બનિયા છાપર ગામનાં દૌરી વણકર

ચંદ્રાવતી દેવી હસીને કહે છે, “કન્યાની માએ ચોખ્ખું કહ્યું છે કે ભેટમાં બીજું કંઈ નહીં, ફક્ત હાથવણાટની થોડી દૌરી જ આપવાની છે.” પોતાની ભત્રીજીના આવનારા લગ્નની ભેટોનો ઉલ્લેખ કરતાં તેઓ ઉમેરે છે, “અમે મોંઘી ભેટ તો ખરીદી શકીએ નહીં, એટલે અમારે ત્યાં આ જ રીતે ભેટ આપવાનો રિવાજ છે.”

બનિયા છાપર ગામનાં આ 45 વર્ષીય રહેવાસી સૂકા મૂંજ ઘાસમાંથી દૌરી નામની ટોપલીઓ વણવામાં કુશળ છે. હાથથી બનાવેલી આ વસ્તુઓ કન્યાઓ માટે લોકપ્રિય ભેટ છે અને આ વિસ્તારમાં લગ્નની વિધિઓમાં પણ વપરાય છે. ચંદ્રાવતી અડધો વીઘા ખેતીની જમીન ધરાવતાં ખેડૂત છે અને તેઓ પોતાના ફાજલ સમયમાં વણાટકામ કરે છે.

દૌરી બહુ ઉપયોગી છે. ચંદ્રાવતીની 18 વર્ષની દીકરી પુષ્પા કહે છે, “અમારી પાસે અનાજ, મીઠાઈઓ, લોટ કે શાકભાજી રાખવા માટે કબાટ નથી. અમે તેના બદલે દૌરીનો ઉપયોગ કરીએ છીએ.”

બિહારના ગોપાલગંજ જિલ્લામાં તેમના ઘરે, મૂંજ ઘાસના પૂળા દિવાલો પર ગોઠવેલા છે. આ ડિસેમ્બર મહિનો છે અને આ જંગલી ઘાસ તાજું જ એકઠું કરવામાં આવ્યું છે, જેને ઉનાળાના મહિનાઓમાં તડકામાં સૂકવવામાં આવશે.

મૂંજ ઘાસ સામાન્ય રીતે ભેજવાળી, કળણ જેવી જમીનમાં જોવા મળે છે. ગંડક નદી અને તેની પાંચ સહાયક નદીઓ ગોપાલગંજ જિલ્લામાંથી વહે છે અને આસપાસના પોખરો (નાના તળાવો) અને ખાબોચિયાંમાં મોટી માત્રામાં મૂંજ ઘાસ થાય છે.

બનિયા છાપર ગામનાં અન્ય એક રહેવાસી, ઉર્મિલા દેવી કહે છે, “શિયાળામાં વર્ષના આ સમયે ખેતીનું કામ બહુ વધારે નથી હોતું, એટલે અમે ઘણી વાર ઘરે રહી શકીએ છીએ અને થોડું થોડું વણી શકીએ છીએ.” 52 વર્ષીય ઉર્મિલા એક ખેડૂત છે અને તેમનો પરિવાર ગામમાં ત્રણ વીઘા જમીનમાં ખેતી કરે છે. તેઓ ઉમેરે છે, “પણ અમે આખું વર્ષ દૌરી વણીએ છીએ.”

પોતાના બે ઓરડાવાળા પાકા મકાનની ઓસરીમાં બેસીને, ઉર્મિલા ગયા ઉનાળામાં સૂકવેલા મૂંજમાંથી દૌરી વણી રહ્યાં છે.

મૂંજનો દરેક તાંતણો લગભગ 5 મીટર લાંબો થાય છે. તેના થડના સૌથી બહારના પડને બરુઆ કહેવાય છે – આ એ ભાગ છે જેને હાથ વડે છોલીને દૌરી બનાવવામાં આવે છે. એક જ થડમાંથી બરુઆના લગભગ 3-4 પાતળા તાંતણા મળે છે. જાડી સોયનો ઉપયોગ કરીને, ઉર્મિલા ભાત વણતી વખતે બરુઆને કાળજીપૂર્વક ખેંચે છે અને કસે છે. તે તાંતણાને નરમ બનાવવા માટે ક્યારેક પાણીમાં બોળે છે. તેઓ જે બરુઆ વાપરી રહ્યાં છે તે ગુલાબી અને લીલા રંગના ચળકતા શેડ્સમાં રંગવામાં આવ્યા છે. ઉર્મિલા કહે છે, “મારા દીકરાઓ અહીંથી ફક્ત બે કિલોમીટર દૂર આવેલા સેમરા બજારમાંથી સિન્થેટિક રંગો લઈ આવે છે.” બરુઆના પૂળા સાથે પાણીમાં રંગદ્રવ્ય ઉમેરવામાં આવે છે અને મિશ્રણને 10-15 મિનિટ માટે ઉકાળવામાં આવે છે. પછી બરુઆને આખી રાત રંગોમાં પલાળી રાખવામાં આવે છે.

ઉર્મિલા કહે છે, “સમયસર બરુઆ કાઢવું ​​ખૂબ જ જરૂરી છે. નહીંતર, જૂનું થડ કાળું અને બરડ થઈ જાય છે – પછી તે વણાટ માટે વાપરી શકાતું નથી.” સમયસર કાઢેલું, સૂકું બરુઆ તેમના ઘરમાં છત સાથે જોડાયેલા હૂક પર ઝૂમખામાં લટકે છે.

મહિલાઓ મૂંજના લગભગ દરેક ભાગમાંથી તેમના ઘર માટે કંઈક ઉપયોગી વસ્તુ બનાવે છે. ઉર્મિલા સમજાવે છે, “થડમાંથી બરુઆ કાઢ્યા પછી, બાકી રહેલા સખત ભાગને સીક કહેવાય છે અને તેનો ઉપયોગ સૂપ બનાવવા માટે થાય છે.” સૂપ એ એક પ્રકારની ટોપલી છે જેનો ઉપયોગ અનાજ ઉપણવા અને સાફ કરવા માટે થાય છે. દૌરી ઉપરાંત, મૂંજનો ઉપયોગ હાથપંખા (જેને તારકુલ કહેવાય છે) અને ઝૂંપડીઓ બનાવવા માટે પણ થાય છે.

વર્ષોના અભ્યાસથી પોતાની કળામાં કુશળ બનેલાં ઉર્મિલા, જ્યારે ખેતરનું કામ વધારે ન હોય તો 8-9 દિવસમાં એક ટોપલી વણી શકે છે. જોકે, તેઓ મોટાભાગના દિવસે વ્યસ્ત હોય છે કારણ કે તેઓ ઘર ચલાવે છે અને તેમના પરિવારની ત્રણ ગાયોની સંભાળ પણ રાખે છે. તેઓ કહે છે, “હું દર વર્ષે 4-6 દૌરી વણી શકું છું.” ઉંમર સાથે, ઉર્મિલાની દૃષ્ટિ નબળી પડી ગઈ છે, જેનાથી વણાટના ઝીણવટભર્યા કામ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું મુશ્કેલ બની ગયું છે.

ઉર્મિલા નિખાલસતાથી કહે છે, “દૌરી વણીને અમે ધંધો કરવાનો ઈરાદો નથી રાખતાં.” અને ઉમેરે છે કે જ્યારે તેમને સમય મળે ત્યારે તેઓ તેને વણે છે. “આ કોઈ શહેર કે નગર નથી જ્યાં અમે દૌરી વેચી શકીએ – અમારા ગામના દરેક ઘરમાં મહિલાઓ પોતાની ટોપલીઓ જાતે બનાવે છે.”

ઉર્મિલાની જેમ, શીલા દેવી પાસે પણ તેમના ઘરના આગળના વાડાના ખૂણામાં બરુઆનો સરસ પૂળો ગોઠવેલો છે. 10 વર્ષની ઉંમરે પરણીને ઉત્તર પ્રદેશથી બનિયા છાપર આવેલાં 40 વર્ષીય શીલા કહે છે, “મને વણતાં મારી માએ શીખવ્યું હતું. હું નાની હતી ત્યારથી દૌરી બનાવું છું.” શીલા ક્યારેય શાળાએ નથી ગયાં તેનું કારણ આપતાં સ્મિત સાથે ઉમેરે છે, “તે સમયે એવો રિવાજ નહોતો. હું ભણેલી નથી પણ ઓછામાં ઓછું આ કામ તો સારી રીતે કરી શકું છું.”

શીલા કુર્મી સમુદાયનાં છે, જેને બિહારમાં અન્ય પછાત વર્ગ તરીકે સૂચિબદ્ધ કરવામાં આવ્યો છે. તેમનો પરિવાર નજીકના બજારોમાં ચાટ અને પુચકા (પાણીપુરી) જેવા નાસ્તા વેચતી લારી ચલાવે છે. તેઓ ગર્વભેર ઉમેરે છે, “મારી મોટી દીકરીના લગ્ન વખતે, મેં એક મહિનામાં છ દૌરી વણી હતી.” લગ્નની ભેટ તરીકે તેની લોકપ્રિયતા સમજાવતાં શીલા કહે છે, “લગ્નમાં દૌરી જેટલી વધારે આપવામાં આવે અને તેની જેટલી વધારે વિવિધતા હોય તે પ્રમાણે લોકો તેનાં વખાણ કરે છે.”

10-12 ઇંચ પહોળી નાના કદની દૌરી બનાવવા માટે લગભગ 20-25 બરુઆ પટ્ટીઓની જરૂર પડે છે. શીલાને એક દૌરી બનાવવામાં 8-12 કલાકનો સમય લાગે છે, પરંતુ ઘરના કામકાજને કારણે તેઓ ઘણી વાર એકધારું વણી શકતાં નથી.

બરુઆની ધારદાર કિનારીઓથી કાપા પડે છે અને લાંબા કલાકો સુધી વણવાથી આંખો પર તાણ આવે છે, પણ આ કલાકાર ઉમેરે છે, “મને વણવું ગમે છે. વણતી વખતે મને નવી ભાત અને ડિઝાઇન સૂઝે છે અને તેને અજમાવવી મને ગમે છે.”

અનુવાદક: ફૈઝ મોહંમદ