लालबाबू माहतोंची रोजची घरघर..

“शील कटा-वू S S!”

दुपारचे साडेबारा वाजलेत. उत्तर सोनारपूरपाशी वसलेल्या गारियात लालबाबू महतोंचा तो मोठा आणि धारदार आवाज दणाणून उठतो. त्यांचा आवाज सोडून, कोलकातातल्या या परिसरात जवळच्या बाजारातल्या काही वायफळ गप्पांचा आवाजही ऐकू येतोय.

"शील कटा ओ!" ते पुन्हा मोठ्यांदा म्हणतात. शील-नोरा कोरून घेणारं एखादं गिऱ्हाइक मिळेल या आशेने ते गल्लीतून वेगाने चालतात. शील म्हणजेच दगडी पाटा आणि नोरा म्हणजेच पाट्यावर हाताने वाटण्याचं साधन म्हणजे वरवंटा. बंगालमध्ये शील काटाओ हे ग्रॅनाइटच्या दगडावर नक्षीकाम करण्याचं एक पारंपरिक काम आहे. शील-नोरा हा सील बट्टा किंवा तमिळमधील अम्मी कल्लू चा एक प्रकार आहे. त्याचा उपयोग कच्चा मसाला बारीक करून त्याचं ओलसर, सुगंधी वाटण किंवा बारीक पावडर बनवण्यासाठी केला जातो. हे भारतीय स्वयंपाकघरातलं एक महत्त्वाचं अंग आहे. भारतीय स्वयंपाकी मानतात की, जेव्हा (नोरा) वरवंट्याचा स्थिर दाब कठीण पाट्यावर (शील) पडतो, तेव्हाच औषधी वनस्पतींचा आणि मसाल्यांचा अस्सल स्वाद वाटणात उतरतो.

“मसाला चांगला वाटला जाणं हेच पाटा-वरवंट्याचं मुख्य काम आहे. कोणताही आकर्षक मिक्सर तुम्हाला यासारखी गुणवत्ता देत नाही,” हे स्वयंपाकघरातलं महत्त्वाचं साधन आहे आणि याविषयी लालबाबूंचं हे ठाम मत आहे.

बिहारच्या सिवान जिल्ह्यातून कोलकात्याला स्थलांतरित झालेले लालबाबू म्हणतात, “शील कटाओ' म्हणजे दगडावरचं कोरीवकाम एक व्यवसाय म्हणून स्वीकारणारी लोकं आता क्वचितच आढळतात. या व्यवसायातली आमची ही शेवटची पिढी. १० वर्षांपूर्वी मी पहिल्यांदा इथं आलो, तेव्हा एकट्या किडरपूरमध्येच आमच्यासारखी २५० माणसं होती. आता त्यातली बरीचशी मंडळी निवृत्त झाली, त्यांची म्हातारपणं सुरु झाली, असं कष्टाचं काम करणं अवघड होत जातं.”

लालबाबू किदिरपूरमध्ये राहतात. ते कुर्मी समाजाचे (ज्यांचा बिहार आणि पश्चिम बंगाल या राज्यांमध्ये इतर मागासवर्गीय म्हणून समावेश केला जातो) आहेत. त्यांच्यासारखाच व्यवसाय करणाऱ्या तिघांसोबत ते एका भाड्याच्या खोलीत राहतात. वयाच्या चाळीशीत असलेले लालबाबू सांगतात, “कामासाठी आम्ही संपूर्ण शहरात (कोलकाता) पायी फिरतो. मी जास्त करून शहराचा दक्षिण भाग पिंजून काढतो आणि दररोज एका वेगळ्या भागात फिरतो. आज इकडं गारियाला आहे, उद्या बालीगंजला आणि परवा संतोषपूरला जाईन.” सार्वजनिक वाहतुकीने ते शहरभर प्रवास करतात, त्यासाठी त्यांना दररोज साधारण ३० रुपये खर्च येतो.

बसने तासाभराचा प्रवास केल्यावर आणि बरंच भटकल्यावर गारियात त्यांना दिवसातलं पहिलं गिऱ्हाइक मिळतं.

ते फुटपाथवर बस्तान मांडतात, त्यांच्याकडच्या त्या करड्या रंगाच्या पिशवीतून हातोडी, छिन्नी बाहेर काढतात आणि दगडावरच्या कोरीव कामाला सुरुवात करतात. दगडांतून उडणाऱ्या कणांचा आणि धुळीचा लोट वर उधसतो आणि त्यांच्या हाता-पायांवर जाऊन बसतो.

ठूक-ठूक-ठूक-ठूक

लालबाबू काम करताना एक लयबद्ध आणि अविरत आवाज येत राहतो, त्यातून ‘शीला’वर तुटक रेषांची एक नक्षी उमटत जाते. ते म्हणतात, “काही कारागीर वरच्या बाजूला मासे, कमळ किंवा हत्तींची नक्षीकामं करतात. पण मला ती कोरता येत नाहीत. त्यासाठी नेमकं प्रशिक्षण पाहिजे असतं.” ते बोलत असतानाही त्यांचे हात मात्र अखंडपणे काम करत असतात, आता ते ‘नोऱ्या’कडे वळतात. लालबाबू पुढं सांगतात की, या नक्षीकामात एक विशिष्ट धारदारपणा असतो, तो मसाले वाटताना उपयोगात येतो.

शील-नोऱ्या (पाटा-वरवंटा) ची कार्यक्षमता ही घर्षणावर अवलंबून असते. लालबाबू सांगतात, की “शील-नोरा सहसा गुळगुळीत पृष्ठभागाच्या, घासून चकचकीत केलेल्या दगडापासून बनवलेला असतो. पण आम्ही शील-नोऱ्यावर कोरीव काम करतो, तेव्हा त्या गुळगुळीतपणालाच छेद देत असतो. वापरून वापरून त्याचा खडबडीतपणा, घर्षण कमी होत गेलेलं असतं. म्हणून त्याला छेद देऊन पूर्वस्थितीत आणणं गरजेचं असतं. नेमकं अशा वेळी लालबाबूंसारख्यांची कारागिरी सज्ज होऊन पुढं सरसावते. पण एकदा का हे कोरीव काम करून घेतलं की, शील-नोऱ्याचा खडबडीतपणा साधारण वर्षभर टिकू शकतो.

बंगालमध्ये मसाल्यांच्या व्यतिरिक्त घेवडा, भोपळ्याची पानं किंवा पोस्तो (खसखस)ची एकसारखी पेस्ट किंवा बाटा तयार करण्यासाठीही शील-नोराचा वापर केला जातो.

स्वयंपाकाच्या पलीकडेही हे साधन वापरलं जातं. उदा. हिंदूंच्या सीतल षष्ठी (शिव आणि पार्वती यांचा विवाह), रांना पूजो यांसारख्या विधींमध्ये.

लालबाबूंना एका शील (पाटा) वर काम करायला १० मिनिटांपेक्षाही कमी वेळ लागतो. या कामाचे ते १०० रुपये आकारतात. पण काम मिळेलच याची काही खात्री नसते आणि ते सोनारपूरमधल्या एका पिठाच्या गिरणीतही अर्धवेळ काम करतात.

लालबाबूंनी वयाच्या पंधराव्या वर्षी हे काम शिकायला सुरुवात केली. ते काही आठवणी सांगताना म्हणतात, “आमच्या घरी एक शील (पाटा) होता, पण तो फारसा वापरात नव्हता. मग मी त्याच्यावर कोरीवकामाचा सराव करायचो आणि बाबू (वडील) या कामासाठी आमच्या गावात फिरायचे, तेव्हा मीही त्यांच्यासोबत जायचो.”

ते हसत हसत सांगतात, “मी माझ्या वडिलांकडून हे काम शिकत होतो, तेव्हा एक शील (पाटा) पूर्ण करायला मला किमान १५ मिनिटं लागायची.” पुढे ते पुन्हा त्यांची आठवण सांगत म्हणतात, “माझ्याकडून काही चूक झाली, तर दगडाचे तुकडे जोरात माझ्या हातांवर येऊन आदळायचे. काही वेळा माझ्याकडून हत्यारं नीट हाताळली जायची नाहीत. त्यात हत्यारं गंजलेली असतील, तर त्याचा त्रास जास्तच व्हायचा.” त्यांनी कोरीवकाम शहरात करायला सुरुवात केली, तेव्हा या कामाचे त्यांना साधारण ५० रुपये मिळायचे.

जसजसे लालबाबू मोठे होत गेले, तसतसे घरच्या शेतीचं कामही करू लागले. “आमच्या २० काठा (सुमारे ०.७ एकर) जमिनीवर आम्ही गोम (गहू), धान (भात) आणि गोटा (वांगी) पिकवतो. ते विकून कुटुंबाला आर्थिक हातभारही लागतो. पण तेवढं पुरत नाही.” अशी खंतही त्यांनी व्यक्त केली.

म्हणून लालबाबूंनी घर सोडलं. कामासाठी होणारं स्थलांतर लक्षात घेता देशात बिहार दुसऱ्या क्रमांकावर आहे. बिहारमधून होणाऱ्या स्थलांतरितांच्या अविरत प्रवाहातलेच एक लालबाबू होते (जनगणना २०११).

लालबाबू सांगतात, “वर्षभर खात्रीनं सिंचन सुविधा मिळेल अशी कुठलीही व्यवस्था आमच्या गावात नाही. शिवाय खतांचे दरही वाढलेत.” शहर लालबाबूंना एक प्रकारची खात्री देतं. ते पुढे म्हणतात, “इथं आम्हाला काहीतरी काम मिळतंच अगदी थोडं असलं तरीही.” स्थलांतर केलं तेव्हा त्यांच्यावर पत्नी आणि मुलाच्या उदरनिर्वाहाची जबाबदारी होती आणि त्यांच्या कुटुंबात कमावणारे ते एकटेच होते.

लालबाबू संध्याकाळी घरी परतले की कधी कधी स्वतःसाठी कपभर चहा करतात. नाही तर रात्रीच्या स्वयंपाकासाठी भाज्या आणायला पुन्हा बाहेर जातात. सहसा हा स्वयंपाक म्हणजे भाजी-भाकरी असते. ते चौघं मिळून करतात. त्यांच्या खोलीच्या दरवाजाला झेंडूच्या फुलांची विस्कटलेली एक माळ लटकत होती, तिथूनच लालबाबू आणि त्यांचे सोबती पुन्हा आपापल्या भाषेत बोलू लागतात. लालबाबू सांगतात, की “ही हिंदी आणि मैथिली यांची सरमिसळ असलेली भाषा आहे.”

शतकाहून अधिक काळापूर्वी, गहू दळण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या पारंपरिक जांता-चकती (जातं) च्या संचासोबत शील-नोराची (पाटा-वरवंटा) विक्री केली जायची. जसे आज लालबाबू दीर्घ सुरात ओरडत होते, तसे १९ व्या शतकात बंगालमधले फेरीवाले सूर लांबवून कटाओ-शील-चकती-जांता अशी आरोळी ठोकत असत. विशेषतः २० व्या शतकाच्या सुरुवातीला गिरण्यांमध्ये गहू दळणारी व्यावसायिक यंत्रं वापरली जायला लागली. त्यामुळे जांता-चकती ची अशा तऱ्हेनं होणारी विक्री कालांतराने बंद झाली.

काम असेल, तर लालबाबूंना गिरणीतून बोलावणं येतं. शक्यतो आठवड्यांतून दोनदा. या कामात ते दिवसाला २०० रुपये कमावतात.

लालबाबू सांगतात, “गहू बारीक दळला जावा म्हणून तिथं एका मोठ्या यंत्राला एक शील (दगडी पाटा) जोडलेला असतो. या शीलावर कोरीव काम मीच करतो आणि यंत्राच्या कामातही मदत करतो. पण कधीकधी ते महिनोनमहिने मला कामावर बोलावत नाहीत.” बोलत बोलत ते दिवसातलं पहिलं काम आटोपतात.

लालबाबूंनी ज्या शीलाचं कोरीव काम पूर्ण केलं, ते शील ५३ वर्षीय परमिता सेनगुप्ता यांचं आहे. त्या म्हणतात, “हे शील आमच्याकडे ३० वर्षांपासून आहे आणि ते त्याची अत्यंत काळजी घेतात.”