ ଆସିଛନ୍ତି। ଶୀଲା ଆଦୌ ସ୍କୁଲ ଯାଇ ନାହାନ୍ତି, କାରଣ “ସେମିତି ସେତେବେଳେ ହେଉ ନଥିଲା”, ସେ କହନ୍ତି। “ମୁଁ ପାଠ ପଢି ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଏହି କାମ ମୁଁ ଭଲ ରୂପେ କରେ”, ହସିଦେଇ କହନ୍ତି ସେ।

ଶୀଲା ହେଉଛନ୍ତି କୁର୍ମି ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଯାହା ବିହାରରେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଛୁଆ ବର୍ଗ ରୂପେ ପରିଗଣିତ ହୁଏ। ତାଙ୍କ ପରିବାର ପାଖ ବଜାରରେ ଠେଲାଗାଡିରେ ଚାଟ୍‌ ଓ ଗୁପଚୁପ ବିକ୍ରି କରନ୍ତି। “ମୋ ବଡ଼ ଝିଅ ବାହାଘର ବେଳେ ଗୋଟିଏ ମାସରେ ମୁଁ ଛ’ଟା ଦଉରି ବୁଣିଥିଲି”, ଗର୍ବର ସହ ସେ ଜଣାନ୍ତି। ବାହାଘର ଉପହାର ଭାବେ ଲୋକମାନଙ୍କ ଭିତରେ ଏହାର ଆଦର ବିଷୟରେ ଜଣାଇବାକୁ ସେ କହନ୍ତି, “ଲୋକେ ବାହାଘର ବେଳେ ପାଇଥିବା ଦଉରିର ସଂଖ୍ୟା ଓ ପ୍ରକାରକୁ ନେଇ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି”।

୧୦-୧୨ ଇଞ୍ଚ ଓସାରର ଗୋଟିଏ ଛୋଟ ଆକାରର ଦଉରି ତିଆରି କରିବାକୁ ପ୍ରାୟ ୨୦-୨୫ଟି ବରୁଆ ପଟି ଦରକାର ହୁଏ। ଶୀଲା ୮ ରୁ ୧୨ ଘଣ୍ଟା ପରିଶ୍ରମ କରି ଗୋଟିଏ ଦଉରି ବୁଣିଦେଇ ପାରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଅଧିକାଂଶ ସମୟରେ ଘରକାମ ରହୁଥିବା ଯୋଗୁଁ ଏକାଥରକେ ବୁଣାକାମ କରିବା ତାଙ୍କ ପକ୍ଷେ ସମ୍ଭବ ହୁଏନାହିଁ।

ବରୁଆର ଧାରୁଆ କଡ଼ ଯୋଗୁ ଆଙ୍ଗୁଠି କଟିଯାଏ ଓ ଘଣ୍ଟା ଘଣ୍ଟା ଧରି ବୁଣିବା କାମ କଲେ ଆଖିକୁ କଷ୍ଟ ହୁଏ, ତେବେ “ମତେ ବୁଣିବାକୁ ଭଲ ଲାଗେ”, କହନ୍ତି ଶୀଲା। “ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ବୁଣାକାମ କରେ ନୂଆ ନୂଆ ପ୍ରତିରୂପ ଓ ଅଙ୍କନ ମନକୁ ଆସେ ଏବଂ ମୁଁ ତାହାକୁ ରୂପ ଦେବାକୁ ଚାହେଁ”, ଯୋଗକରି କହନ୍ତି ସେହି ଶିଳ୍ପୀ।

ଅନୁବାଦ: ଓଡ଼ିଶାଲାଇଭ୍‍