दर्द-शिन संस्कृतीचं वैभव जपणारा संग्राहक

बशीर अहमद टेरू यांच्या संग्रहालयात काही अनोख्या वस्तू दिसतात. एक प्राचीन लाकडी खोगीर, जुनं यंत्रमाग, लाकडी पोलो मॅलेट, गवताची चप्पल, जुने चांदीचे दागिने, जीर्ण झालेले शिना काव्याचे हस्तलिखित, लग्नात महिलांसाठी दागिने म्हणून वापरले जाणारे पारंपरिक कंगवे आणि रोजच्या वापरातल्या काही प्राचीन वस्तू इथे तुम्हाला बघायला मिळतील.

बशीरभाई गुरेझ आणि द्रास खोऱ्यामध्ये वास्तव्य करणाऱ्या दर्दशिन आदिवासी समुदायातील आहेत. गेल्या पाच वर्षांपासून, संपूर्ण गुरेझ खोऱ्यातील लोक त्यांच्या घरातील प्राचीन वारसा असलेल्या वस्तू आणि दैनंदिन वापराच्या इतर जुन्या वस्तू त्यांच्या दावर इथल्या घरातल्या दर्द-शिन संग्रहालयात ठेवण्यासाठी देताहेत.

"मी लोकांना त्यांच्या घरातल्या प्राचीन वस्तू फेकताना पाहिलंय. त्यांना वाटतं की या गोष्टी निरुपयोगी आहेत. ह्या लोकांनी कधी जुने कपडे जाळलेत तर कधी वापरात नसलेली शेतीची अवजारं फेकून दिलीयेत” ते सांगतात. म्हणूनच ज्या वस्तू जुन्या आहेत म्हणून पूर्वी फेकून दिल्या जात होत्या किंवा जाळून टाकल्या जात होत्या, त्या वस्तूंना बशीरभाईंच्या संग्रहालयामध्ये त्यांची हक्काची जागा मिळाली आहे.

राज्य आरोग्यसेवा कर्मचारी म्हणून केलेल्या कामाचीच आपल्या माणसांच्या इतिहासाचं संग्रहालय तयार करण्यात मदत झाली आहे असं ४४ वर्षीय बशीर भाई मानतात. ते म्हणतात की लोकांचा त्यांच्यावर विश्वास असल्याने संग्रहालय तयार करण्याचं काम खूप सोपं झालं. हिवाळ्यातील बर्फामुळे काश्मीरच्या गुरेझ खोऱ्यामधील रहिवाशांचा वर्षातील सहा महिने जगापासून संपर्क तुटतो आणि राज्यातील आरोग्य सुविधा देखील त्यांच्यापर्यंत पोहोचत नाहीत. बशीर यांच्यासारख्या सार्वजनिक आरोग्य कर्मचाऱ्यांचं काम त्यामुळेच फार मोलाचं आहे आणि लोकांचा त्यांच्यावर अगदी पूर्ण विश्वास आहे.

“मला लहानपणापासूनच वेगवेगळ्या वस्तू गोळा करायला आवडायचं, मग ती जुनी नाणी असोत, नोटा असोत किंवा शेतीची अवजारं,” ते सांगतात. लहानपणी त्यांना वेगवेगळ्या गोष्टी ऐकायला आणि छोट्या छोट्या वस्तू गोळा करायला आवडायचं. ते त्यांच्या आजोबांसोबत बसून त्यांच्या लोककथा सांगायचे.

“नंतर मी कायमच कलाकुसरीच्या वस्तूंच्या शोधात असायचो. माझ्या डोक्यात कायम तोच विचार असायचा,” ते सांगतात. आणि कोविडदरम्यान, इतर आरोग्यसेवा कर्मचाऱ्यांसह लसीकरण मोहिमेसाठी घरोघरी जायचे, तेव्हा देखील ते नवनवीन वस्तूंचा शोध घ्यायचे. “आता माझ्या संग्रहालयात जवळजवळ ४०० वस्तू आहेत. आणि हे फक्त गुरेझचे रहिवासी आणि इथल्या प्रशासनाच्या पाठिंब्याने शक्य झालंय,” ते सांगतात.

समाजातील प्रतिष्ठित पुरुषा परिधान करत असलेल्या जवळपास पन्नास वर्षे जुन्या ‘झैलदार’ कोटाचंच उदाहरण घ्या. बशीर भाई सांगतात की, त्यांनी त्या कोटासाठी किती तरी चकरा मारल्या. २५ किलोमीटर दूर असलेल्या जुनरेल गावच्या सहाव्या खेपेत अखेर त्या कोटाच्या मालकाशी गाठ पडली आणि त्यांनी त्याला तो कोट द्यायला भाग पाडलं.

“तो कोट माझ्या संग्रहालयात आणण्यासाठी मला १०,००० रुपये खर्च करावे लागले. पण तो आमच्या इतिहासाशी जोडलेला असल्यानं त्या खर्चाचं त्यापुढे काहीच वाटत नाही,” ते म्हणतात. हा कोट अतिशय चांगल्या स्थितीत आहे. आणि हा उबदार कोट घालताना बशीरभाईंचा चेहरा अभिमानाने आणि जबाबदारीच्या भावनेने खुलून येतो..

आम्ही दावर गावातील मस्तान रोडवरील त्यांच्या संग्रहालयाशेजारीच एका गेस्ट रूममध्ये बसलो होतो. श्रीनगरहून या उंच पर्वतरांगापर्यंतच्या मोठ्या प्रवासानंतर त्यांने आनंदाने स्वागत करत मला चहा आणि बिस्किटं दिली. एरवीचा थोडा गंभीर स्वभाव बाजूला ठेवत त्यांनी संग्रहालयाचा फेरफटका मारण्याआधी एक शिना गाणं गाऊन दाखवलं. ओठांमध्ये मोरसिंग किंवा मोरचांगसारखं दिसणारं जुनं वाद्य असलेलं लोखंडी चांग उचललं अन् गायला व ते वाद्य वाजवायला सुरुवात केली. चांग देखील त्याच्या संग्रहालयामध्ये ठेवलेलं आहे.

दर्दिक लोकांची एक वेगळी संस्कृती आहे आणि गुरेझ खोरं हे काश्मिरी लोकांसाठी रेशीम-मार्गाचा, दळणवळणाचा महत्त्वाचा मार्ग होतं. इथून लोक व्यापार आणि तीर्थयात्रेसाठी बांदीपोरा ते गुरेझमार्गे गिलगिटला जात असत. हज यात्रेकरूही हाच मार्ग वापरत असत. या खोऱ्यातून लोकांच्या सततच्या वावरामुळे इथल्या जीवनावर विविध प्रभाव पडले. बशीर भाई म्हणतात की, पाकिस्तानी सीमेपलीकडील गिलगिट आणि भारतातील द्रासमधील शिना समुदायातील या शिना लोकांचे कपडे, त्यांची गाणी आणि संगीत यांमध्ये बरंचसं साम्य आहे.

दर्द-शिन हा एक छोटा समुदाय आहे (२०११ च्या जनगणनेनुसार ३७,९९२ दर्दिक लोक आहेत). “आम्ही बोलतो ती भाषा वेगळी आहे, ही बोली पूर्णपणे वेगळी आहे,” बशीर भाई सांगतात. त्यांची शिना भाषा स्थलांतरामुळे आणि पाकिस्तानी सीमेवरील लष्करी नियंत्रणामुळे धोक्यात आली आहे. वाचा : गुरेझमध्ये, आता मातृभाषा बोलली जात नाही

पाच वर्षांपूर्वी संग्रहालयासाठी वस्तू देणारी पहिली व्यक्ती म्हणजे त्यांची स्वतःची आई. “माझी आई ताजा बेगमने मला तिच्या लग्नातली पारंपरिक टोपी आणि घड्याळासहजवळपास ७० वस्तू दिल्या आणि त्या सुरक्षित ठेवायला सांगितलं. तेव्हाच मी माझ्या घरी संग्रहालय सुरू करून या वस्तू जतन करण्याचा विचार केला,” ते सांगतात.

शिना संस्कृतीशी संबंधित वस्तू मग ते कपडे, वेगवेगळ्या वापराच्या वस्तू, पुस्तकं काहीही असो ते मिळवण्यासाठी बशीर भाईंनी या खोऱ्याच्या कानाकोपऱ्यात प्रवास केला आहे. कधीकधी लोक स्वतः संग्रहालयासाठी वस्तू आणायचे. लोकांना हे संग्रहालय आपलं स्वतःचं वाटतं हेच त्यातून दिसून येतं. कधीकधी लोक या वस्तू घेऊन जाण्यासाठी त्यांना बोलवून घ्यायचे.

“काही दिवसांपूर्वीच एका मुलीनं मला तिच्या आईची लग्नाची अंगठी देण्यासाठी फोन केला होता. ही अंगठी सुमारे ७० वर्षे जुनी होती. हो, आता लोक स्वतः मला फोन करतात आणि जतन केल्या जाव्यात अशा वाटणाऱ्या प्राचीन वस्तू मला देतात.”

पण सुरुवातीच्या काळात, बशीरभाईंना संग्रहालय आणि गुरेझ खोऱ्याच्या इतिहासाबद्दल लोकांमध्ये जागरूकता निर्माण करण्यासाठी फार मेहनत घ्यावी लागली. “आमच्या तरुण पिढीला आमचा इतिहास जवळपास माहितच नाहीये आणि आमची बोली पण लुप्त होत चाललीये. तरुण पिढीला गुरेझचा सुंदर भूतकाळ माहीत व्हावा हेच या संग्रहालयामागचं उद्दिष्ट आहे.”

२०२० मध्ये सुरू झालेलं, हे दर्द-शिन संग्रहालय म्हणजे दोन मजली घर आहे, खालचा मजला विटांनी बांधलेला आणि वरचा मजला लाकडी आहे. बशीर भाई खालच्या मजल्यावर एकटेच राहतात. त्यांचं कुटुंब म्हणजे आईवडील, पत्नी आणि पाच मुलं बांडीपुरा उथे राहतात. त्याची दोन मुलं आणि तीन मुली तिथेच शिक्षण घेतायत. दावर गावातल्या ह्या घराच्या वरच्या मजल्यावर दोन खोल्यांमध्ये संग्रहालय आहे. एका खोलीत कपडे आणि दागिन्यांचा संग्रह व्यवस्थितपणे मांडलेला आहे आणि दुसऱ्या खोलीत शेतीची अवजारं, वाद्यं आणि ऐतिहासिक कागदपत्रं आहेत. “पारंपरिक दागिने आणि लग्नाच्याटोप्या हे मुख्य आकर्षण बनलंय,” ते म्हणतात, संग्रहालयात येणारा प्रत्येकजण हे दागिने आणि टोप्या घालून पाहतो.

संग्रहालय सुरू होऊन पाच-सहा वर्षं झालीयेत. प्रवेश शुल्क नसलेलं संग्रहालय आज सगळ्यांनाच आकर्षित करतंय. “जर हे संग्रहालययशस्वीरित्या चाललं तर मी किमान प्रवेश शुल्क ठेवायचा विचार करतोय. त्यातून मिळणारे पैसे विधवा महिला आणि त्यांच्यामुलांच्या शिक्षणासाठी देण्याचा विचार आहे,” बशीर भाई सांगतात.

बशीर भाई दावर गुरेझमधल्या सामुदायिक आरोग्य केंद्रात काम करतात. त्यांच्या घरापासून दवाखाना अगदी एक मिनिटाच्या अंतरावर आहे. हाकेच्या अंतरावरच दवाखाना असल्याने लोक संग्रहालय बघायला आल्यावर ते तिथे झटक्यात पोचू शकतात.

पण जेव्हा काही तरी काम असतं, तेव्हा समुदायातले इतर लोक त्यांना मदत करतात. ६५ वर्षांचे मोहम्मद हुसेन आखून यांनाही शिना संस्कृतीचा इतिहास जपण्यात बशीरभाईंना मदत करायची आहे. “बशीर आरोग्य कर्मचारी असल्यानं, त्याच्याकडे कधीकधी खूप काम असतं. अशावेळी मी पर्यटकांना संग्रहालयात घेऊन जातो आणि त्यांना ते दाखवतो. तिथे ठेवलेल्या वस्तूंची माहिती देतो,” आखून चाचा सांगतात.

“आतापर्यंत, मी जवळजवळ ३०-४० गटांना बशीरच्या संग्रहालयात नेऊन आणलंय. एकेकाळी तुलाइलमध्ये लोक कसे कपडे घालायचे, त्याचं राहणीमान आणि त्यांचं काम कसं होतं याची माहिती ऐकून ते सगळे खूश होतात. बशीर उत्तम काम करतोय आणि मला वाटतं की त्याला कोणत्याही प्रकारे मदत करणं ही माझी जबाबदारी आहे. तो आमचा इतिहास जपतोय,” ते म्हणतात.

मुनीर अहमद दार हा ३४ वर्षांचा व्लॉगर आहे जो १५० किलोमीटर अंतरावर असलेल्या मध्य काश्मीरच्या बडगाम जिल्ह्यातील बेरवाह येथून संग्रहालयाला भेट द्यायला आलाय. “शिना संस्कृतीची खरी झलक पाहण्यासाठी मला अनेकांनी ह्या दर्द-शिन संग्रहालयाला भेट द्यायला सांगितलं होतं,” तो म्हणाला.

बशीरभाईंना त्यांचा संग्रह वाढवायचाय आणि हे काम पुढेही असंच चालू ठेवायचंय.. “गुरेझ खोऱ्यातलं हे सर्वोत्तम संग्रहालय व्हावं हे माझं ध्येय आहे. लोक इथे शिना संस्कृतीची थेट झलक पाहतील. आमची परंपरा खूप सुंदर होती आणि त्याबद्दल मला अनेक लोकांना माहिती द्यायची आहे,” ते सांगतात.

हे वार्तांकन पारी सिनीअर फेलोशिप २०२५ च्या अंतर्गत प्रकाशित करण्यात आले आहे.