बनिया छापर गावच्या दौरी विणकर

“नवऱ्या मुलीच्या आईने मला सक्त ताकीद दिलीय- इतर काही नको, फक्त हाताने विणलेल्या दौऱ्या आम्हाला भेट म्हणून द्या,’’ हसत हसत चंद्रावती देवी सांगत असते. “महागड्या भेटवस्तू देणं काही आम्हाला शक्य नसतं, पण ही आमची पारंपरिक भेट आहे,’’ आपल्या भाचीच्या लग्नात द्यायच्या भेटवस्तूंचा संदर्भ देत ती सांगते.

ही ४५ वर्षीय चंद्रावती बनिया छापर गावची. वाळलेल्या मूंज गवताच्या दौरी नामक टोपल्या विणण्याचं खास कौशल्य तिच्यापाशी आहे. हस्तकलेतून आकाराला येणाऱ्या या टोपल्या म्हणजे इथल्या वधूंना दिली जाणारी एक लोकप्रिय भेट! शिवाय लग्नाच्या विधींमध्येदेखील या टोपल्या वापरण्याची या भागात रीत आहे. चंद्रावती शेतकरी आहे. तिच्यापाशी अर्धा बिघा शेती आहे. फावल्या वेळात ती टोपल्या विणते.

बहुपयोगी असते ही दौरी. “धान्य, मिठाई, पीठं किंवा भाज्या साठवायच्या तर आमच्याकडे कपाट नसतं. मग आम्ही त्यासाठी दौऱ्या वापरतो,” चंद्रावतीची १८ वर्षांची मुलगी पुष्पा सांगत असते.

बिहारच्या गोपाळगंज जिल्ह्यातल्या त्यांच्या या घरात भिंतीच्या आधाराने मूंज गवताच्या गंजी लावून ठेवलेल्या असतात. डिसेंबर महिना असतो आणि नुकतंच हे रानगवत गोळा करून आणलेलं असतं. येत्या उन्हाळ्यातल्या कडक उन्हात हे वाळवलं जाईल.

साधारणपणे मूंज गवत आढळतं ते दलदलीच्या भागात. गंडक नदी आणि तिच्या पाच उपनद्या गोपाळगंज जिल्ह्यातून वाहतात. या परिसरातले पोखर (वैशिष्ट्यपूर्ण तळी) आणि इथल्या लहानमोठ्या तलावांमध्ये मूंज फोफावतं.

उर्मिला देवी बनिया छापर गावातली आणखी एक रहिवासी. ती सांगते, “हिवाळ्याच्या दिवसात शेतीचं काम फारसं नसतं. त्यामुळे आम्ही बऱ्याचदा घरीच थांबून जसं जमेल तसं थोडं थोडं विणकाम करू शकतो.” शेतीकाम करणारी उर्मिला ५२ वर्षाची आहे. गावात तिची तीन बिघा जमीन आहे. “तरीसुद्धा वर्षभर आम्ही दौऱ्या विणतो,” ती सांगते.

उर्मिला आपल्या दोन खोल्यांच्या पक्क्या घराच्या व्हरांड्यात बसलीय आणि मागल्या उन्हाळ्यात वाळवून ठेवलेल्या मूंजपासून दौरी विणतेय.

मूंज गवताचं प्रत्येक पातं साधारण ५ मीटर उंच वाढतं. त्याच्या देठाच्या सगळ्यात बाहेरच्या पापुद्र्याला बरुआ म्हणतात. हा पापुद्रा हाताने सोलून काढला जातो आणि तोच दौरी बनवण्यासाठी वापरला जातो. एका देठातून बरुआचे साधारण ३-४ पातळ पापुद्रे मिळतात. नक्षीकाम करणारी उर्मिला जाड सुईने अगदी काळजीपूर्वक बरुआ ओढते आणि विणकाम पक्कं करते. पापुद्रे लवचिक राहावेत म्हणून कधी कधी उर्मिला ते पाण्यातही बुडवून ठेवते.

ती वापरतेय तो बरुआ आकर्षक गुलाबी आणि हिरव्या छटांमध्ये रंगलाय. “इथून फक्त दोन किलोमीटरवर असलेल्या सेमरा बाजारातून माझी मुलं कृत्रिम रंग घेऊन येतात,’’ उर्मिला सांगते. बरुआची बंडलं पाण्यात ठेवली जातात. त्यात रंग मिसळून ते मिश्रण १०-१५ मिनिटं उकळलं जातं. रात्रभर बरुआ तसाच रंगीत पाण्यात भिजत ठेवला जातो.

“अगदी वेळेत बरुआ काढणं खूप महत्वाचं असतं. नाहीतर जून झालेला देठ काळा पडतो, भुसभुशीत होतो आणि मग विणकामासाठी वापरण्यायोग्य राहात नाही,’’ उर्मिला म्हणते. वेळेवर काढलेल्या, नीट वाळलेल्या बरुआचे गुच्छ तिच्या घरातल्या छताच्या हुकांवर लटकताना दिसतात.

मूंजचा जवळपास प्रत्येक भाग महिला उपयोगात आणतात. घरासाठी उपयुक्त ठरेल असं काहीतरी त्याच्यापासून तयार करतात. “देठापासून बरूआ काढल्यानंतर कडक भाग तेवढा उरतो. त्याला ‘सीक’ म्हणतात. हा भाग सूप बनवण्यासाठी वापरला जातो,’’ उर्मिला अधिक स्पष्ट करून सांगते. सूप धान्य पाखडण्यासाठी किंवा साफ करण्यासाठी वापरलं जातं. दौऱ्यांखेरीज मूंजचा वापर हाताने वारा घ्यायचे पंखे (त्यांना तारकुल म्हणतात) बनवण्यासाठी आणि खोपट बांधण्यासाठीसुद्धा केला जातो.

वर्षानुवर्षांच्या सरावामुळे कलाकुसरीत उर्मिला निपुण झालीय. शेतात फार काम नसलं तर ८-९ दिवसात ती एक टोपली विणू शकते. पण सहसा ती कामात बुडालेली असते; कारण ती घर तर चालवतेच शिवाय तिच्या कुटुंबाच्या मालकीच्या तीन गाईही सांभाळते. “मी दरवर्षी ४-६ दौऱ्या विणते,’’ ती सांगते. वयानुसार उर्मिलाची नजर कमकुवत झालीय. त्यामुळे विणकामाच्या गुंतागुंतीच्या कामावर लक्ष केंद्रित करणं तिला मुश्किल होतंय.

“दौरी विणणं हा काही आमच्यासाठी व्यवसाय नाही,’’ उर्मिला स्पष्टपणे म्हणते. इतर कामातून जेव्हा वेळ काढता येतो तेव्हाच मी विणकाम करते, असंही ती सांगते. “हे काही शहर नाही की इथे दौऱ्या विकल्या जातील- आमच्या गावच्या प्रत्येक घरातली महिला स्वतःच्या टोपल्या स्वत: विणते.’’

शीला देवीनेही तिच्या घरच्या अंगणातल्या एका कोपऱ्यात बरुआची मोळी नीटसपणे लावून ठेवलेत. “विणकाम मला माझ्या आईने शिकवलं. अगदी लहान असल्यापासूनच मी दौरी बनवतेय,’’ ४० वर्षीय शीला सांगतात. दहा वर्षांची होती तेव्हा लग्न होऊन उत्तर प्रदेशातून ती इथे बनिया छापरला आली. शाळेचं तोंडही शीलाने पाह्यलेलं नाही. कारण “तशी पद्धतच नव्हती!’’ ती म्हणते. “मी काही शिकलेली नाही पण किमान हे तरी मी चांगलं करू शकते,’’ ती हसत हसत सांगते.

शीला कुर्मी समुदायाची आहे. कुर्मी समुदाय बिहारमध्ये इतर मागासवर्गीय प्रवर्गात येतो. शीलाच्या कुटुंबाकडे खाद्यपदार्थ विक्रीसाठीची हातगाडी आहे. त्यावर जवळच्या बाजारात चाट आणि पुचका म्हणजे पाणीपुरीसारखे चवदार पदार्थ विकायला ठेवले जातात. “माझ्या मोठ्या मुलीच्या लग्नात मी एका महिन्यात सहा दौऱ्या विणल्या होत्या,’’ ताठ मानेने शीला सांगते. लग्नातली भेटवस्तू म्हणून दौरी किती लोकप्रिय आहे हे समजावून सांगताना शीला म्हणते, “किती आणि कोणकोणत्या प्रकारच्या दौरी लग्नात मिळाल्या हा एक कौतुकाचा विषय असतो इथल्या लोकांसाठी!’’

छोट्या आकाराची १०-१२ इंच रुंदीची दौरी बनवायची तर त्यासाठी बरुआचे अंदाजे २०-२५ पापुद्रे लागतात. साधारण ८ ते १२ तासांच्या विणकामातून शीला अशी एक दौरी बनवू शकते. पण अनेकदा घरगुती कामांच्या व्यापात एका बैठकीत हे विणकाम पूर्ण करणं तिला शक्य होत नाही.

कडा धारदार असतात बरुआच्या; त्याने हाताला कापतं. खूप वेळ विणकाम केल्यामुळे डोळ्यांवरही ताण येतो, पण “मला विणायला आवडतं,’’ शीला म्हणते. “विणकाम करता करता मला नवनवीन नमुने, रचना सुचत जातात आणि त्या प्रत्यक्षात साकारून पाहताना मजा येते,” असं जेव्हा शीला सांगते, तेव्हा तिच्यातला कलाकार डोकावून जातो.