રોજેરોજ પીસાતા જતા લાલબાબુ મહતો

“શિલ કાટા-આ-ઓ-ઓ!”

ઉત્તર સોનારપુર નજીકના ગારિયા વિસ્તારમાં લાલબાબુ મહતોનો મોટો, તીણો અવાજ ગુંજી ઉઠે છે. બપોરના સાડા બાર વાગ્યા છે, અને અહીં કોલકાતાના નજીકના બજારમાં તેમના અવાજ સિવાય, ફક્ત થોડી ગપશપ સંભળાય છે.

ગલીમાં ઝડપભેર ચાલતા, પોતાના શિલ નોરા ટંકાવવા માગતા કોઈ ગ્રાહકની આશામાં તેઓ ફરી સાદ પાડે છે, "શિલ કાટા-આ-ઓ-ઓ!". બંગાળમાં શિલ કટાઓ એ ગ્રેનાઈટના ખરલ - શિલ - અને હાથેથી પકડવાના વાટવાના સાધન - નોરા પર ડિઝાઈન (ભાત) ટાંકવાનું પરંપરાગત કામ છે. શિલ-નોરા એ સિલ બટ્ટા અથવા તમિળ અમ્મી કલ્લુનો એક પ્રકાર છે, તેનો ઉપયોગ આખા મસાલાને - ભારતીય રસોઈમાં મુખ્ય એવી - ભીની સુગંધિત લુગદી અથવા પાવડરમાં ફેરવવા માટે થાય છે. ભારતીય રસોઈયા માને છે કે જ્યારે નોરાનું એકસરખું દબાણ સખત શિલ પર પડે છે, ત્યારે જ જડીબુટ્ટીઓ અને મસાલાઓ તેમના સ્વાદ-સુગંધનું સાચું સંયોજન છતું કરે છે.

તેઓ કહે છે, "તેનું મુખ્ય કામ મસાલાને વધુ બારીક બનાવવાનું છે." રસોડાના આ મહત્વપૂર્ણ સાધન વિશે લાલબાબુના અંતિમ શબ્દ છે, "કોઈ ફેન્સી મિક્સર તમને આના જેવી ગુણવત્તા આપી શકશે નહીં."

બિહારના સિવાન જિલ્લામાંથી સ્થળાંતરિત થયેલા લાલબાબુ કહે છે, "ભાગ્યે જ કોઈ નવા લોકો શિલ કાટાઓને વ્યવસાય તરીકે અપનાવે છે. અમે છેલ્લી પેઢી છીએ." તેઓ ઉમેરે છે, "લગભગ 10 વર્ષ પહેલાં પણ જ્યારે હું પહેલી વાર અહીં આવ્યો હતો ત્યારે માત્ર ખિદિરપુરમાં અમે 250 લોકો હતા. હવે મોટાભાગના વૃદ્ધ થઈ ગયા છે, અને નિવૃત્ત થઈ ગયા છે, અને આવું થકવી નાખનારું કામ કરવા માટે લાયક રહયા નથી."

ખિદિરપુર એ જગ્યા છે જ્યાં (બિહાર અને પશ્ચિમ બંગાળ બંનેમાં અધર બેકવર્ડ ક્લાસ - બીજા પછાત વર્ગો તરીકે સૂચિબદ્ધ) કુર્મી સમુદાયના લાલબાબુ આ જ ધંધો કરતા બીજા ત્રણ લોકો સાથે ભાડાની ઓરડીમાં રહે છે. ઉંમરના ચાલીસના દાયકામાં પહોંચેલા લાલબાબુ કહે છે, "અમે કામ માટે આખા શહેરમાં [કોલકાતા] પગે ચાલીને ફરીએ છીએ. હું મોટે ભાગે દક્ષિણ ભાગને આવરી લઉં છું, દરરોજ એક અલગ વિસ્તારની મુલાકાત લઉં છું. આજે હું અહીં ગારિયામાં છું, કાલે હું બાલીગંજ જઈશ, પરમ દિવસે સંતોષપુર." જાહેર પરિવહન દ્વારા શહેરમાં મુસાફરી કરવાના તેમને રોજના લગભગ 30 રુપિયા થાય છે.

ગારિયામાં એક કલાકની બસની મુસાફરી અને ખાસ્સું પગપાળા ફર્યા પછી તેમને દિવસનો તેમનો સૌથી પહેલો ગ્રાહક મળે છે.
તેઓ ફૂટપાથ પર ગોઠવાય છે અને તેઓ સાથે લઈને ફરે છે એ રાખોડી બેગમાંથી બહાર નીકળેલી હાતુરી (હથોડી) અને છેની (ટાંકણા) વડે (પથ્થર) ટાંકવાનું શરૂ કરે છે. પથ્થરમાંથી ધૂળ અને બારીક કણોના ગોટા ઊડે છે, અને તેમના હાથ અને પગ પર છવાઈ જાય છે

ઠક-ઠક-ઠક-ઠક.

લાલબાબુના કામનો અવાજ લયબદ્ધ અને સતત છે, તેમનું કામ શિલ પર તૂટેલી રેખાઓની ભાત બનાવે છે. તેઓ કહે છે, "કેટલાક [કારીગરો] ઉપર માછલી, કમળ અથવા હાથી ટાંકે છે. પરંતુ મને એ ટાંકતા આવડતું નથી. એ માટે ચોક્કસ તાલીમ જરૂરી છે." તેઓ વાતો કરે છે ત્યારે તેમના હાથ કામ કરવાનું ચાલુ રાખે છે, તેઓ નોરા તરફ આગળ વધે છે. લાલબાબુ સમજાવે છે કે આ ડિઝાઇનોમાં એક ચોક્કસ તીક્ષ્ણતા હોય છે, જે મસાલાને વાટવા માટે જરૂરી છે.

શિલ-નોરાની કાર્યક્ષમતા ઘર્ષણ પર આધારિત છે. લાલબાબુ કહે છે, "તે સામાન્ય રીતે પોલિશ કરેલા, સુંવાળી સપાટીવાળા પથ્થરથી બનેલા હોય છે. પરંતુ જ્યારે અમે શિલ નોરા પર કોતરણી કરીએ છીએ, ત્યારે અમે આ સુંવાળપ ઓછી કરીએ છીએ." તેઓ સમજાવે છે કે વપરાશને કારણે ઘસાઈ જતા આ ઘર્ષણને વચ્ચે-વચ્ચે યથાવત કરવું જરૂરી છે. એવે વખતે લાલબાબુ જેવા લોકો પોતાનું કામ કરવા આગળ આવે છે. પરંતુ એકવાર ટાંકવાનું કામ થઈ જાય પછી શિલ નોરા એક વર્ષ સુધી ટકી શકે છે.

બંગાળમાં મસાલાઓ ઉપરાંત શિલ-નોરાનો ઉપયોગ વાલોળ પાપડી, કોળાના પાન અથવા પોસ્તો (ખસખસ) ને વાટીને લીસી લુગદી અથવા બાટા બનાવવા માટે પણ થાય છે

રસોડા ઉપરાંત આ સાધનનો ઉપયોગ ઓડિસામાં સીતલ ષષ્ઠી/ શીતલ ષુષ્ઠી (શિવ અને પાર્વતીનું મિલન) અને પશ્ચિમ બંગાળમાં રન્ના પૂજા જેવી હિંદુ ધાર્મિક વિધિઓમાં થાય છે.

એક શિલ પર કામ કરવામાં લાલબાબુને 10 મિનિટથી ઓછો સમય લાગે છે અને એ માટે તેઓ 100 રુપિયા લે છે. પરંતુ કામ મળશે એની કોઈ ખાતરી નથી હોતી અને તેઓ સોનારપુરની એક ઘંટી (અનાજ દળવાની ફેક્ટરી) માં પણ પાર્ટ-ટાઇમ કામ કરે છે.

લાલબાબુ 15 વર્ષના હતા ત્યારે આ કામ શીખવા લાગ્યા હતા. તેઓ યાદ કરે છે, "અમારે ઘરે એક શિલ હતો, પણ એ બહુ વપરાતો નહોતો. એટલે હું તેને ટાંકવાનો પ્રયાસ કરતો, અને બાબુ [પિતા] આ કામ માટે અમારા ગામમાં જતા ત્યારે હું પણ તેમની સાથે જોડાતો.

તેઓ હસતાં હસતાં કહે છે, “હું મારા પિતા પાસેથી શીખતો હતો ત્યારે મને એક શિલ પૂરું કરતા ઓછામાં ઓછી 15 મિનિટ લાગતી હતી." તેઓ યાદ કરે છે, “જો હું ગડબડ કરું તો પથ્થરના ટુકડા ખૂબ જ જોરથી મારા હાથ પર પડતા. ક્યારેક, હું ઓજારો ખોટી રીતે ચલાવતો, અને ખાસ કરીને જો એ કાટવાળા હોય તો બહુ તકલીફ થતી.” તેઓ એમ પણ ઉમેરે છે કે જ્યારે તેમણે શહેરમાં કામ કરવાનું શરૂ કર્યું ત્યારે તેઓ આ કામ માટે લગભગ 50 રુપિયા લેતા હતા.

મોટા થયા ત્યારે લાલબાબુએ તેમના પરિવારની જમીન પર પણ કામ કર્યું. તેઓ કહે છે, "અમે અમારી 20 કાઠા [લગભગ 0.7 એકર] જમીન પર ગોમ [ઘઉં], ધાન [ડાંગર], ગોટા [રીં ગણ] ઉગાડીએ છીએ." દુઃખ વ્યક્ત કરતા તેઓ કહે છે, "એ વેચવાથી પણ પરિવારને થોડી આવક થાય છે. પણ તે પૂરતી નથી."

અને તેથી લાલબાબુએ ઘર છોડ્યું. આમ લાલબાબુ બિહારમાંથી સ્થળાંતર કરનારાઓના સ્થિર પ્રવાહમાંના એક બન્યા, કામ માટે રાજ્યની બહાર સ્થળાંતર કરનારાની સંખ્યાના સંદર્ભમાં બિહાર દેશમાં બીજા ક્રમે છે (વસ્તીગણતરી 2011).

લાલબાબુ કહે છે, "અમારા ગામમાં આખા વર્ષ દરમિયાન સિંચાઈથી પાણી મળી રહે એ સુનિશ્ચિત કરવા માટે કોઈ વ્યવસ્થા નથી; ખાતરના ભાવ પણ વધી ગયા છે." શહેર લાલબાબુને બાંયધરી આપે છે. તેઓ ઉમેરે છે, "અહીં અમને થોડુંઘણું કામ મળી રહે છે, વધારે ભલે ન હોય." તેમણે સ્થળાંતર કર્યું ત્યારે તેમના પરિવારમાં તેઓ એકમાત્ર કમાતા સભ્ય હતા, તેમને માથે પોતાની પત્ની અને દીકરાનું ભરણપોષણ કરવાની જવાબદારી હતી.

સાંજ સુધીમાં ઘેર પાછા ફરતા લાલબાબુ કોઈક દિવસ પોતાને માટે જાતે ચા બનાવી લે છે અથવા રાતના જમવાના માટે શાકભાજી ખરીદવા માટે ફરીથી બહાર જાય છે, તેઓ ચારેય સાથે મળીને રાતનું ભોજન - સામાન્ય રીતે રોટી સબ્જી (રોટલી ને શાક) બનાવે છે આ રૂમના દરવાજે ગલગોટાનો ઘસાયેલો હાર લટકે છે, રૂમમાં લાલબાબુ અને તેમના સાથીઓ તેમની પોતાની ભાષામાં વાતો કરે છે - લાલબાબુ કહે છે, "એ હિન્દી અને મૈથિલીનું મિશ્રણ (હોય છે)."

એક સદી કરતાં પણ વધુ સમય પહેલાં શિલ-નોરાને ઘઉં પીસવા માટેના પરંપરાગત જાંતા-ચક્તી (ઘંટી) ના સેટ સાથે વેચવામાં આવતા હતા. આજે લાલબાબુ જે રીતે સ્વરોને લંબાવે છે એ જ રીતે સ્વરોને લંબાવીને 19 મી સદીના બંગાળના ફેરિયાઓ "કાટાઓ-શિલ-ચક્તી-જાંતા" એવી બૂમો પાડતા હતા. ખાસ કરીને 20 મી સદીની શરૂઆતમાં, ઘંટીઓ (અનાજ દળવાની ફેક્ટરીઓ) માં વ્યાપારી ધોરણે ઘઉં પીસવાના મશીનો આવતા, જાંતા અને ચક્તી હવે આ રીતે વેચાતા નહોતા.

સામાન્ય રીતે કામ હોય ત્યારે લાલબાબુને મિલ (લોટ દળવાની ફેક્ટરી) માંથી ફોન આવે છે - કદાચ દર થોડા અઠવાડિયે બે વાર અને તેઓ 200 રુપિયા દાડિયું રળે છે.

તેઓ કહે છે, "ત્યાં ઘઉંને બારીક દળવા માટે એક શિલ એક મોટા મશીન સાથે જોડાયેલું છે. હું આ શિલ ટાંકુ છું અને મશીનને લગતી મદદ પણ કરું છું." દિવસનું પહેલું કામ પૂરું કરતા તેઓ ઉમેરે છે, "પરંતુ ક્યારેક, તેઓ મહિનાઓ સુધી મને બોલાવતા નથી."

લાલબાબુએ જે શિલ ટાંકવાનું કામ પૂરું કર્યું છે તે 53 વર્ષના પરમિતા સેનગુપ્તાનો છે, તેઓ કહે છે, "અમારી પાસે આ શિલ 30 વર્ષથી છે, અને લાલબાબુ તેની ખૂબ કાળજી લે છે."