বনিয়া ছাপৰ গাঁৱৰ দৌড়ি শিপিনীসকল

চন্দ্ৰাৱতী দেৱীয়ে মিচিকীয়া হাঁহি মাৰি কয়, “কইনাৰ মাকে মোক কেইটামান হাতে বোৱা দৌড়িৰ বাহিৰে আন একো উপহাৰ দিবলৈ জোৰকৈ মানা কৰিছে। ভতিজীৰ আগন্তুক বিয়াৰ উপহাৰৰ কথা উল্লেখ কৰি তেওঁ কয়, “আমি দামী উপহাৰ কিনিব নোৱাৰো, কিন্তু আমি আমাৰ পৰম্পৰা অনুযায়ী উপহাৰ দিওঁ।

বণিয়া ছাপৰ গাঁৱৰ ৪৫ বছৰীয়া যুৱকজনে শুকান কহুৱা বনৰ পৰা দৌড়ি নামৰ খৰাহী প্ৰস্তুত কৰাত পাকৈত। এই হস্তনিৰ্মিত সামগ্ৰীসমূহ কইনাৰ বাবে জনপ্ৰিয় উপহাৰ হিচাপে প্ৰখ্যাত আৰু অঞ্চলটোৰ বিবাহ অনুষ্ঠানতো ব্যৱহাৰ কৰা হয়। আধা বিঘা খেতি মাটিৰ মালিক চন্দ্ৰাৱতীয়ে আজৰি সময়ত দৌড়ি বয়৷

দৌড়ি বিভিন্ন কামত ব্যৱহাৰ কৰা হয়। চন্দ্ৰাৱতীৰ ১৮ বছৰীয়া কন্যা পুষ্পাই কয়, “আমাৰ শস্য, মিঠাই, আটা বা শাক-পাচলি ৰখাৰ বাবে আলমাৰী নাই, তাৰ পৰিৱৰ্তে আমি দৌড়ি ব্যৱহাৰ কৰো।”

বিহাৰৰ গোপালগঞ্জ চহৰত থকা তেওঁলোকৰ ঘৰৰ দেৱালৰ কাষত কহুৱা বনৰ এটা জাপ জাপকৈ জমা কৰি থোৱা আছে৷ এয়া ডিচেম্বৰ মাহ আৰু এই বনৰীয়া ঘাঁহবিধ নতুনকৈ তুলি অনা হৈছে৷ এতিয়া ইয়াক আগন্তুক গ্ৰীষ্মৰ সময়চোৱাত ৰ’দত শুকুওৱা হ’ব৷

কহুৱা বন সাধাৰণতে জলাশয় ভূমিত হয়৷ গোপালগঞ্জ জিলাৰ মাজেৰে গণ্ডক নদী আৰু ইয়াৰ পাঁচখন উপনৈ বৈ গৈছে আৰু ইয়াৰ চৌপাশে সৃষ্টি হোৱা সৰু সৰু জলাশয়বোৰত কহুৱা বন গজি উঠিছে৷

বনিয়া ছাপৰ গাঁৱৰ আন এগৰাকী বাসিন্দা উৰ্মিলা দেৱীয়ে কয়, ‘’এই বছৰ খেতি-খোলাও ভাল হৈছে, সেয়ে আমি এইবাৰ শীতত ঘৰতে বহি অলপ অলপকৈ বোৱা কামত ব্যস্ত হ’ব পাৰিছো৷’’ ৫২ বৰ্ষীয়া উৰ্মিলা এগৰাকী খেতিয়ক আৰু তেওঁৰ পৰিয়ালটোৱে গাঁৱৰ তিনি বিঘা মাটিত খেতি কৰে৷ ‘‘কিন্তু আমি বছৰটোৰ প্ৰায় সকলো সময়তে দৌড়ি বোঁও’’, তেওঁ লগতে কয়৷

দুকোঠলীয়া যুক্ত পকীঘৰটোৰ বাৰান্দাত বহি উৰ্মিলাই যোৱা গ্ৰীষ্মকালতে শুকুৱাই থোৱা মুঞ্জৰ পৰা উৰ্মিলাই দৌড়ি ববলৈ আৰম্ভ কৰিছে৷

কহুৱা বনৰ প্ৰতিটো ডাল প্ৰায় ৫ মিটাৰ ওখ হয়৷ ঘাঁহৰ বাহিৰৰ আৱৰণটোক বাৰুৱা বুলি কোৱা হয়৷ এই অংশটোৱেই এৰুৱাই লৈ ইয়াৰ পৰা দৌড়ি প্ৰস্তুত কৰা হয়৷ একোটা গাঁঠিৰ আৱৰণত প্ৰায় ৩-৪ টা ক্ষীণ বাৰুৱা থাকে৷ উৰ্মিলাই এটা সৰু বেজীৰে খুৱ সাবধানে বাৰুৱাবোৰ টানি টানি এটা আৰ্হি প্ৰস্তুত কৰে৷ মাজে মাজে তেওঁ গাঁথনিটো পানীত ডুবাই দি নমনীয় কৰি লয়৷ তেওঁ ব্যৱহাৰ কৰি থকা বাৰুৱাটো গুলপীয়া আৰু সেউজীয়া ৰঙেৰে বোলোৱা হৈছে৷ ‘‘মোৰ ল’ৰাই দুই কিলোমিটাৰ দূৰৈত থকা ছেমৰা বজাৰৰ পৰা এই কৃত্ৰিম ৰংবিধ আনি দিছে’’, উৰ্মিলাই এইদৰে কয়৷ এই ৰং পানীত মিহলোৱাৰ পিছত ১০-১৫ মিনিটৰ বাবে বাৰুৱাৰ মুঠিটো সেই ৰঙীণ পানীত ডুবাই উতলোৱা হয়৷ তাৰপিছত সেই বাৰুৱা গোটেই নিশাটো শুকুৱাবলৈ দিয়া হয়৷

‘‘সঠিক সময়ত বাৰুৱাখিনি উঠোৱাটো উচিত৷ অন্যথা পুৰণি গাঁথিবোৰ ক’লা আৰু ঠুনুকা হৈ পৰে - ইয়াক ববলৈ ব্যৱহাৰ কৰিব নোৱাৰি,’’ উৰ্মিলাই এইদৰে কয়৷ সময়ত তুলি অনা শুকান বাৰুৱাবোৰ তেওঁৰ ঘৰৰ চিলিঙৰ হুকত ওলমাই থোৱা হৈছে৷

মহিলাসকলে কহুৱা বনৰ প্ৰায় প্ৰতিটো অংশ তেওঁলোকৰ ঘৰুৱা কামৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰে৷ ‘‘গাঁঠিৰ পৰা বাৰুৱাবোৰ আঁতৰোৱাৰ পিছত বাকী ৰৈ অংশখিনিক ছিক বুলি কোৱা হয় আৰু তাৰ পৰা ছুপ প্ৰস্তুত কৰা হয়’’, উৰ্মিলাই কৈ যায়৷ ছুপ হ’ল এনে এবিধ খৰাহী যাৰ সহায়ত শস্য ধোৱা আৰু শুকুওৱা কামত ব্যৱহাৰ কৰা হয়৷ দৌড়িৰ বাহিৰেও কহুৱা বন বিচনী (তাৰ্কুল বুলি কোৱা হয়) আৰু আনকি জুপুৰি বনাবলৈও ব্যৱহাৰ কৰা হয়৷

বহু বছৰ ধৰি দৌড়ি বয়নৰ সৈতে অভ্যস্ত নিপুণ উৰ্মিলাই খেতি-খোলাৰ কাম বিশেষ নথকা অৱস্থাত একোটা খৰাহী ৮-৯ দিনতে নিৰ্মাণ কৰি উলিয়াব পাৰে৷ অৱশ্যে উৰ্মিলাই ঘৰুৱা কাম-বন কৰাৰ লগতে তিনিজনী গাইৰ সৈতেও ব্যস্ত থাকিবলগীয়া হয়৷ ‘‘প্ৰতিবছৰে মই ৪-৬ টা দৌড়ি বব পাৰো’’, তেওঁ কয়৷ বয়স বাঢ়ি যোৱাৰ লগে লগে উৰ্মিলাৰ বাবে একেৰাহে বহি কামত মনোযোগ দিয়াটো কঠিন হৈ পৰিছে৷

‘‘আমি দৌড়ি বৈ ব্যৱসায় কৰাৰ কথা ভবা নাই’’, উৰ্মিলাই সহজভাৱে কয়৷ তাৰোপৰি সময় পালেহে তেওঁ এই কাম কৰে বুলিও জনায়৷ ‘‘এয়া নগৰো নহয় বা চহৰো নহয়, য’ত আমি এই দৌড়ি বিক্ৰী কৰিম – আমাৰ গাঁৱৰ প্ৰত্যেক মহিলাই তেওঁলোকৰ ঘৰুৱা কামৰ বাবে বাস্কেট প্ৰস্তুত কৰি লয়৷’’

উৰ্মিলাৰ দৰে শীলা দেৱীৰো ঘৰৰ সন্মুখৰ এটা কোণত বাৰুৱা দম কৰি থোৱা আছে৷ ‘‘মোৰ মায়ে মোক বোৱা-কটাৰ কাম শিকাইছিল৷ মই সৰুৰে পৰা দৌড়ি নিৰ্মাণ কৰি আহিছো,’’ ৪০ বৰ্ষীয়া শীলা দেৱীয়ে এইদৰে কয়৷ তেওঁ ১০ বছৰ বয়সতে উত্তৰ প্ৰদেশৰ পৰা বনিয়া ছাপৰলৈ প্ৰব্ৰজিত হৈ আহিছিল৷ শীলাই কেতিয়াও বিদ্যালয়লৈ গৈ পোৱা নাই৷ ‘‘এয়া নিয়ম নাছিল৷ মই শিক্ষিত নহয় যদিও এই কামটো ভালদৰে কৰিব পাৰো’’, মিচিকিয়া হাঁহি এটি মাৰি শীলাই এইদৰে কয়৷

শীলা বিহাৰৰ অন্যান্য পিছপৰা জাতিৰ কুৰ্মী সম্প্ৰদায়ৰ লোক৷ তেওঁৰ পৰিয়ালৰ লোকে কাষৰ বজাৰখনত চাট আৰু ফুচকা বিক্ৰী কৰে৷ ‘‘মোৰ বৰ জীয়ৰীৰ বিয়াৰ সময়ত এমাহত ছয়টা দৌড়ি বৈছিলো’’, শীলাই গৌৰৱেৰে কয়৷ উপহাৰ হিচাপে ইয়াৰ জনপ্ৰিয়তাৰ কথা উল্লেখ কৰি শীলাই কয়, ‘‘মানুহে বিয়াত পোৱা দৌড়িৰ সংখ্যা আৰু প্ৰকাৰ দেখি প্ৰশংসা কৰে৷’’

১০-১২ ইঞ্চি প্ৰস্থৰ সৰু আকাৰৰ দৌড়ি প্ৰস্তুতিৰ বাবে ২০-২৫ টা বাৰুৱা গাঁঠিৰ প্ৰয়োজন হয়৷ শীলাই ৮-১২ ঘণ্টাত এটা দৌড়ি প্ৰস্তুত কৰি উলিয়াব পাৰে, কিন্তু ঘৰুৱা কামৰ ব্যস্ততাৰ বাবে প্ৰায়েই তেওঁ বয়নৰ কামত সময় দিব নোৱাৰা হৈ পৰে৷

বাৰুৱাৰ ধাৰাল কাষে শিপিনীৰ আঙুলি কটাৰ উপৰিও দীৰ্ঘসময়ৰ ব্যস্ততাৰ বাবে চকুৰো সমস্যাৰ সৃষ্টি কৰে৷ ‘‘মই বোৱা-কটা কাম কৰি ভাল পাঁও৷ বোৱাৰ সময়ত মই নতুন আৰ্হি আৰু ডিজাইল পালে সেইমতে ববলৈ প্ৰয়াস কৰো’’, শীলাই এইদৰে কয়৷

অনুবাদক: মনোৰঞ্জন মজুমদাৰ