দাৰ্দ-চিন সংগ্ৰহালয়ৰ কিউৰেটৰজন

আজোককাৰ দিনৰে কাঠৰ এখন জীণ, এখন পুৰণি তাঁতশাল, কাঠৰ এটা প’লো মেলেট, ঘাঁহৰ চেণ্ডেল, পুৰণি ৰূপৰ গহণা, চিনা কবিতাৰ ছিন্ন-বিচ্ছিন্ন হোৱা এখন পাণ্ডুলিপি, মহিলাসকলে বিয়াত ব্যৱহাৰ কৰা অলংকাৰসদৃশ এখন পৰম্পৰাগত ফণী আৰু বহুতো৷ বছীৰ আহমেদ তেৰূৰ সংগ্ৰহালয় প্ৰদৰ্শনীৰ বাবে এনে ধৰণৰ বিভিন্ন দৈনন্দিন ব্যৱহৃত সামগ্ৰীৰে ভৰি আছে৷

দাৰ্দ-চিন জনজাতিৰ বছীৰে অধিকাংশ সময় গুৰেজ আৰু দ্ৰাছত বাস কৰে৷ বিগত পাঁচ বছৰ ধৰি সমগ্ৰ গুৰেজ উপত্যাকৰ লোকসকলে দৈনন্দিন ব্যৱহৃত সামগ্ৰীকে ধৰি বিভিন্ন মূল্যৱান প্ৰাচীন সামগ্ৰী দাৰ্দ-চিন সংগ্ৰহালয়ত জমা কৰি আহিছে৷ বছীৰে দাৱাৰত থকা এই সংগ্ৰহালয়ৰ পৰ্যৱেক্ষণৰ কাম কৰে৷

‘‘মানুহবোৰক দেখিছো, তেওঁলোকে ঘৰৰ পুৰণি সামগ্ৰী যেনে পুৰণি কাপোৰ, কৃষিৰ সঁজুলি আদি হয় পেলাই দিয়ে অথবা জ্বলাই দিয়ে’’, বছীৰে এইদৰে মনত পেলায়৷ কিন্তু এতিয়া সেই পেলনীয়া সামগ্ৰীবোৰে তেওঁৰ সংগ্ৰহালয়ত স্থান পাইছে৷

ৰাজ্যিক স্বাস্থ্যকৰ্মী হিচাপে বছীৰে কাম কৰাৰ বাবে তেওঁৰ সংগ্ৰহালয়টো সামগ্ৰীৰে পৰিপূৰ্ণ কৰাত সহায়ক হৈছে বুলি তেওঁ বিশ্বাস কৰে৷ চৌৰাল্লিশ বছৰীয়া ৰাজ্যিক কৰ্মচাৰীগৰাকীয়ে কয় যে মানুহে তেওঁক বিশ্বাস কৰে আৰু সেয়ে তেওঁৰ সংগ্ৰহালয়টো পৰিচালনা কৰাত সহজ হৈছে৷ কাশ্মীৰৰ গুৰেজ উপত্যকাবাসীয়ে প্ৰায় ছমাহ সময়ত শীতৰ বৰফৰ আৱেশত কটাবলগীয়া হয় আৰু সেই সময়ত ৰাজ্যিক স্বাস্থ্যসেৱাৰ সুবিধা প্ৰায় দুৰ্লভ হৈ পৰে৷ বছীৰৰ দৰে স্বাস্থ্যকৰ্মীসকলে কামসমূহ সম্পন্ন কৰাটো দুৰূহ হৈ পৰে৷ কিন্তু তেওঁৰ ওপৰত বাসিন্দা সকলে সম্পূৰ্ণ আস্থা প্ৰদৰ্শন কৰে৷

‘‘মই বহু সৰুৰে পৰা পুৰণি সামগ্ৰীবোৰ যেনে মুদ্ৰা, নোট, কৃষি সঁজুলি আদি সংগ্ৰহ কৰিছিলো’’, শিশুকালত সাধু শুনি আৰু সামগ্ৰী সংগ্ৰহ কৰি ভাল পোৱা বছীৰে এইদৰে কয়৷ তেওঁ ককাকৰ সৈতে বহি পুৰণি লোককথাৰ সাধুবোৰ শুনিছিল৷

‘‘পিছলৈ মই শিল্পকৰ্ম খুব ভাল পোৱা হ’লো৷ মোৰ মন-মগজুত কেৱল শিল্পকৰ্মৰ কথাকেই খেলাই থকা হ’ল৷ এতিয়া মোৰ সংগ্ৰহালয়ত প্ৰায় চাৰিশটা শিল্পকৰ্মৰ সংগ্ৰহ মজুত আছে৷ এয়া গুৰেজৰ স্থানীয় বাসিন্দা আৰু প্ৰশাসনৰ লোকৰ বাবেই সম্ভৱ হৈছে’’, ক’ভিডৰ সময়ত ঘৰে ঘৰে প্ৰতিষেধক দিবলৈ যাওঁতে তেতিয়াও শিল্পকৰ্ম বিচাৰি ফুৰিছিল বুলি বছীৰে পাৰিৰ সন্মুখত এইদৰে কয়৷

বছীৰে অৰ্ধ-শতিকা পুৰণি এটা জালিদাৰ কোট বিচাৰি তেওঁৰ ঘৰৰ পৰা প্ৰায় পঁচিশ কিলোমিটাৰ দূৰৈত থকা জুনৰেইল গাঁও পাইছিলগৈ৷ সেই কোটটো আছিল সম্প্ৰদায়টোৰ এজন গণ্যমান্য ব্যক্তিৰ৷ সম্পূৰ্ণ ছয়বাৰ সেই গাঁওখনলৈ ভ্ৰমণ কৰি তেওঁ অৱশেষত গৰাকীৰ ঘৰৰ পৰা কোটটো সংগ্ৰহ কৰিছিল৷

‘‘সেই কোটটো মোৰ সংগ্ৰহালয়লৈ আনোতে প্ৰায় দহ হাজাৰ টকা ব্যয় হৈছিল৷ কিন্তু ই আমাৰ ইতিহাসৰ সৈতে জড়িত আৰু ইয়াৰ মূল্য কোনেও দিব নোৱাৰে’’, এতিয়াও ভালে থকা সেই কোটটো পাৰিক দেখুৱাই সগৌৰৱে তেওঁ এইদৰে কয়৷

আমি তেওঁৰ সংগ্ৰহালয়টোৰ গাতে লাগি থকা অতিথিৰ কোঠাটোত বহিছো৷ ই দাৱাৰ গাঁৱৰ মাস্তান পথত অৱস্থিত৷ তেওঁ মোক এপিয়লা গৰম চাহ আৰু বিস্কুট যাঁচিলে৷ শ্ৰীনগৰৰ পৰা দীঘলীয়া পৰিক্ৰমা কৰাৰ পিছত সুউচ্চ পৰ্বতৰ ওপৰত এই অভ্যৰ্থনা আছিল মোৰ বাবে অত্যন্ত অবিস্মৰণীয়৷ সংগ্ৰহালয়ৰ কথা আৰম্ভ কৰা পূৰ্বে কিছু দেৰী তেওঁৰ সেই গহীন ভাৱ ত্যাগ কৰি মোক এট চিনা গীত শুনোৱাৰ প্ৰস্তাৱ দিয়ে৷ তেওঁ এটা পুৰণি চেং (মৰ্ছিঙৰ দৰে দেখা এবিধ পুৰণি লোকবাদ্য) নিজৰ ওঠত গুঁজি লয় আৰু বাদ্যটোৰ সৈতে সংগতি ৰাখি এটা গীত গাবলৈ আৰম্ভ কৰে৷ এই চেং বাদ্য বিধো তেওঁৰ সংগ্ৰহালয়ৰে এটা অংশ৷

দাৰ্দিক লোকসকলৰ সংস্কৃতি অনন্য৷ যিসকল কাশ্মীৰৰ লোকে বান্দিপোৰাৰ পৰা গিলগিটলৈ ব্যৱসায় আৰু তীৰ্থৰ বাবে যাবলৈ বিচাৰিছিল তেওঁলোকৰ বাবে গুৰেজ উপত্যকা আছিল ৰেচমী পথৰ দৰে৷ এই পথটো হজ তীৰ্থযাত্ৰীসকলেও ব্যৱহাৰ কৰিছিল৷ উপত্যকাটোলৈ বিভিন্ন মানুহৰ সঘন অহা-যোৱাই অঞ্চলটোত সংস্কৃতিৰ বৈচিত্ৰত বিভিন্ন সমাহাৰ ঘটাইছিল৷ সেয়ে বছীৰে কোৱা মতে অঞ্চলটোৰ চিনা লোকসকলৰ সাজ-পোছাক, গীত-সংগীতত পাকিস্তান সীমান্ত আৰু ভাৰতৰ দ্ৰাছৰ চিনা লোকসকলৰ সংস্কৃতিৰ সামঞ্জস্যতা দেখা যায়৷

দাৰ্দ-চিন সম্প্ৰদায়টোৰ কলেৱৰ অতিশয় সৰু (২০১১ৰ লোক পিয়ল অনুসৰি কেৱল ৩৭,৯৯২ জন দাৰ্দিক লোক আছে)৷ ‘‘আমি কোৱা ভাষা, উপভাষা সম্পূৰ্ণ পৃথক’’, বছীৰে এইদৰে কয়৷ পাকিস্তানৰ পৰা সীমান্ত অঞ্চলৰ পৰা অহা প্ৰব্ৰজিত লোক আৰু সন্ত্ৰাসবাদৰ সমস্যাৰ বাবে আজি চিনা ভাষা সংকটৰ দুৱাৰমুখত উপস্থিত হৈছে ৷ পঢ়কঃ নিজৰ ভাষা অবিহনে ঘৰখন জানো ঘৰ হৈ থাকে

বছীৰৰ হাতত পাঁচ বছৰ পূৰ্বে তেওঁৰ মাতৃয়ে প্ৰথমটো শিল্পকৰ্ম হাতত তুলি দিছিল৷ ‘‘মোৰ মা তেজা বেগমে তেওঁৰ পৰম্পৰাগত বিয়াৰ মূৰৰ টুপি, ঘড়ী আদিকে ধৰি সত্তৰ বিধ সামগ্ৰী মোৰ হাতত তুলি দি সামগ্ৰীকেইবিধ সযতনে ৰাখিবলৈ কৈছিল৷ সেই মুহূৰ্ততেই মই সিদ্ধান্ত লৈছিলো এই সামগ্ৰী কেইবিধ মোৰ ঘৰত এটা সংগ্ৰহালয় খুলি সংৰক্ষণ কৰি ৰাখিম’’, তেওঁ এইদৰে কয়৷

সেই তেতিয়াৰে পৰা বছীৰে উপত্যকাটোৰ অৰঙে-দৰঙে ঘূৰি চিনা সংস্কৃতিৰ সৈতে জড়িত বিভিন্ন সামগ্ৰী সংগ্ৰহ কৰি ফুৰিছে৷ সেই সামগ্ৰীবোৰৰ ভিতৰত আছে কাপোৰ, সঁজুলি, কিতাপ আৰু বহুতো৷ কেতিয়াবা দৰ্শনাৰ্থীসকলে নিজে আহি সংগ্ৰহালয়ত সামগ্ৰী জমা কৰি থৈ যায়৷ অথবা তেওঁক ঘৰলৈ সংগ্ৰহ কৰিবলৈ মাতে৷ ‘‘অলপতে এজনী ছোৱালীয়ে মোক তেওঁৰ মাকৰ ৭০ বছৰীয়া পুৰণি বিয়াৰ আঙুঠি সংগ্ৰহ কৰিবলৈ মাতিছিল৷ এনেদৰে এতিয়া মানুহবোৰে সংৰক্ষণযোগ্য বুলি ভবা সামগ্ৰীবোৰ সংগ্ৰহ কৰিবলৈ মাতে’’, তেওঁ এইদৰে কয়৷

এই কামটোৰ আৰম্ভণিতে পিছে বছীৰে যথেষ্ট কঠোৰ পৰিশ্ৰম কৰিবলগীয়া হৈছিল৷ গুৰেজ উপত্যকাৰ লোকসকলক ইতিহাসৰ প্ৰয়োজনীয়তাৰ কথা অনুধাৱন কৰাবলগীয়া হৈছিল৷ ‘‘আমাৰ নৱ প্ৰজন্মই প্ৰায় আমাৰ ইতিহাসৰ কথা পাহৰি গৈছে৷ আমি আমাৰ ভাষা হেৰুৱাবলৈ ধৰিছো৷ এই সংগ্ৰহালয় স্থাপনৰ মূল উদ্দেশ্যই হ’ল যে নৱ প্ৰজন্মই যাতে গুৰেজৰ আকৰ্ষণীয় ইতিহাস আৰু সংস্কৃতিৰ বিষয়ে জানিব পাৰে’’, তেওঁ এইদৰে কয়৷

২০২০ চনত মুকলি কৰা দাৰ্দ-চিন সংগ্ৰহালয়টো এটা দুমহলীয়া ঘৰত অৱস্থিত৷ ঘৰটোৰ ভূমি মহলা ইটাৰ আৰু ওপৰৰ মহলা কাঠৰ৷ বছীৰে ভূমি মহলাত অকলে বাস কৰে৷ তেওঁৰ পৰিয়াল, পিতৃ-মাতৃ, পত্নী আৰু পাঁচোটা সন্তান বান্দিপোৰাত বাস কৰে৷ তেওঁৰ দুটা ল’ৰা আৰু তিনিজনী ছোৱালীয়ে তাতে অধ্যয়ন কৰি আছে৷ দাৱাৰ গাঁৱত থকা তেওঁলোকৰ ঘৰটোৰ ওপৰৰ মহলাত দুটা কোঠালী আছে আৰু সেই দুটা কোঠালীতেই সংগ্ৰহালয়টো স্থাপন কৰা হৈছে৷ এটা কোঠালীত আটোম-টোকাৰিকৈ কাপোৰ আৰু গহণাৰ সংগ্ৰহসমূহ ৰখা হৈছে আৰু আনটো কোঠালীত কৃষিকৰ্মৰ সঁজুলী, বাদ্যযন্ত্ৰ আৰু অন্যান্য ঐতিহাসিক উপকৰণসমূহ ৰখা হৈছে৷ বছীৰৰ মতে পৰম্পৰাগত গহণা আৰু বিয়াৰ মূৰত পিন্ধা আৱৰণেই হ’ল জনসাধাৰণৰ বাবে মূল আকৰ্ষণৰ বস্তু৷ যিসকল লোকে এই সংগ্ৰহালয়ত প্ৰৱেশ কৰে তেওঁলোকে এই গহণা আৰু মূৰৰ আৱৰণ পৰিধান কৰেই৷

এই সংগ্ৰহালয় আৰম্ভ হোৱাৰ পাঁচৰ পৰা ছয় বছৰৰ পিছতো বিনামূলীয়া প্ৰৱেশে বিভিন্ন দৰ্শনাৰ্থীক আকৰ্ষিত কৰিছে৷ ‘‘যদি এই সংগ্ৰহালয়টো সুচাৰুৰূপে মই চলাব পাৰো, তেন্তে এটা সামান্য প্ৰৱেশ মাননি ধাৰ্য কৰিম বুলি ভাবিছো যাতে সেই ধন বিধৱাসকল আৰু তেওঁলোকৰ সন্তানসকলৰ শিক্ষাত ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰো’’, বছীৰে এইদৰে কয়৷

গুৰেজৰ দাৱাৰত থকা ৰাজহুৱা স্বাস্থকেন্দ্ৰটোৰ কৰ্মী বছীৰৰ কৰ্মস্থলীলৈ ঘৰৰ পৰা এখন তামোলৰ বাট৷ কৰ্মস্থলী নিচেই ওচৰতে হোৱা বাবে তেওঁ সংগ্ৰহালয়টোলৈ দৰ্শনাৰ্থী আহিলেই ততালিকে গুচি আহিব পাৰে৷

কেতিয়াবা বছীৰ ব্যস্ত থকাৰ মুহূৰ্তত ৬৫ বৰ্ষীয় মহম্মদ হুছেইন আখুনে তেওঁক সহায় কৰি দিয়েহি৷ ‘‘বছীৰ স্বাস্থ্যকৰ্মী হোৱা হেতুকে মাজে-সময়ে তেওঁ অত্যন্ত ব্যস্ত হৈ পৰে৷ সেয়ে মাজে-সময়ে পৰ্যটকক মই সংগ্ৰহালয়টো দৰ্শন কৰাত সহায় কৰি দিও আৰু সামগ্ৰীবোৰৰ বিষয়ে বৰ্ণনা কৰো’’, আখুনে এইদৰে কয়৷

‘‘এই পৰ্যন্ত মই প্ৰায় ত্ৰিশ-চল্লিশটা গ্ৰুপক সংগ্ৰহালয়টো পৰিদৰ্শন কৰাইছো৷ তেওঁলোকে তুলেইলত লোকসকলে কিদৰে পোছাক পৰিধান কৰিছিল আৰু কাম কৰিছিল সেয়া চাই খুব ভাল পাইছিল৷ বছীৰে ভাল কাম কৰি আছে আৰু তেওঁক যিকোনো প্ৰকাৰে সহায় কৰাটো মই মোৰ এক দায়িত্ব বুলি ভাবো৷ তেওঁ আমাৰ ইতিহাস সংৰক্ষণ কৰি আছে’’, আখুনে লগতে এইদৰে কয়৷

চেণ্ট্ৰেল কাশ্মীৰৰ বড়গাম জিলাৰ বীৰৱাহৰ মুনীৰ আহমেদ দৰ এজন ৩৪ বৰ্ষীয় ভ্লগাৰ আৰু তেওঁ এই সংগ্ৰহালয় পৰিদৰ্শন কৰিবলৈ আহিছে৷ ‘‘মোক বহু কেইজন লোকে চিনা সংস্কৃতিৰ প্ৰকৃত আভাস পাবলৈ এই দাৰ্দ-চিন সংগ্ৰহালয় পৰিদৰ্শন কৰিবলৈ কৈছিল’’, তেওঁ এইদৰে কয়৷

বছীৰে সংগ্ৰহালয়ৰ সংগ্ৰহ বৃদ্ধিৰ দিশত একাণপতীয়াকৈ লাগি আছে৷ তেওঁ গুৰেজ উপত্যকাৰ ভিতৰত এই সংগ্ৰহালয়টো জাকত-জিলিকাকৈ গঢ়ি তুলিবলৈ সিদ্ধান্ত লৈছে যাতে সেই সংগ্ৰহালয়টোত চিনা ইতিহাসৰ অনুৰণন সৰ্বদা থাকে৷ ‘‘আমাৰ ইতিহাস ইমানেই মনোমোহা আৰু মই বিচাৰো আৰু বেছি সংখ্যক লোকে এই সংস্কৃতিৰ বিষয়ে জ্ঞান লাভ কৰক’’, তেওঁ পাৰিক এইদৰে জানিবলৈ দিয়ে৷

এই প্ৰতিবেদন পাৰিৰ ২০২৫ৰ জ‍্যেষ্ঠ ফেল’শ্বিপৰ অধীনত প্ৰকাশিত।

অনুবাদক: মনোৰঞ্জন মজুমদাৰ