లాల్‌బాబు మహాతో దైనందిన పోరాటం

"శిల్ కటా-ఆ-వ్!"

ఉత్తర సోనార్‌పూర్ సమీపంలోని గరియా అనే ప్రాంతంలో లాల్‌బాబు మహాతో గొంతు బిగ్గరగా, కీచుగా ప్రతిధ్వనిస్తోంది. అది మధ్యాహ్నం పన్నెండున్నర గంటల సమయం, అతని గొంతు తప్ప అక్కడ వినిపిస్తోన్న ఒకే ఒక శబ్దం, ఇక్కడ కొల్‌కతాకు సమీపంలోని మార్కెట్‌లో సాగుతోన్న పిచ్చాపాటీ కబుర్లు మాత్రమే.

"శిల్ కటా-ఆ-వ్!" అతను మళ్ళీ పిలుస్తూ, తమ శిల్ నోరాపై కక్కు కొట్టించుకోవాలనుకునే వారి పిలుపు కోసం ఆశిస్తూ ఆ సందులో చురుకుగా నడుస్తున్నారు. బెంగాల్‌లో శిల్ కటావో అనేది గ్రానైట్ రాతి సన్నికల్లు – శిల్, చేతితో నూరటానికి ఉపయోగించే రాయి – నోరా మీద డిజైన్లు చెక్కే ఒక సంప్రదాయక పని. శిల్ బట్టా లేదా తమిళంలో అమ్మి కల్లు అనే ఒక రకమైన శిల్-నోరాను, భారతీయ వంటకాలలో ప్రధానమైన మసాలా దినుసులను సువాసనగల తడిముద్దగానూ, పొడిగానూ నూరడానికి ఉపయోగిస్తారు. గట్టి శిల్ మీద స్థిరంగా నోరా ఒత్తిడి పడినప్పుడు మాత్రమే మూలికల, మసాలా దినుసుల నిజమైన రుచి బయటపడుతుందని భారతీయ వంటవారు నమ్ముతారు.

"మసాలాను మరింత మెత్తగా చేయటమే దాని ప్రధానమైన పని. ఎలాంటి అధునాతనమైన మిక్సర్ అయినా అటువంటి నాణ్యతను ఇవ్వలేదు," ఈ ముఖ్యమైన వంటగది సాధనం గురించి లాల్‌బాబు చెప్పిన మాటలివే.

“వృత్తిగా శిల్ కటావో (కక్కుకొట్టడం) పనిని చేపడుతున్న కొత్తవారు దాదాపుగా ఎవరూ లేరు. మేమే ఈ వృత్తిలో చివరి తరం,” అని బిహార్‌లోని సీవాన్ జిల్లా నుండి వలస వచ్చిన లాల్‌బాబు అంటున్నారు. “సుమారు పదేళ్ళ క్రితం నేను ఇక్కడికి మొదటిసారి వచ్చినప్పుడు, ఒక్క ఖిదిర్‌పూర్‌లోనే మా వాళ్ళు 250 మంది ఉండేవారు. ఇప్పుడు వారిలో చాలామంది వృద్ధులైపోయారు, ఈ పనిని మానేశారు; ఇలాంటి శ్రమతో కూడిన పని చేయడానికి వారిప్పుడు పనికిరారు.”

బిహార్, పశ్చిమ బెంగాల్ రాష్ట్రాలలో ఇతర వెనుకబడిన తరగతులుగా జాబితా చేసిన కుర్మీ సముదాయానికి చెందిన లాల్‌బాబు, తనలాగే అదే వృత్తి చేసే మరో ముగ్గురితో కలిసి ఖిదిర్‌పూర్‌లో ఒక అద్దె గదిలో నివసిస్తున్నారు. "మేం పని కోసం నగరమంతా [కొల్‌కతా] నడిచి వెళ్తాం. నేను ప్రతిరోజూ వేర్వేరు ప్రాంతాలకు వెళ్తూ, ఎక్కువగా దక్షిణ భాగాన్ని కవర్ చేస్తాను. ఈరోజు నేను గరియాలో ఉన్నాను, రేపు బాలీగంజ్‌కు, ఆ మరుసటి రోజు సంతోష్‌పూర్‌కు వెళ్తాను," అని నలభైల వయసులో ఉన్న లాల్‌బాబు చెప్పారు. ప్రజా రవాణాలో నగరమంతటా ప్రయాణించడానికి అతనికి రోజుకు సుమారు రూ. 30 ఖర్చవుతుంది.

గరియాలో గంటసేపు బస్సు ప్రయాణం చేసి, ఆపైన చాలాసేపు నడిచిన తర్వాత, ఆయనకు ఆ రోజులో మొదటి కస్టమర్ దొరికారు.

అతను కాలిబాటపై కూర్చుని, తనతో పాటు తెచ్చుకున్న బూడిద రంగు సంచిలోంచి బయటకు తీసిన హాతురి (సుత్తి), ఛేని (ఉలి) సహాయంతో రాయిపై కక్కుకొట్టడం మొదలుపెడతారు. ఆ రాయి నుండి దుమ్ము, చిన్న చిన్న రేణువులు పైకి లేచి అతని చేతులపైనా, కాళ్ళపైనా పేరుకుపోతాయి.

ఠుక్-ఠుక్-ఠుక్-ఠుక్.

లాల్‌బాబు పని చేసేటప్పుడు లయబద్ధంగానూ నిరంతరాయంగానూ వినిపిస్తొన్న శబ్దం, శిల్‌పై విరిగిన గీతల నమూనాని సృష్టిస్తోంది. "కొంతమంది [కళాకారులు] పైభాగంలో చేపలు, తామర పువ్వులు, ఏనుగులు వంటి డిజైన్లు వేస్తారు. కానీ వాటిని ఎలా చెక్కాలో నాకు తెలియదు. వాటికి ప్రత్యేక శిక్షణ అవసరం," నోరాపై తన చేతులతో చేస్తోన్న పనిని కొనసాగిస్తూ అన్నారతను. ఆ డిజైన్లకు మసాలా దినుసులను నూరడానికి అవసరమైన ఒకవిధమైన పదును ఉంటుందని లాల్‌బాబు వివరిస్తారు.

శిల్-నోరా (సన్నికల్లు, రాయి) సమర్థత వాటి రాపిడి శక్తిపై ఆధారపడి ఉంటుంది. "వాటిని సాధారణంగా పైన నునుపుగా ఉండి, మెరుగుపెట్టిన రాతితో తయారుచేస్తారు. కానీ మనం శిల్-నోరా మీద చెక్కేటప్పుడు, ఆ నునుపుదనంపై గంట్లు పెడతాం," అన్నారు లాల్‌బాబు. ఉపయోగించటం వలన కాలక్రమేణా తగ్గిపోయే ఈ రాపిడి శక్తిని ఎప్పటికప్పుడు పునరుద్ధరించాల్సి ఉంటుందని ఆయన వివరించారు. సరిగ్గా ఇక్కడే లాల్‌బాబు వంటి వారు తమ పనితో రంగంలోకి దిగుతారు. అయితే, ఒక్కసారి చెక్కిన తర్వాత, శిల్-నోరా దాదాపు ఒక ఏడాది పాటు మన్నికగా ఉంటుంది.

బెంగాల్‌లో, మసాలా దినుసులతో పాటు పెద్దచిక్కుడు గింజలను, గుమ్మడి ఆకులను, పోస్తో (గసగసాలు)ను మెత్తని ముద్దగా లేదా బాటాగా నూరడానికి కూడా శిల్-నోరాను ఉపయోగిస్తారు.

వంటగదిలో ఉపయోగాలను అటుంచితే, ఒడిశాలో జరిగే శీతలా షష్ఠి (శివపార్వతుల కల్యాణం), పశ్చిమ బెంగాల్‌లో జరిగే రన్నా పూజ వంటి హిందూ మతాచారాలలో కూడా ఈ పరికరాన్ని ఉపయోగిస్తారు.

ఒక శిల్ మీద పనిచేయటానికి లాల్‌బాబుకు 10 నిమిషాల కంటే తక్కువ సమయమే పడుతుంది, అందుకాయన రూ. 100 వసూలు చేస్తారు. కానీ ఈ పని ఖాయంగా దొరికేది కాకపోవటంతో ఆయన అప్పుడప్పుడూ సోనార్‌పూర్‌లోని ఒక పిండి మరలో పనిచేస్తుంటారు.

తనకు 15 ఏళ్ళ వయసప్పుడు లాల్‌బాబు ఈ పనిని నేర్చుకున్నారు. "మా ఇంట్లో ఒక శిల్ ఉండేది, కానీ దాన్ని ఎక్కువగా ఉపయోగించలేదు. దాంతో నేను దానిమీదే కక్కుకొట్టే ప్రయత్నం చేసేవాడిని, అలాగే మా గ్రామంలో ఇదే పని చేయటానికి వెళ్ళే మా బాబు [నాన్న] వెంట నేను కూడా వెళ్ళేవాడిని," ఆయన గుర్తుచేసుకున్నారు.

"మా నాన్న దగ్గర ఈ పనిని నేర్చుకునేటప్పుడు ఒక శిల్‌పై పనిచేయటానికి నాకు కనీసం 15 నిముషాలు పట్టేది," నవ్వుతూ చెప్పారాయన. "నేను ఏమాత్రం సరిగ్గా చేయకపోయినా ఆ రాతి ముక్కలు ఎంతో వేగంతో నా చేతుల మీద పడేవి. కొన్నిసార్లు నేను పనిముట్లను సరైన పద్ధతిలో ఉపయోగించేవాడిని కాదు; ఒకవేళ ఆ పనిముట్లు తుప్పు పట్టి ఉంటే, పరిస్థితి మరీ దారుణంగా ఉండేది," అని ఆయన గుర్తుచేసుకున్నారు. నగరంలో ఈ పని చేయటం మొదలుపెట్టిన తొలినాళ్ళలో, ఈ పనికి తాను సుమారు రూ. 50 తీసుకునేవాడినని కూడా ఆయన తెలిపారు.

పెద్దవాడయ్యాక లాల్‌బాబు తమ కుటుంబానికి చెందిన భూమిలో కూడా పనిచేశారు. “మాకున్న 20 కాఠాల [సుమారు 0.7 ఎకరాలు] భూమిలో మేం గొమ్ (గోధుమలు), ధాన్ (వరి), గోటా (వంకాయలు) పండిస్తున్నాం. వాటిని అమ్మడం ద్వారా మా కుటుంబానికి కొంచం ఆదాయం కూడా వస్తోంది. కానీ అది సరిపోవడం లేదు,” అతను వాపోయారు.

అలా లాల్‌బాబు ఇల్లు వదిలి వచ్చేశారు. పని కోసం వలస వెళ్ళేవారి సంఖ్యలో దేశంలోనే రెండవ స్థానంలో నిలిచే బిహార్ (2011 జనాభా లెక్కలు) నుండి నిరంతరం వలస వెళ్ళేవారి ప్రవాహంలో ఆయనా ఒకరయ్యారు.

“మా ఊళ్ళో వ్యవసాయానికి ఏడాది పొడవునా సాగునీరు అందేలా చూసే వ్యవస్థ ఏదీ లేదు; ఎరువుల ధరలు కూడా బాగా పెరిగిపోయాయి,” అంటారు లాల్‌బాబు. అయితే, నగరం లాల్‌బాబుకు ఒక భరోసాను ఇస్తోంది. “ఇక్కడ, పెద్దగా కాకపోయినా ఏదో ఒక పని మాత్రం దొరుకుతుంది,” అంటారతను. తన భార్యను, కొడుకును పోషించాల్సిన పరిస్థితులలో, అతను వలస వెళ్ళే సమయానికి ఆయన కుటుంబంలో సంపాదిస్తున్న ఏకైక వ్యక్తి ఆయనే.

సాయంత్రానికల్లా ఇంటికి తిరిగి వచ్చే లాల్‌బాబు, కొన్ని రోజుల్లో తనకోసం ఒక కప్పు టీ పెట్టుకుంటారు, లేదంటే రాత్రి భోజనం కోసం కూరగాయలు కొనడానికి మళ్ళీ బయటకు వెళ్తారు. వాళ్ళు నలుగురూ కలిసి భోజనాన్ని వండుకుంటారు. మామూలుగా అది వాడుకగా వండుకునే రోటీ సబ్జీ అవుతుంది. తలుపుకు వాడిపోయిన బంతిపూల దండ వేలాడుతోన్న ఈ గదిలో ఉన్నప్పుడు లాల్‌బాబు, ఆయన సహచరులు తమ సొంత భాషలోకి మారిపోతారు. "అది హిందీ, మైథిలీల కలగలుపు భాష," అంటారు లాల్‌బాబు.

ఒక శతాబ్దం క్రితం, శిల్-నోరాతో పాటు గోధుమలను పిండి చేయడానికి ఉపయోగించే సంప్రదాయ జాఁతా-చాక్తీ (తిరగలి)ని కలిపి అమ్మేవారు. 19వ శతాబ్దపు బెంగాల్ వ్యాపారులు, ఈనాటి లాల్‌బాబుకు లాగే అచ్చులను సాగదీసి పలుకుతూ, “కటావ్-శిల్-చాక్తీ-జాఁతా” అని పిలుస్తూ తిరిగేవారు. ముఖ్యంగా 20వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో పిండి మరలలో గోధుమలను పిండి పట్టే యంత్రాలు పెరగడంతో జాఁతా, చాక్తీలను ఈ పద్ధతిలో అమ్మడం ఆగిపోయింది.

సాధారణంగా, పని ఉంటే లాల్‌బాబుకు మర నుండి పిలుపు వస్తుంది. ఇది బహుశా కొన్ని వారాల్లో ఒకటి లేదా రెండుసార్లు ఉంటుంది. ఆయన ఈ పనిలో రోజుకు రూ. 200 కూలి సంపాదిస్తారు.

“అక్కడ, గోధుమలను మరీ మెత్తగా పిండిచేయటానికి ఒక పెద్ద యంత్రానికి ఒక శిల్ అమర్చి ఉంటుంది. ఈ శిల్‌కు కూడా నేను కక్కుకొడతాను, అలాగే ఆ యంత్రం పనుల్లో కూడా సాయపడతాను,” అంటారతను. “కానీ కొన్నిసార్లు, నెలల తరబడి వాళ్ళు నన్ను పిలవరు,” అని చెబుతూనే ఆయన ఆ రోజులో తన మొదటి పనిని ముగించారు.

లాల్‌బాబు కక్కుకొట్టడం పూర్తి చేసిన ఆ శిల్, 53 ఏళ్ళ పరమితా సేన్‌గుప్తాకు చెందినది; ఆమె ఇలా అంటున్నారు: "మా దగ్గర గత 30 ఏళ్ళుగా ఈ శిల్ ఉంది, ఆయన దీనిని ఎంతో జాగ్రత్తగా చూసుకుంటున్నారు."