ಲಾಲ್‌ಬಾಬು ಮಹತೋ ಅವರ ನಿತ್ಯದ ಬವಣೆಗಳು

“ಶಿಲ್‌ ಕಟಾ-ವೋ-ವೋ-ವೋ!”

ಉತ್ತರ ಸೋನಾರ್‌ಪುರದ ಗರಿಯಾದ ಗಲ್ಲಿಗಳಲ್ಲಿ ಲಾಲ್‌ಬಾಬು ಮಹತೋ ಅವರ ದನಿ ಜೋರಾಗಿ ಕೇಳುತ್ತಿತ್ತು. ನಡು ಮಧ್ಯಾಹ್ನ, ಅವರ ದನಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ಸಮೀಪದ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಬಾರದ ಹರಟೆ ಮಾತ್ರ ಕೇಳುತ್ತಿತ್ತು.

“ಶಿಲ್‌ ಕಟಾ-ವೋ-ವೋ-ವೋ!” ಎಂದು ಮತ್ತೆ ಜೋರಾಗಿ ಕೂಗುತ್ತಾ ಶಿಲ್‌ ನೋರಾ ಕಲ್ಲಿಗೆ ಉಳಿಯಿಂದ ಕೆತ್ತನೆ ಮಾಡಲು ಗ್ರಾಹಕರನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಚುರುಕಾಗಿ ಅವರು ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಬಂಗಾಳದಲ್ಲಿ ಶಿಲ್‌ ಕಟಾವೋ ಎಂದರೆ ರುಬ್ಬುವ ಕಲ್ಲಿಗೆ ಕೆತ್ತನೆ ಮಾಡುವ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ವೃತ್ತಿ. ಶಿಲ್‌ ಎಂದರೆ ರುಬ್ಬುವ ಚಪ್ಪಡಿ ಕಲ್ಲು, ನೋರಾ ಎಂದರೆ ಅದರ ಮೇಲೆ ಅರೆಯಲು ಬಳಸುವ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿಯುವ ಇನ್ನೊಂದು ಕಲ್ಲು. ಸಿಲ್‌ ಬಟ್ಟಾ ಅಥವಾ ತಮಿಳಿನ ಅಮ್ಮಿ ಕಲ್ಲಿನಂತೆ ಶಿಲ್-ನೋರಾವನ್ನು ಮಸಾಲೆಯನ್ನು ಅರೆಯಲು, ಪುಡಿ ಮಾಡಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಭಾರತೀಯ ಅಡುಗೆ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಕೇಂದ್ರಬಿಂದು ಇದು. ನೋರಾವು ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಶಿಲ್‌ ಮೇಲೆ ಒತ್ತಡ ಹಾಕಿ ಹೊರಳಿಸಿದಾಗ ಗಿಡಮೂಲಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು ಮಸಾಲೆಗಳು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅರೆದು ನಿಜವಾದ ಪರಿಮಳವನ್ನು ಬೀರುತ್ತವೆ ಎಂದು ಭಾರತೀಯ ಅಡುಗೆಯವರು ನಂಬುತ್ತಾರೆ.

““ಮಸಾಲೆಯನ್ನು ನುಣ್ಣಗೆ ಅರೆಯುವುದೇ ಇದರ ಮುಖ್ಯ ಕೆಲಸ. ಎಷ್ಟು ದುಬಾರಿ ಮಿಕ್ಸರ್ ಇದ್ದರೂ ಇದರಷ್ಟು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ,” ಎಂದು ಲಾಲ್‌ಬಾಬು ಈ ಪ್ರಮುಖ ಅಡುಗೆ ಸಾಧನದ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

“ಹೊಸಬರು ಶಿಲ್ ಕಟಾವೋ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು ಬರುವುದು ತುಂಬಾ ಕಡಿಮೆ. ನಾವು ಕೊನೆಯ ತಲೆಮಾರಿನವರು,” ಎಂದು ಬಿಹಾರದ ಸಿವಾನ್ ಜಿಲ್ಲೆಯಿಂದ ಬಂಗಾಳಕ್ಕೆ ವಲಸೆ ಬಂದಿರುವ ಲಾಲ್‌ಬಾಬು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. “ಸುಮಾರು 10 ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ನಾನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಾಗ ಕಿಡ್ಡರ್‌ಪೋರ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ನನ್ನಂತ 250 ಜನರಿದ್ದರು. ಈಗ ಅವರಲ್ಲಿ ಬಹುತೇಕರಿಗೆ ವಯಸ್ಸಾಗಿದೆ. ಇಷ್ಟು ಕಷ್ಟದ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು ಶಕ್ತಿಯಿಲ್ಲದೆ ವೃತ್ತಿಯನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿದ್ದಾರೆ,” ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಸಿವಾನ್‌ ಮೂಲದ ಕುರ್ಮಿ ಸಮುದಾಯಕ್ಕೆ (ಬಿಹಾರ ಮತ್ತು ಪ.ಬಂಗಾಳದಲ್ಲಿ ಇತರೆ ಹಿಂದುಳಿದ ವರ್ಗ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ) ಸೇರಿರುವ ಲಾಲ್‌ಬಾಬು ಅವರು ಇದೇ ವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಮಾಡುವ ಇತರ ಮೂವರೊಂದಿಗೆ ಕಿಡ್ಡರ್‌ಪೊರ್‌ನ ಬಾಡಿಗೆ ಕೋಣೆಯೊಂದರಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. “ಈ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು ನಾವು ನಡೆದುಕೊಂಡೇ ಇಡೀ ಕೋಲ್ಕತ್ತಾ ನಗರವನ್ನು ಸುತ್ತುತ್ತೇವೆ. ನಾನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಸಿಟಿಯ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ಪ್ರತಿದಿನ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಜಾಗಗಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ. ಇವತ್ತು ಗರಿಯಾಗೆ ಹೋದರೆ, ನಾಳೆ ಬಾಲಿಗಂಜ್‌, ನಾಡಿದ್ದು ಸಂತೋಷ್‌ಪುರಕ್ಕೆ,” ಎಂದು ನಲವತ್ತರ ಹರೆಯದ ಲಾಲ್‌ಬಾಬು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಬಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಗರ ಸುತ್ತಲು ಅವರಿಗೆ ದಿನಕ್ಕೆ ಸುಮಾರು 30 ರೂಪಾಯಿ ಖರ್ಚಾಗುತ್ತದೆ.

ಗರಿಯಾದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಗಂಟೆ ಬಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಹೋಗಿ, ತುಂಬಾ ನಡೆದ ಮೇಲೆ ಅವರಿಗೆ ಆ ದಿನದ ಮೊದಲ ಗ್ರಾಹಕ ಸಿಗುತ್ತಾರೆ.

ರಸ್ತೆಬದಿಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಂಡು ತಮ್ಮ ಬೂದು ಬಣ್ಣದ ಚೀಲದಿಂದ ಹತೂರಿ (ಸುತ್ತಿಗೆ) ಮತ್ತು ಛೇಣಿ (ಉಳಿ) ತೆಗೆದು ಕಲ್ಲನ್ನು ಕೆತ್ತಲು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕಲ್ಲಿನಿಂದ ಎದ್ದ ಧೂಳು ಮತ್ತು ಕಣಗಳು ಅವರ ಕೈಕಾಲುಗಳ ಮೇಲೆ ಬೀಳುತ್ತವೆ.

ಟುಕ್‌-ಟುಕ್-ಟುಕ್-ಟುಕ್.

ಲಾಲ್‌ಬಾಬು ಅವರು ಕೆತ್ತನೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವಾಗ ಲಯಬದ್ಧವಾದ ಶಬ್ದ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮುತ್ತದೆ. ಅವರು ಶಿಲ್‌ ಮೇಲೆ ಸಣ್ಣ ಸಣ್ಣ ಗೆರೆಗಳ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ಕೆತ್ತುತ್ತಾರೆ. “ಕೆಲವರು [ಕುಶಲಕರ್ಮಿಗಳು] ಕಲ್ಲಿನ ಮೇಲೆ ಮೀನು, ತಾವರೆ ಅಥವಾ ಆನೆಯ ಆಕೃತಿಗಳನ್ನು ಕೆತ್ತುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ನನಗೆ ಅವನ್ನು ಕೆತ್ತಲು ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕೆ ವಿಶೇಷ ತರಬೇತಿ ಬೇಕು,” ಎಂದು ತಮ್ಮ ಕೈಗಳಿಂದ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಾ, ನೋರಾವನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಮಸಾಲೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅರೆಯಲು ಈ ವಿನ್ಯಾಸಗಳು ತೀಕ್ಷ್ಣವಾಗಿರುವುದು ತುಂಬಾ ಮುಖ್ಯ ಎಂದು ಲಾಲ್‌ಬಾಬು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಶಿಲ್-ನೋರಾ ಸರಿಯಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಘರ್ಷಣೆ (ಫ್ರಿಕ್ಷನ್) ಬಹಳ ಮುಖ್ಯ. “ಇವನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಮೆತ್ತಗಿನ ಮೈಲ್ಮೈ ಇರುವ, ಹೊಳೆಯುವ ಕಲ್ಲಿನಿಂದ ಮಾಡಿರುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ನಾವು ಶಿಲ್-ನೋರಾದ ಮೇಲೆ ಕೆತ್ತನೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವಾಗ, ಆ ಮೆದುತನವನ್ನು ಉಳಿಯಿಂದ ಕಡಿದು ಒರಟಾಗಿಸುತ್ತೇವೆ,” ಎಂದು ಲಾಲ್‌ಬಾಬು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಹೆಚ್ಚು ಬಳಸಿದಂತೆ ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ಈ ಒರಟುತನ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆಗ ಲಾಲ್‌ಬಾಬು ಅವರಂತಹ ಕುಶಲಕರ್ಮಿಗಳು ಅದನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮೇಲ್ಮೈಯನ್ನು ಒರಟಾಗಿಸುವ ಕೆಲಸವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಅವರು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಒಮ್ಮೆ ಕೆತ್ತನೆ ಮಾಡಿದ ಶಿಲ್-ನೋರಾವನ್ನು ಸುಮಾರು ಒಂದು ವರ್ಷದವರೆಗೆ ಬಳಸಬಹುದು.

ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳದಲ್ಲಿ ಮಸಾಲೆಗಳಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಅವರೆಕಾಳು, ಕುಂಬಳಕಾಯಿ ಎಲೆಗಳು ಅಥವಾ ಪೋಸ್ತೊ (ಗಸಗಸೆ ಬೀಜ)ಗಳನ್ನು ನುಣ್ಣಗೆ ರುಬ್ಬಿ ‘ಬಾಟಾ’ ಎಂಬ ಹಿಟ್ಟು ಮಾಡಲು ಕೂಡ ಶಿಲ್-ನೋರಾವನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಅಡುಗೆಮನೆಯ ಜೊತೆಗೆ, ಈ ಸಾಧನವನ್ನು ಒಡಿಶಾದಲ್ಲಿನ ಶೀತಲ ಸಷ್ಠಿ (ಶಿವ ಮತ್ತು ಪಾರ್ವತಿಯ ವಿವಾಹ) ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳದ ರನ್ನ ಪೂಜೆಯಂತಹ ಹಿಂದೂ ಧಾರ್ಮಿಕ ವಿಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಒಂದು ಶಿಲ್‌ಗೆ ಕೆತ್ತನೆ ಮಾಡಲು ಲಾಲ್‌ಬಾಬು ಅವರಿಗೆ 10 ನಿಮಿಷಕ್ಕೂ ಕಡಿಮೆ ಸಮಯ ಹಿಡಿಯುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು 100 ರೂಪಾಯಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಪ್ರತಿದಿನ ಕೆಲಸ ಸಿಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಖಾತರಿ ಇಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಸೋನಾರ್‌ಪುರ್‌ನ ಒಂದು ಹಿಟ್ಟು ಗಿರಣಿಯಲ್ಲಿ ಪಾರ್ಟ್‌-ಟೈಮ್ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

ಲಾಲ್‌ಬಾಬು ತಮ್ಮ 15ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಈ ಕೆಲಸವನ್ನು ಕಲಿಯಲು ಆರಂಭಿಸಿದರು. “ನಮ್ಮ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಶಿಲ್ ಇತ್ತು. ಹೆಚ್ಚು ಬಳಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಅದರಲ್ಲಿಯೇ ಕೆತ್ತನೆ ಕೆಲಸ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೆ. ಊರಲ್ಲಿರುವಾಗ ಬಾಬು [ಅಪ್ಪ] ಈ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಾಗ ನಾನೂ ಅವರ ಜೊತೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದೆ,” ಎಂದು ಅವರು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.

“ಅಪ್ಪನಿಂದ ಈ ಕೆಲಸ ಕಲಿಯುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಶಿಲ್ ಮುಗಿಸಲು ಕಮ್ಮಿಯೆಂದರೆ 15 ನಿಮಿಷ ಬೇಕಾಗುತ್ತಿತ್ತು,” ಎಂದು ಅವರು ನಗುತ್ತಾ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. “ಕೆಲಸ ಮಾಡುವಾಗ ತಪ್ಪಾದರೆ, ಕಲ್ಲಿನ ಚೂರುಗಳು ಜೋರಾಗಿ ಕೈಗಳಿಗೆ ಬಡಿಯುತ್ತವೆ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಟೂಲ್ಸ್ ಅನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಹಿಡಿಯದೇ ಗಾಯವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ತುಕ್ಕು ಹಿಡಿದಿದ್ದರೆ ಇನ್ನೂ ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಸಿಟಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಉದ್ಯೋಗ ಆರಂಭಿಸಿದಾಗ ಸುಮಾರು 50 ರೂಪಾಯಿ ಮಾತ್ರ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದೆ,” ಎಂದು ಅವರು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.

ಯುವಕರಾಗಿದ್ದಾಗ ಲಾಲ್‌ಬಾಬು ತಮ್ಮ ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಜಮೀನಲ್ಲೂ ಕೆಲಸ ಮಾಡತೊಡಗಿದರು. “ನಮ್ಮ 20 ಕಠಾ [ಸುಮಾರು 0.7 ಎಕರೆ] ಜಮೀನಿನಲ್ಲಿ ಗೋಮ್ [ಗೋಧಿ], ಧಾನ್ (ಭತ್ತ) ಮತ್ತು ಬದನೆ ಬೆಳೆಸುತ್ತೇವೆ. ಅವನ್ನು ಮಾರಿ ಬರುವ ಆದಾಯ ತುಂಬಾ ಕಡಿಮೆ. ಸಾಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ,” ಎಂದು ಅವರು ಬೇಸರದಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಹೀಗಾಗಿ ಲಾಲ್‌ಬಾಬು ಮನೆ ಬಿಟ್ಟು ಹೊರಟರು. ಕೆಲಸಕ್ಕಾಗಿ ತಮ್ಮ ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಹೊರಗೆ ವಲಸೆ ಹೋಗುವವರ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ದೇಶದಲ್ಲೇ ಎರಡನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿರುವ ಬಿಹಾರದಿಂದ ಹೊರಗೆ ಹೋದ ಅನೇಕರಲ್ಲಿ ಇವರೂ ಒಬ್ಬರು (2011 ರ ಜನಗಣತಿ).

“ನಮ್ಮ ಊರಲ್ಲಿ ವರ್ಷಪೂರ್ತಿ ನೀರಾವರಿ ಸೌಲಭ್ಯ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ರಸಗೊಬ್ಬರದ ಬೆಲೆಯೂ ತುಂಬಾ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಕಡಿಮೆ ಇದ್ದರೂ ಏನಾದರೂ ಒಂದು ಕೆಲಸ ಸಿಗುತ್ತದೆ,” ಎಂದು ಲಾಲ್‌ಬಾಬು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ನಗರ ಅವರಲ್ಲಿ ಒಂದು ರೀತಿಯ ಭರವಸೆಯನ್ನು ತುಂಬಿತು. ವಲಸೆ ಹೋದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಸಂಪಾದನೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದವರು ಇವರು ಮಾತ್ರ, ಹೆಂಡತಿ ಮತ್ತು ಮಗನನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗಿತ್ತು.

ಸಂಜೆ ಮನೆಗೆ ಬಂದ ಮೇಲೆ ಲಾಲ್‌ಬಾಬು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಚಹಾ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಕುಡಿಯುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲವೇ, ರಾತ್ರಿ ಅಡುಗೆಗೆ ತರಕಾರಿ ತರಲು ಮತ್ತೆ ಹೊರಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ನಾಲ್ವರೂ ಸೇರಿ ರೊಟ್ಟಿ-ಸಬ್ಜಿ ತಯಾರಿಸಿ ಊಟ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಒಣಗಿ ಹಾಳಾಗಿರುವ ಚೆಂಡು ಹೂವಿನ ಮಾಲೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿರುವ ಬಾಗಿಲಿನ ಆ ಸಣ್ಣ ಕೋಣೆಯಲ್ಲಿ ಲಾಲ್‌ಬಾಬು ಮತ್ತು ಅವರ ಜೊತೆಗೆ ವಾಸಿಸುವವರು ತಮ್ಮದೇ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅದು “ಹಿಂದಿ ಮತ್ತು ಮೈಥಿಲಿಯ ಮಿಶ್ರಣ,” ಎಂದು ಲಾಲ್‌ಬಾಬು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಶತಮಾನಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹಿಂದೆ ಶಿಲ್-ನೋರಾವನ್ನು ಗೋಧಿ ಅರೆಯುವ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಜಾಂತಾ-ಚಕ್ತಿ (ಅರೆಯುವ ಕಲ್ಲು)ಗಳ ಜೊತೆ ಮಾರಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. 19ನೇ ಶತಮಾನದ ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳದ ಬೀದಿಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು “ಕಟಾವೋ-ಶಿಲ್-ಚಕ್ತಿ-ಜಾಂತಾ” ಎಂದು ಜೋರಾಗಿ ಕೂಗುತ್ತಾ ಮಾರುತ್ತಿದ್ದರು. ಇಂದಿಗೂ ಲಾಲ್‌ಬಾಬು ಅವರೂ ಇದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕೂಗುತ್ತಾರೆ. 20ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹಿಟ್ಟು ಗಿರಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಗೋಧಿ ಅರೆಯುವ ಯಂತ್ರಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತಿದ್ದಂತೆ, ಜಾಂತಾ ಮತ್ತು ಚಕ್ತಿಯನ್ನು ಬೀದಿಗಳಲ್ಲಿ ಈ ರೀತಿ ಮಾರುವುದು ನಿಧಾನವಾಗಿ ನಿಂತುಹೋಯಿತು.

ಕೆಲಸ ಇದ್ದಾಗ ಮಾತ್ರ ಗಿರಣಿಯಿಂದ ಲಾಲ್‌ಬಾಬು ಅವರಿಗೆ ಕರೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕೆಲ ವಾರಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು ಬಾರಿ. ಅಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ದಿನಕ್ಕೆ 200 ರೂಪಾಯಿ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ.

“ಅಲ್ಲಿ ಗೋಧಿ ಅರೆಯುವ ದೊಡ್ಡ ಯಂತ್ರಕ್ಕೆ ಒಂದು ಶಿಲ್ ಜೋಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ನಾನು ಆ ಶಿಲ್‌ಗೆ ಕೆತ್ತನೆ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ, ಜೊತೆಗೆ ಯಂತ್ರದ ಕೆಲಸದಲ್ಲೂ ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ,” ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. “ಆದರೆ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ತಿಂಗಳುಗಟ್ಟಲೆ ನನ್ನನ್ನು ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಕರೆಯುವುದಿಲ್ಲ,” ಎಂದು ಆ ದಿನದ ತಮ್ಮ ಮೊದಲ ಕೆಲಸವನ್ನು ಮುಗಿಸುತ್ತಾ ಹೇಳಿದರು.

ಲಾಲ್‌ಬಾಬು ಅವರು 53 ವರ್ಷದ ಪರಮಿತಾ ಸೇನ್‌ಗುಪ್ತಾ ಅವರ ಶಿಲ್‌ಗೆ ಕತ್ತನೆ ಮಾಡಿ ಮುಗಿಸಿದರು. “30 ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಈ ಶಿಲ್ ನಮ್ಮ ಬಳಿ ಇದೆ. ಅದನ್ನು ಇವರು ತುಂಬಾ ಜಾಗ್ರತೆಯಿಂದ ಸರಿಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ,” ಎಂದು ಪರಮಿತಾ ಹೇಳಿದರು.