ଲାଲବାବୁ ମାହାତୋଙ୍କ ପ୍ରତିଦିନର ସଂଘର୍ଷ

‘‘ଶିଳ କାଟା-ଓ!’’

ଉତ୍ତର ସୋନାରପୁର ନିକଟରେ ଥିବା ଗରିଆ ଅଞ୍ଚଳରେ ଲାଲବାବୁ ମାହାତୋଙ୍କ ବଡ଼ ପାଟିରେ ଏପରି ଡାକ ବହୁ ଦୂରକୁ ଶୁଭେ। ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସାଢ଼େ ବାରଟା, କୋଲକାତା ନିକଟସ୍ଥ ଏହି ବଜାରରେ ତାଙ୍କ ସ୍ୱର ବ୍ୟତୀତ ଅଳ୍ପ କିଛି ଲୋକଙ୍କ କଥାବାର୍ତ୍ତାର ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଯାଉଛି ।

‘‘ଶିଳ କାଟା-ଓ!’’ ସେ ପୁଣି ଡାକନ୍ତି, ଶିଳ-ପୁଆ ଖୋଦେଇ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିବା ଗ୍ରାହକଙ୍କ ଆଶାରେ ଗଳିରାସ୍ତାରେ ଦ୍ରୁତ ବେଗରେ ଚାଲି ଚାଲି ଡାକ ଛାଡୁଥାନ୍ତି । ବଙ୍ଗଳାରେ, ‘ଶିଳ କାଟାଓ’ର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଗ୍ରାନାଇଟ୍ ପଥରର ଶିଳ ଏବଂ ହାତରେ ଧରାଯାଉଥିବା ପୁଆ ଉପରେ ଖୋଦେଇ କରିବାର ଏକ ପାରମ୍ପରିକ କାର୍ଯ୍ୟ । ଶିଳ-ପୁଆ ହେଉଛି ‘ସିଲ୍ ବଟା’ କିମ୍ବା ତାମିଲ୍ ‘ଅମ୍ମି କାଲୁ’ର ଏକ ରୂପ, ଯାହା ଗୋଟା ମସଲାକୁ ବାଟି ଏକ ସୁଗନ୍ଧିତ ପେଷ୍ଟ କିମ୍ବା ଗୁଣ୍ଡରେ ପରିଣତ କରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ଏହି ବଟା ମସଲା ଭାରତୀୟ ରୋଷେଇର ପ୍ରମୁଖ ଉପାଦାନ । ଭାରତୀୟ ରୋଷେଇଆମାନେ ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତି ଯେ ଯେତେବେଳେ ପୁଆର ସ୍ଥିର ଚାପ କଠିନ ଶିଳ ଉପରେ ପଡ଼େ, ସେତେବେଳେ ହିଁ ମସଲାଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରକୃତ ବାସ୍ନା ଓ ସ୍ୱାଦ ବାହାରିଆସେ ।

‘‘ଏହାର ମୁଖ୍ୟ କାମ ହେଉଛି ମସଲାକୁ ଅଧିକ ଚିକ୍କଣ କରିବା । ବଜାରରେ ମିଳୁଥିବା କୌଣସି ଆଧୁନିକ ମିକ୍ସର ଆପଣଙ୍କୁ ସେହି ସମାନ ଗୁଣବତ୍ତା ଦେବ ନାହିଁ,’’ ଏହି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ରୋଷେଇ ଉପକରଣ ବିଷୟରେ ଲାଲବାବୁଙ୍କର ଏହା ହେଉଛି ସବୁଠୁ ବଡ଼ ଯୁକ୍ତି ।

‘‘ବର୍ତ୍ତମାନ ଏହି ବୃତ୍ତିକୁ ଆପଣାଇବା ପାଇଁ ଆଉ ନୂଆ ଲୋକ ଆସୁନାହାନ୍ତି । ଆମେ ହିଁ ଶେଷ ପିଢ଼ି।’’ ବିହାରର ସିୱାନ ଜିଲ୍ଲାରୁ ଆସିଥିବା ପ୍ରବାସୀ ଲାଲବାବୁ ଆହୁରି କହନ୍ତି, ‘‘ପ୍ରାୟ ୧୦ ବର୍ଷ ପୂର୍ବେ ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ଏଠାକୁ ପ୍ରଥମେ ଆସିଥିଲି, କେବଳ ଖିଦେରପୁରରେ ଆମେ ୨୫୦ ଜଣ ଥିଲୁ। ଏବେ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅଧିକାଂଶ ବୁଢ଼ା ହୋଇ କାମରୁ ଅବସର ନେଇଗଲେଣି, ଏଭଳି କଷ୍ଟକର କାମ ପାଇଁ ସେମାନେ ଆଉ ସକ୍ଷମ ନୁହନ୍ତି।’’

ଖିଦେରପୁରରେ ଲାଲବାବୁ (ଯିଏ କୁର୍ମୀ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର) ଏକ ଭଡ଼ା ଘରେ ରୁହନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କ ସହ ସମାନ କାମ କରୁଥିବା ଆଉ ତିନିଜଣ ମଧ୍ୟ ରୁହନ୍ତି । ‘‘ଆମେ କାମ ପାଇଁ ସାରା କୋଲକାତା ସହର ଚାଲି ଚାଲି ବୁଲୁ। ମୁଁ ପ୍ରାୟତଃ ଦକ୍ଷିଣ ଭାଗରେ ବୁଲେ, ପ୍ରତିଦିନ ଅଲଗା ଅଲଗା ଅଞ୍ଚଳକୁ ଯାଏ। ଆଜି ମୁଁ ଗରିଆରେ ଅଛି, କାଲି ବାଲିଗୁଞ୍ଜ ଯିବି ଏବଂ ପରଦିନ ସନ୍ତୋଷପୁର ଯିବି।’’ ଏପରି କୁହନ୍ତି ଚାଳିଶ ବର୍ଷ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ଲାଲବାବୁ। ସାରା ସହରରେ ଯାତାୟାତ ପାଇଁ ସାର୍ବଜନୀନ ପରିବହନ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ତାଙ୍କୁ ଦୈନିକ ପ୍ରାୟ ୩୦ ଟଙ୍କା ଖର୍ଚ୍ଚ କରିବାକୁ ପଡ଼େ।

ଏକ ଘଣ୍ଟାର ବସ୍ ଯାତ୍ରା ଏବଂ ଗରିଆରେ ବହୁତ ସମୟ ଚାଲିବା ପରେ, ସେ ଦିନର ପ୍ରଥମ ଗ୍ରାହକ ପାଇଥିଲେ।

ସେ ଫୁଟପାଥ ଉପରେ ବସି ନିଜ ସାଙ୍ଗରେ ଆଣିଥିବା ପାଉଁଶିଆ ରଙ୍ଗର ବ୍ୟାଗରୁ ଏକ ହାତୁଡ଼ି ଏବଂ ଛେଣି ବାହାର କରି କାମ ଆରମ୍ଭ କଲେ । ପଥର ଗୁଣ୍ଡ ଉଡ଼ି ତାଙ୍କ ହାତ ଏବଂ ଗୋଡ଼ରେ ଜମିଯାଉଥିଲା ।

ଠୁକ୍‌-ଠୁକ୍‌-ଠୁକ୍‌-ଠୁକ୍‌

ଏହି ଶବ୍ଦର ତାଳରେ ନିରନ୍ତର କାମ କରି ଚାଲନ୍ତି ଲାଲବାବୁ, ଯାହା ଶିଳ ଉପରେ ଏକ ସୁନ୍ଦର ଡିଜାଇନ୍ ଆଙ୍କିଦିଏ। ‘‘କେହି କେହି କାରିଗର ଉପର ଭାଗରେ ମାଛ, ପଦ୍ମ କିମ୍ବା ହାତୀର ଡିଜାଇନ୍ କରନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ସେସବୁ ଖୋଦେଇ କରିବା ମୁଁ ଜାଣିନାହିଁ । ସେଥିପାଇଁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ତାଲିମ ଆବଶ୍ୟକ ।’’ ଏକଥା କହୁଥିବାବେଳେ ସେ ପୁଆ ଉପରେ କାମ କରିବା ଆରମ୍ଭ କରିଦିଅନ୍ତି । ଲାଲବାବୁ ବୁଝାଇଥିଲେ ଯେ ଏହି ଡିଜାଇନଗୁଡ଼ିକରେ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଧାର ଥାଏ, ଯାହା ମସଲା ପେଷିବା ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ।

ଶିଳ-ପୁଆର କାର୍ଯ୍ୟଦକ୍ଷତା ଘର୍ଷଣ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ । ‘‘ସେଗୁଡ଼ିକ ସାଧାରଣତଃ ଚିକ୍କଣ ପଥରରେ ତିଆରି ହୋଇଥାଏ । କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ଆମେ ଶିଳ-ପୁଆ ଉପରେ ଖୋଦେଇ କରୁ, ଆମେ ସେହି ଚିକ୍କଣତାକୁ କାଟି ଖଦଡ଼ିଆ କରୁ,’’ କହନ୍ତି ଲାଲବାବୁ । ସେ ବୁଝାଇଥିଲେ ଯେ ବ୍ୟବହାର ଦ୍ୱାରା କ୍ରମେ ଏହି ଘର୍ଷଣ କମିଯାଏ, ଏହାକୁ ପୁଣି ଥରେ ଠିକ୍ କରିବାକୁ ପଡ଼େ । ସେଇଠି ହିଁ ଲାଲବାବୁଙ୍କ ଭଳି ଲୋକଙ୍କର ଆବଶ୍ୟକତା ପଡ଼େ । ଥରେ ଖୋଦେଇ ହେବା ପରେ, ଗୋଟିଏ ଶିଳ-ପୁଆ ପ୍ରାୟ ଏକ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲେ ।

ବଙ୍ଗଳାରେ ମସଲା ବ୍ୟତୀତ ଶିଳ-ପୁଆକୁ ଶିମ୍ବ, କଖାରୁ ପତ୍ର କିମ୍ବା ପୋସ୍ତକ ବାଟି ଚିକ୍କଣ 'ବଟା' ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ ।

ରୋଷେଇ ଘର ବ୍ୟତୀତ ଏହି ଉପକରଣଟି ହିନ୍ଦୁ ରୀତିନୀତି ଯେପରିକି ଓଡ଼ିଶାର ଶୀତଳ ଷଷ୍ଠୀ (ଶିବ ଓ ପାର୍ବତୀଙ୍କ ବିବାହ ଉତ୍ସବ) ଏବଂ ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର ରାନ୍ନା ପୂଜୋ (ରନ୍ଧା ପୂଜା)ରେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।

ଗୋଟିଏ ଶିଳ ପାଇଁ ଲାଲବାବୁ ୧୦ ମିନିଟରୁ କମ୍ ସମୟ ନିଅନ୍ତି ଏବଂ ସେଥିପାଇଁ ୧୦୦ ଟଙ୍କା ମଜୁରି ନିଅନ୍ତି। କିନ୍ତୁ କାମ ମିଳିବାର କୌଣସି ଗ୍ୟାରେଣ୍ଟି ନାହିଁ, ତେଣୁ ସେ ସୋନାରପୁରରେ ଥିବା ଏକ ଅଟା କଳରେ ପାର୍ଟ-ଟାଇମ୍ କାମ ମଧ୍ୟ କରନ୍ତି।

ଲାଲବାବୁ ୧୫ ବର୍ଷ ବୟସରୁ ଏହି କାମ ଶିଖିବା ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ। ‘‘ଆମ ଘରେ ଗୋଟିଏ ଶିଳ ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଏହାକୁ ଅଧିକ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉନଥିଲା। ତେଣୁ, ମୁଁ ସେଥିରେ ଖୋଦେଇ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲି ଏବଂ ଗାଁରେ ଥିବାବେଳେ ବାପାଙ୍କ ସହିତ ବାହାରକୁ ଏହି କାମ ପାଇଁ ଯାଉଥିଲି,’’ ପୁରୁଣା କଥାକୁ ମନେ ପକାଇ ସେ କୁହନ୍ତି।

‘‘ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ବାପାଙ୍କଠାରୁ ଶିଖୁଥିଲି, ଗୋଟିଏ ଶିଳ ଶେଷ କରିବାକୁ ମୋତେ ଅତି କମ୍‌ରେ ୧୫ ମିନିଟ୍ ଲାଗୁଥିଲା,’’ ସେ ହସି ହସି କହନ୍ତି। ‘‘ଯଦି ମୁଁ କିଛି ଭୁଲ୍ କରୁଥିଲି, ପଥରର ଛୋଟ ଛୋଟ ଖଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକ ଜୋର୍‌ରେ ଆସି ମୋ ହାତରେ ବାଜୁଥିଲା । ବେଳେବେଳେ ମୁଁ ହତିଆରକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରିପାରୁନଥିଲି ଏବଂ ଯଦି ସେଗୁଡ଼ିକ କଳଙ୍କି ଲାଗିଥାଏ, ତେବେ ଅବସ୍ଥା ଆହୁରି ଖରାପ ହୋଇଯାଉଥିଲା,’’ ସେ ସ୍ମୃତିଚାରଣ କରନ୍ତି। ସେ ଏହା ମଧ୍ୟ କହିଥିଲେ ଯେ, ଯେତେବେଳେ ସହରରେ କାମ କରିବା ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ, ସେ ଏହି କାମ ପାଇଁ ପାଖାପାଖି ୫୦ ଟଙ୍କା ନେଉଥିଲେ।

ବୟସ ବଢ଼ିବା ସହିତ ଲାଲବାବୁ ନିଜ ପୈତୃକ ଜମିରେ ମଧ୍ୟ କାମ କରୁଥିଲେ। ‘‘ଆମର ୨୦ କାଠା (ପ୍ରାୟ ୦.୭ ଏକର) ଜମିରେ ଆମେ ଗହମ, ଧାନ ଏବଂ ବାଇଗଣ ଆଦି ଚାଷ କରୁ। ସେଗୁଡ଼ିକୁ ବିକ୍ରି କରିବା ଫଳରେ ପରିବାରର କିଛି ରୋଜଗାର ମଧ୍ୟ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ତାହା ଯଥେଷ୍ଟ ନୁହେଁ,’’ ସେ ଦୁଃଖର ସହିତ କହନ୍ତି।

ଏହି କାରଣରୁ ଘର ଛାଡ଼ିଥିଲେ ଲାଲବାବୁ। ବିହାରରୁ କାମ ଅନ୍ୱେଷଣରେ ବାହାରକୁ ଆସୁଥିବା ମାଳ ମାଳ ପ୍ରବାସୀ ଶ୍ରମିକଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସେ ଜଣେ (୨୦୧୧ ଜନଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ କାମ ପାଇଁ ବାହାରକୁ ଯିବା କ୍ଷେତ୍ରରେ ଦେଶରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍ଥାନରେ ଅଛି ବିହାର)।

‘‘ଆମ ଗାଁରେ ବର୍ଷସାରା ଜଳସେଚନର କୌଣସି ସୁବିଧା ନାହିଁ, ସାରର ମୂଲ୍ୟ ମଧ୍ୟ ବଢ଼ିଯାଇଛି,’’ କୁହନ୍ତି ଲାଲବାବୁ। ସହର ତାଙ୍କୁ କାମର ଗ୍ୟାରେଣ୍ଟି ଦିଏ। ‘‘ଅଧିକ ନହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଆମେ କିଛି କାମ ପାଇପାରୁ,’’ ସେ କହନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ସେ ଗାଁ ଛାଡ଼ିଥିଲେ, ସେ ନିଜ ପରିବାରର ଏକମାତ୍ର ରୋଜଗାରିଆ ଥିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଉପରେ ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ପୁଅର ଭରଣପୋଷଣର ଦାୟିତ୍ୱ ଥିଲା।

ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ଘରକୁ ଫେରିବା ପରେ, କେବେକେବେ ଲାଲବାବୁ ନିଜେ କପେ ଚା’ ତିଆରି କରି ପିଅନ୍ତି କିମ୍ବା ରାତି ଖାଇବା ପାଇଁ ପନିପରିବା କିଣିବାକୁ ବାହାରକୁ ଯାଆନ୍ତି। ରୁମ୍‌ରେ ରହୁଥିବା ଚାରିଜଣ ଯାକ ମିଶି ରୋଷେଇ କରନ୍ତି - ସାଧାରଣତଃ ରୁଟି ଓ ତରକାରୀ। ସେହି ରୁମ୍, ଯାହାର କବାଟରେ ଏକ ପୁରୁଣା ଗେଣ୍ଡୁ ଫୁଲର ମାଳ ଝୁଲୁଛି, ସେଠାରେ ଲାଲବାବୁ ଏବଂ ତାଙ୍କ ସାଙ୍ଗମାନେ ନିଜ ମାତୃଭାଷାରେ କଥା ହୁଅନ୍ତି – ‘‘ହିନ୍ଦୀ ଏବଂ ମୈଥିଳୀର ମିଶାମିଶି ଭାଷା,’’ ଲାଲବାବୁ କହନ୍ତି ।

ଶହେ ବର୍ଷରୁ ଅଧିକ ସମୟ ପୂର୍ବେ, ଗହମ ପେଷିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ପାରମ୍ପରିକ 'ଜନ୍ତା-ଚକତି' (ଗ୍ରାଇଣ୍ଡଷ୍ଟୋନ) ସହିତ ଶିଳ-ପୁଆ ବିକ୍ରି ହେଉଥିଲା। ୧୯ତମ ଶତାବ୍ଦୀର ବଙ୍ଗଳାରେ ବିକ୍ରେତାମାନେ ‘‘କାଟାଓ-ଶିଳ-ଚକତି-ଜନ୍ତା’’ ବୋଲି ପାଟିକରି ଡାକୁଥିଲେ, ଠିକ୍ ଯେମିତି ଆଜି ଲାଲବାବୁ ଡାକୁଛନ୍ତି। ବିଶେଷକରି ବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ଅଟାକଳରେ ବ୍ୟବସାୟିକ ଗହମ ପେଷା ମେସିନ ଲାଗିବା ପରେ ‘ଜନ୍ତା ଓ ଚକତି’ର ବ୍ୟବହାର କମିଗଲା ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକ ଆଉ ବିକ୍ରି ହେଲାନାହିଁ।

କାମ ଥିଲେ ଅଟାକଳରୁ ଲାଲବାବୁ ନିକଟକୁ ଫୋନ୍ ଆସେ - ପ୍ରତି କିଛି ସପ୍ତାହରେ ହୁଏତ ଦୁଇଥର ଫୋନ ପାଆନ୍ତି ଏବଂ ଦୈନିକ ୨୦୦ ଟଙ୍କା ହିସାବରେ ମଜୁରି ପାଆନ୍ତି।

‘‘ସେଠାରେ, ଗହମକୁ ଚିକ୍କଣ କରି ପେଷିବା ପାଇଁ ଏକ ବଡ଼ ମେସିନ୍ ସହିତ ଏକ ଶିଳ ସଂଯୁକ୍ତ ଥାଏ। ମୁଁ ସେହି ଶିଳକୁ ଖୋଦେଇ କରେ ଏବଂ ମେସିନ୍‌ କାମରେ ମଧ୍ୟ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। କିନ୍ତୁ ବେଳେବେଳେ ମାସ ମାସ ଧରି ସେମାନେ ମୋତେ ଡାକନ୍ତି ନାହିଁ।’’ ସେଦିନର ପ୍ରଥମ କାମ ଶେଷ କରିବା ବେଳେ ସେ ଏପରି କହିଥିଲେ।

ଲାଲବାବୁ ଯେଉଁ ଶିଳଟି ଖୋଦେଇ କରି ସାରିଥିଲେ, ତାହା ୫୩ ବର୍ଷୀୟା ପରମିତା ସେନଗୁପ୍ତାଙ୍କର, ସେ କହନ୍ତି, ‘‘ଆମ ପାଖରେ ଏହି ଶିଳଟି ୩୦ ବର୍ଷ ହେବ ଅଛି ଏବଂ ସେ ଏହାର ବହୁତ ଯତ୍ନର ସହ ରକ୍ଷଣାବେକ୍ଷଣ କରୁଛନ୍ତି।’’