ਦਰਦ-ਸ਼ਿਨ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਦੇ ਸਰਪ੍ਰਰਸਤ

ਇੱਕ ਪੁਰਾਤਨ ਲੱਕੜ ਦੀ ਕਾਠੀ, ਪੁਰਾਣੀ ਖੱਡੀ, ਪੋਲੋ ਖੇਡਣ ਵਾਲ਼ਾ ਡੰਡਾ, ਘਾਹ ਵਾਲ਼ੇ ਸਲਿੱਪਰ, ਪੁਰਾਣੇ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਗਹਿਣੇ, ਖਸਤਾ ਹਾਲ ਸ਼ੀਨਾ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦਾ ਖਰੜਾ, ਵਿਆਹਾਂ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੇ ਰਿਵਾਇਤੀ ਕੰਘੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਕੁਝ। ਇਹ ਰੋਜ਼ਮਰਾ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀਂਦੀਆਂ ਕੁਝ ਪੁਰਾਤਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਨ ਜੋ ਬਸ਼ੀਰ ਅਹਿਮਦ ਟੀਰੂ ਦੇ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ‘ਤੇ ਲੱਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।

ਬਸ਼ੀਰ ਜੀ ਦਰਦ-ਸ਼ਿਨ ਕਬੀਲੇ ਨਾਲ਼ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਜੋ ਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਗੁਰੇਜ਼ ਅਤੇ ਦਰਾਸ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਿਛਲੇ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਗੁਰੇਜ਼ ਘਾਟੀ ਤੋਂ ਲੋਕ ਕੀਮਤੀ ਵਿਰਾਸਤੀ ਵਸਤਾਂ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਵਰਤੋਂ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਾਵਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਲਈ ਦੇ ਕੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ।

“ਮੈਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਸੁੱਟਦੇ ਦੇਖਿਆ ਹੈ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਦੀਆਂ ਨਹੀਂ, ਪੁਰਾਣੇ ਕੱਪੜੇ ਬਾਲ਼ਦਿਆਂ, ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਰਹੇ ਖੇਤੀ ਸੰਦ ਸੁੱਟਦਿਆਂ ਦੇਖਿਆ ਹੈ,” ਉਹ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਸਮਾਨ ਪਹਿਲਾਂ ਪੁਰਾਣਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਾਂ ਜਲਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਥਾਂ ਮਿਲ ਗਈ ਹੈ।

ਬਸ਼ੀਰ ਜੀ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿਹਤ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸੰਗ੍ਰਿਹ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ। ਸੂਬਾ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਇਸ 44 ਸਾਲਾ ਕਰਮਚਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ‘ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਰਨਾ ਆਸਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਗੁਰੇਜ਼ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਸਰਦੀਆਂ ਦੀ ਬਰਫ਼ਬਾਰੀ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਨੂੰ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਲਈ ਬਾਕੀ ਦੁਨੀਆਂ ਤੋਂ ਕੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਜ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮੰਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿੱਚ ਬਸ਼ੀਰ ਜੀ ਵਰਗੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਿਹਤ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਹਿਮ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਟੱਲ ਹੈ।

“ਮੈਨੂੰ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਨ ਦਾ ਸ਼ੌਂਕ ਸੀ, ਫ਼ਿਰ ਚਾਹੇ ਉਹ ਸਿੱਕੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਖੇਤੀ ਸੰਦ,” ਉਹ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣਨ ਦਾ ਅਤੇ ਛੋਟੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਸਹੇਜਣ ਦਾ ਸ਼ੌਂਕ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ ਜੀ ਕੋਲ਼ ਬੈਠ ਕੇ ਲੋਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣਦੇ ਸਨ।

“ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਕਲਾਤਮਕ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਗਿਆ। ਮੇਰੇ ਜ਼ਹਿਨ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਸ ਦਾ ਖਿਆਲ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ,” ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਜਦ ਕੋਵਿਡ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਹੋਰ ਸਿਹਤ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨਾਲ਼ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਟੀਕਾਕਰਨ ਮੁਹਿੰਮ ਲਈ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਤਦ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਹ ਤਲਾਸ਼ ਜਾਰੀ ਰਹੀ। “ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਕੋਲ਼ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 400 ਵਸਤਾਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਗੁਰੇਜ਼ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਸੰਭਵ ਸੀ,” ਉਹ ਪਾਰੀ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਅੱਧੀ ਸਦੀ ਪੁਰਾਣਾ ਜ਼ੈਲਦਾਰ ਕੋਟ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਮੋਹਤਬਰ ਬੰਦਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪਹਿਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਬਸ਼ੀਰ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਲਿਆਉਣ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਚੱਕਰ ਲੱਗੇ, ਅਤੇ 25 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਜੁਨਰੈਲ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਛੇਵੇਂ ਗੇੜੇ ‘ਤੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸਦਾ ਮਾਲਿਕ ਘਰ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਲੈਣ ਲਈ ਮਨਾ ਲ਼ਿਆ।

“ਇਸ ਕੋਟ ਨੂੰ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਤੱਕ ਲੈ ਕੇ ਆਉਣ ‘ਤੇ ਮੇਰਾ 10,000 ਰੁਪਏ ਦਾ ਖਰਚਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪਰ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਾਡੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ਼ ਜੁੜਿਆ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਕਰਚਾ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ,” ਉਹ ਬੜੇ ਮਾਣ ਨਾਲ਼ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰ ਹੋ ਕੇ ਹਾਲੇ ਤੱਕ ਵਧੀਆ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨਿੱਘੇ ਕੋਟ ਨੂੰ ਪਹਿਨਦਿਆਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

ਅਸੀਂ ਦਾਵਰ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਮਸਤਾਨ ਰੋਡ ‘ਤੇ ਸਥਿਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਲੱਗਦੇ ਮਹਿਮਾਨ ਖਾਨੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਹਾਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀਨਗਰ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਪਹਾੜਾਂ ਤੱਕ ਲੰਬੇ ਸਫ਼ਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਉਣ ਲਈ ਗਰਮਾ ਗਰਮ ਚਾਹ ਅਤੇ ਬਿਸਕੁਟਾਂ ਨਾਲ਼ ਮੇਰਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ। ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਆਪਣਾ ਗੰਭੀਰ ਲਹਿਜਾ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਛੱਡਦੇ ਹੋਏ ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਸ਼ੀਨਾ ਗੀਤ ਸੁਨਾਉਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਲੋਹੇ ਦਾ ਚੰਗ (ਮੋਰਸਿੰਗ ਨਾਲ਼ ਮਿਲ਼ਦਾ ਜੁਲ਼ਦਾ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣਾ ਸਾਜ਼) ਆਪਣੇ ਬੁੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦਬਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਜ਼ ਵਜਾਉਂਦਿਆਂ ਗਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਚੰਗ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।

ਦਾਰਦਿਕ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਬੜਾ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੁਰੇਜ਼ ਘਾਟੀ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸਿਲਕ ਰੂਟ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜੋ ਗੁਰੇਜ਼ ਦੇ ਰਸਤਿਓਂ ਹੁੰਦੇ ਬਾਂਡੀਪੋਰਾ ਤੋਂ ਗਿਲਗਿਤ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਹੀ ਰਸਤਾ ਹਜ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਆਵਾਜਾਈ ਨਾਲ਼ ਇੱਥੇ ਦੇ ਰਹਿਣ ਸ਼ਿਨ ‘ਤੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ। ਬਸ਼ੀਰ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸ਼ੀਨਾ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਹਿਰਾਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੀਤ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਬਾਰਡਰ ਪਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਗਿਲਗਿਤ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਦਰਾਸ ਦੇ ਸ਼ੀਨਾ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ਼ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦਰਦ-ਸ਼ਿਨ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਭਾਈਚਾਰਾ ਹੈ (ਜਨਗਣਨਾ 2011 ਅਨੁਸਾਰ 37,992 ਦਾਰਦਿਕ ਲੋਕ ਹਨ)। “ਸਾਡੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਲੱਗ ਹੈ, ਉਪਬੋਲੀ ਤਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰੀ ਹੈ,” ਬਸ਼ੀਰ ਜੀ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ- ਸ਼ੀਨਾ- ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਬਾਰਡਰ ਤੋਂ ਪਰਵਾਸ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜੀਕਰਨ ਕਾਰਨ ਖਤਰੇ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਪੜ੍ਹੋ: ਲਿਪੀ ਦੀ ਗਰਜ਼, ਗੁਰੇਜ਼ ਲੋਕ ਹੀ ਜਾਣ ਸਕਦੇ ਨੇ

ਪੰਜ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਲਈ ਕਲਾ ਵਸਤਾਂ ਦੇਣ ਵਾਲ਼ਾ ਪਹਿਲਾ ਸ਼ਖਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਹੀ ਸੀ। “ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਤਾਜਾ ਬੇਗਮ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਿਵਾਇਤੀ ਵਿਆਹ ‘ਤੇ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲ਼ੀ ਟੋਪੀ ਅਤੇ ਘੜੀ ਸਮੇਤ 70 ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਕੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਣ ਦੀ ਹਿਦਾਇਤ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਬਸ ਇਹੀ ਉਹ ਪਲ ਸੀ ਜਦ ਮੇਰੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਖੋਲ ਕੇ ਇਹਨਾਂ ਵਸਤਾਂ ਨੂੰ ਸਹੇਜਣ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਆਇਆ,” ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਬਸ਼ੀਰ ਜੀ ਘਾਟੀ ਦੇ ਕੋਨੇ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਸ਼ੀਨਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨਾਲ਼ ਸਬੰਧਿਤ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੱਪੜੇ, ਸੰਦ, ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਮਾਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਆਉਣ ਵਾਲ਼ੇ ਮਹਿਮਾਨ ਵੀ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਲਈ ਸਮਾਨ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਅਪਣੱਤ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ਼ ਦੇਖਦੇ ਹਨ। ਜਾਂ ਫ਼ਿਰ ਉਹ ਫ਼ੋਨ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਸਮਾਨ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: “ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਲੜਕੀ ਦਾ ਫ਼ੋਨ ਆਇਆ ਜੋ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੀ 70 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੀ ਵਿਆਹ ਵੇਲੇ ਦੀ ਮੁੰਦਰੀ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਤਾਂ ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਲੋਕ ਆਪ ਮੈਨੂੰ ਫ਼ੋਨ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਪੁਰਾਤਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਭਾਲਣੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ।”

ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਸ਼ੀਰ ਜੀ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਬਾਰੇ ਅਤੇ ਗੁਰੇਜ਼ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਮਿਹਨਤ ਕਰਨੀ ਪਈ ਸੀ। “ਸਾਡੀ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਸਾਡੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵੀ ਗੁਆ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਿੱਚ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੇਜ਼ ਦੇ ਖੂਬਸੂਰਤ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਸਿੱਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲੇਗਾ।”

2020 ਵਿੱਚ ਖੁੱਲਿਆ ਦਰਦਸ਼ਿਨ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਦੋ ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਇਮਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਹੇਠਲਾ ਹਿੱਸਾ ਇੱਟਾਂ ਦਾ ਅਤੇ ਉੱਪਰਲਾ ਲੱਕੜ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਬਸ਼ੀਰ ਜੀ ਜ਼ਮੀਨੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ‘ਤੇ ਇਕੱਲੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ, ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਪੰਜ ਬੱਚੇ ਬਾਂਡੀਪੁਰਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਬੇਟੀਆਂ ਸਭ ਉੱਥੇ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਦਾਵਰ ਵਿਖੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਦੀ ਉੱਪਰਲੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਦੇ ਦੋ ਕਮਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਹੈ। ਇੱਕ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਬੜੇ ਹੀ ਕਰੀਨੇ ਨਾਲ਼ ਸਜੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਅਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਿਹ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀ ਸੰਦ, ਸੰਗੀਤਕ ਸਾਜ਼ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਦਸਤਾਵੇਜ ਹਨ। “ਰਿਵਾਇਤੀ ਗਹਿਣੇ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਵਾਲ਼ੀਆਂ ਟੋਪੀਆਂ ਆਕਰਸ਼ਣ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਹਨ,” ਬਸ਼ੀਰ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, “ਜੋ ਵੀ ਇੱਥੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਗਹਿਣੇ ਅਤੇ ਟੋਪੀਆਂ ਜਰੂਰ ਪਹਿਨ ਕੇ ਦੇਖਦਾ ਹੈ।”

ਖੁੱਲ੍ਹਣ ਦੇ ਪੰਜ ਛੇ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਵੀ ਇਹ ਮੁਫ਼ਤ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਵਾਲ਼ਾ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਲਈ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। “ਜੇ ਇਹ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪੂਰਵਕ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਨਾਮਮਾਤਰ ਜਿਹੀ ਫ਼ੀਸ ਰੱਖਣ ਦੀ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਮਿਲਣ ਵਾਲ਼ੇ ਪੈਸੇ ਨੂੰ ਵਿਧਵਾ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ‘ਤੇ ਲਾਉਣ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਹਾਂ,” ਬਸ਼ੀਰ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਦਾਵਰ ਗੁਰੇਜ਼ ਵਿੱਚ ਬਸ਼ੀਰ ਜੀ ਦਾ ਦਫ਼ਤਰ- ਸਮਾਜਿਕ ਸਿਹਤ ਕੇਂਦਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਤੋਂ ਪੰਜ ਮਿੰਟਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਦੂਰੀ ‘ਤੇ ਹੈ। ਘਰ ਦਾ ਦਫ਼ਤਰ ਨੇੜੇ ਹੋਣ ਦਾ ਫ਼ਾਇਦਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਦੇ ਆਉਣ ‘ਤੇ ਉਹ ਫ਼ੌਰਨ ਹੀ ਪੈਦਲ ਘਰ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਪਰ ਜੇਕਰ ਉਹ ਰੁੱਝੇ ਹੋਣ ਤਾਂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਹੋਰ ਲੋਕੀਂ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ 65 ਸਾਲਾ ਮੁਹੰਮਦ ਹੁਸੈਨ ਅਖੂਨ ਜੋ ਸ਼ੀਨਾ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸਹੇਜਣ ਵਿੱਚ ਬਸ਼ੀਰ ਜੀ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। “ਕਿਉਂਕਿ ਬਸ਼ੀਰ ਜੀ ਸਿਹਤ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਉਹ ਕਈ ਵਾਰ ਵਿਅਸਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਿੱਚ ਲਿਜਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਰੱਖਿਆ ਸਮਾਨ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ,” ਅਖੂਨ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

“ਹੁਣ ਤੱਕ ਮੈਂ ਲਗਭਗ 30-40 ਟੋਲਿਆਂ ਨੂੰ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਦਿਖਾ ਚੁੱਕਿਆ ਹਾਂ ਅਤੇ ਉਹ ਲੋਕ ਗੁਜਰੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿੱਚ ਟੁਲੈਲ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪਹਿਰਾਵਾ, ਰਹਿਣ ਸਹਿਣ ਅਤੇ ਕੰਮ ਕਾਜ ਬਾਰੇ ਦੇਖ ਕੇ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਬਸ਼ੀਰ ਜੀ ਬਹੁਤ ਚੰਗਾ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਮਦਦ ਕਰਨਾ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਡਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਹੇਜਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ,” ਉਹ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

ਮੁਨੀਰ ਅਹਿਮਦ ਡਾਰ, ਇੱਕ 34 ਸਾਲਾ ਵਲੋਗਰ ਹਨ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਬਡਗਾਮ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬੀਰਵਾਹ ਤੋਂ 150 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਦੇਖਣ ਆਏ ਹਨ। “ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸ਼ੀਨਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਸਹੀ ਝਲਕ ਦੇਖਣ ਲਈ ਦਰਦਸ਼ਿਨ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਦੇਖਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਸੀ,” ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

ਬਸ਼ੀਰ ਜੀ ਦੀ ਆਪਣੇ ਸੰਗ੍ਰਿਹ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੈ। “ਮੇਰਾ ਟੀਚਾ ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਰੇਜ਼ ਘਾਟੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਬਨਾਉਣ ਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਲੋਕ ਸ਼ੀਨਾ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਸੱਚੀ ਝਲਕ ਪਾ ਸਕਣਗੇ। ਸਾਡਾ ਬੀਤਿਆ ਸਮਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਖੂਬਸੂਰਤ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਚੱਲੇ,” ਉਹ ਪਾਰੀ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

ਇਹਲੇਖ ਪਾਰੀ ਸੀਨੀਅਰ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ 2025 ਤਹਿਤ ਛਪਿਆ ਸੀ।

ਤਰਜਮਾ: ਨਵਨੀਤ ਕੌਰ ਧਾਲੀਵਾਲ