লালবাবু মাহাতোৰ ব্যস্ত দিনলিপি

‘‘শিল কাটা- ও!’’

উত্তৰ সোণাপুৰৰ ওচৰৰ গড়িয়া নামৰ অঞ্চলটোত লালবাবু মাহাতোৰ সেই তীক্ষ্ণ আৰু উচ্চ দীঘলীয়া স্বৰটো ভাঁহি আহে। তেতিয়া দুপৰীয়া প্ৰায় চাৰে বাৰ বাজিছে। তেওঁৰ মাতটোৰ বাহিৰে কলকাতাৰ সেই কেৱল ওচৰৰ বজাৰখনৰ পৰা ভাঁহি অহা দুই-এক অসংলগ্ন কথা-বতৰাৰ শব্দহে শুনা গৈছে৷

“শিল কাটা-আ-অ-অ'!” — গলিটোৱেদি খৰখেদাকৈ খোজ দি তেওঁ পুনৰ চিঞৰি উঠে; এটায়েই আশা – কাৰোবাৰ কিজানি পটাখন ধাৰ কৰিবলৈ (শিল কাটা) আছেই। বংগত ‘শিল কাটা’ মানে হ’ল এটা গ্ৰেনাইটৰ গুড়ি কৰা শিল আৰু এটা হাতেৰে ধৰা এবিধ সঁজুলি (নৰা)ৰ ওপৰত নক্সা খোদিত এক পৰম্পৰাগত কাম বা শিল্প৷ শিল-নোৰা - ভাৰতৰ অন্য প্ৰান্তৰ ‘শিল-বাট্টা’ বা তামিলনাডুৰ 'আম্মি কাল্লু'ৰে এক ভিন্ন ৰূপ, ইয়াক গোটা মচলাবোৰ পিহি সুগন্ধি লেপ বা গুড়িলৈ ৰূপান্তৰ কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়৷ এই গুড়ি ভাৰতীয় ৰন্ধনশৈলীৰ এক মূল আধাৰ হিচাপে সৰ্বজনবিদিত৷ ভাৰতীয় ৰান্ধনীসকলে বিশ্বাস কৰে যে যেতিয়া শিলটোৰ ওপৰত নোৰাটোৰ এক স্থিৰ হেঁচা পৰে, তেতিয়াহে মচলা আৰু বনৌষধিৰ প্ৰকৃত সোৱাদ আৰু সুগন্ধি নিৰ্গত হয়৷

‘‘ইয়াৰ মূল কামটোৱেই হ’ল মচলাখিনিক অধিক মিহি কৰি তোলা৷ কোনো দামী মিক্সাৰে আপোনাক এই একেধৰণৰ গুণাগুণ দিব নোৱাৰে,’’ পাকঘৰৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ এই সঁজুলিবিধৰ সন্দৰ্ভত এয়াই আছিল লালবাবুৰ শেষ কথা৷

‘‘বৃত্তিগত হিচাপত শিল কাটা কামটো কৰিবলৈ এতিয়া নতুন মানুহ প্ৰায় নাইকীয়াই হৈছে৷ আমিই বোধহয় শেষৰটো প্ৰজন্ম’’, বিহাৰৰ চিৱান জিলাৰ পৰা অহা প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিক লালবাবুৱে এইদৰে কয়, ‘‘প্ৰায় ১০ বছৰ আগতেও যেতিয়া মই ইয়ালৈ প্ৰথম আহিছিলোঁ, কেৱল খিদিৰপুৰতে আমাৰ দৰে ২৫০ জন মানুহ আছিল৷ এতিয়া বেছিভাগেই বুঢ়া হ’ল, অৱসৰ ল’লে, এনেধৰণৰ ভাগৰুৱা কাম কৰিবলৈ তেওঁলোকৰ শৰীৰে এতিয়া আৰু অনুমতি নিদিয়ে৷’’

খিদিৰপুৰতে লালবাবুৱে আন তিনিজন একে বৃত্তিৰে জড়িত লোকৰ সৈতে এটা ভাড়া কোঠালিত বাস কৰে৷ তেওঁ কুৰ্মী সম্প্ৰদায়ৰ লোক (যিটো বিহাৰ আৰু পশ্চিমবংগ উভয় ৰাজ্যতে অন্যান্য পিছপৰা শ্ৰেণী হিচাপে তালিকাভুক্ত)৷ লালবাবুৱে কয়, ‘‘আমি কামৰ সন্ধানত গোটেই কলকাতা চহৰ ঘুৰি ফুৰোঁ৷ মই বেছিভাগ চহৰৰ দক্ষিণ অংশটোত কাম কৰোঁ আৰু প্ৰতিদিনে একোখন নতুন নতুন ঠাইলৈ যাওঁ৷ আজি মই গড়িয়াত আছোঁ, কাইলৈ বালিগঞ্জলৈ যাম আৰু তাৰ পিছদিনা সন্তোষপুৰলৈ যাম.’’ চল্লিশোৰ্ধৰ লালবাবুৱে চহৰখনৰ ইমূৰৰ পৰা সিমূৰলৈ ৰাজহুৱা পৰিবহন ব্যৱস্থাৰে অহা-যোৱা কৰোঁতে দিনে প্ৰায় ৩০ টকা খৰচ কৰিবলগীয়া হয়৷

গড়িয়াত এঘণ্টা জোৰা বাছযাত্ৰা আৰু বহু সময় খোজকাঢ়ি ঘূৰি ফুৰাৰ পিছত তেওঁ দিনটোৰ প্ৰথমজন গ্ৰাহক বিচাৰি পালে৷

তেওঁ পদপথতে বহি পৰিল আৰু লগত লৈ ফুৰা ধূসৰ ৰঙৰ মোনাটোৰ পৰা উলিয়াই হাতুৰী আৰু চেনিখনৰ সহায়ত শিলটো খোদিত কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে৷ শিলটোৰ পৰা ধূলি আৰু কণিকাবোৰ ডাৱৰৰ দৰে ওপৰলৈ উৰি আহিছে আৰু সেইবোৰ তেওঁৰ হাত-ভৰিত পৰিছেহি৷

থুক-থুক-থুক-থুক

লালবাবুৰ কামৰ শব্দবোৰ সংগীতৰ দৰে লয়বদ্ধ আৰু নিৰৱচ্ছিন্ন যিয়ে শিলটোৰ ওপৰত ভগ্ন ৰেখাৰ এক বিশেষ নক্সাৰ সৃষ্টি কৰিছে৷ ‘‘কিছুমান কাৰিকৰে শিলটোৰ একেবাৰে ওপৰৰ ভাগত মাছ, পদুম ফুল বা হাতীৰ নক্সা আঁকে৷ কিন্তু মই সেইবোৰ খোদিত কৰিব নাজানো৷ তাৰ বাবে বিশেষ প্ৰশিক্ষণৰ প্ৰয়োজন’’, হাত দুখনে নোৰাটোৰ কামত ব্যস্ত হৈ থকাৰ মাজতে তেওঁ এইদৰে কয়৷ লালবাবুৱে বুজাই দিয়ে যে এই নক্সাবোৰত এক বিশেষ ধৰণৰ তীক্ষ্ণতা থাকে, যিটো মচলা পিহিবৰ বাবে অতি প্ৰয়োজনীয়৷

শিল-নোৰাৰ কাৰ্যক্ষমতা সম্পূৰ্ণৰূপে ঘৰ্ষণৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল৷ ‘‘এইবোৰ সাধাৰণতে নিমজ পৃষ্ঠৰ পলিছ কৰা শিলেৰে তৈয়াৰী৷ কিন্তু যেতিয়া আমি শিল-নোৰাখন খোদিত কৰোঁ, আমি আচলতে পটাখনৰ পৃষ্ঠভাগ খহটা কৰি দিও’’, লালবাবুৱে কয়৷ তেওঁ বুজাই দিয়ে যে সময়ে সময়ে ব্যৱহাৰৰ ফলত এই ঘৰ্ষণ কমি যায় আৰু তেতিয়াই ইয়াক পুনৰ কাৰ্যক্ষম কৰি তোলাৰ প্ৰয়োজন হয়৷ ঠিক সেইখিনিতেই লালবাবুৰ দৰে কাৰিকৰসকলৰ প্ৰয়োজন হয়৷ এবাৰ খোদিত কৰাৰ পিছত এখন শিল-নোৰা প্ৰায় এবছৰ পৰ্যন্ত কাৰ্যক্ষম হৈ থাকে৷

বংগত মচলাৰ উপৰিও শিল-নোৰা ব্যৱহাৰ কৰি উৰহি, ৰঙালাওৰ পাত বা আফু গুটি পিহি মিহি মিশ্ৰণ বা বটা প্ৰস্তুত কৰা হয়৷

ৰান্ধনিঘৰৰ বাহিৰেও এই সঁজুলিবিধ হিন্দু ধৰ্মীয় ৰীতি-নীতি যেনে— শীতল ষষ্ঠী (শিৱ আৰু পাৰ্বতীৰ বিবাহ উৎসৱ) আৰু ৰান্না পূজাতো ব্যৱহাৰ কৰা হয়৷

এটা শিল ধাৰ কৰিবলৈ লালবাবুৱে ১০ মিনিটতকৈও কম সময় লয় আৰু তাৰ বাবদ ১০০ টকা পাৰিশ্ৰামিক লয়৷ কিন্তু সদায়েই কাম পোৱাটো নিশ্চিত নহয় বাবে তেওঁ সোণাৰপুৰৰ এটা আটা মিলত অংশকালীনভাৱে কাম কৰে৷

লালবাবুৱে ১৫ বছৰ বয়সৰ পৰাই এই কাম শিকিবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল৷ তেওঁ শৈশৱৰ কথা সুঁৱৰি কয়, ‘‘আমাৰ ঘৰত এখন পটা আছিল, কিন্তু সেইখন বিশেষ ব্যৱহাৰ হোৱা নাছিল। সেয়ে মই সেইটোতে খোদিত কৰাৰ চেষ্টা কৰিছিলোঁ আৰু আমাৰ গাঁৱত দেউতা যেতিয়া এই কামৰ বাবে ওলাই গৈছিল, মইও তেওঁৰ সৈতে যোগ দিছিলোঁ৷’’

‘‘দেউতাৰ পৰা কাম শিকি থকাৰ সময়ত মোক এখন পটাৰ কাম শেষ কৰিবলৈ অন্ততঃ ১৫ মিনিট লাগিছিল,’’ তেওঁ হাঁহি হাঁহি কয়৷ তেওঁ পুৰণি দিনৰ কথা সুঁৱৰি পুনৰ কয়, ‘‘সেইসময়ত যদি মোৰ হাতৰ কাম অলপ ইফাল-সিফাল হৈছিল, শিলৰ টুকুৰাবোৰ খুব জোৰেৰে আহি মোৰ হাতত চিটিকি পৰিছিল৷ কেতিয়াবা আকৌ সঁজুলিবোৰ চম্ভালিব নোৱাৰি মই আঘাত পাইছিলোঁ আৰু সেইবোৰত মামৰে ধৰা থাকিলে অৱস্থা বেছি বেয়া হৈছিল৷’’ যেতিয়া তেওঁ চহৰত কাম আৰম্ভ কৰিছিল তেতিয়া এই কামৰ বাবে প্ৰায় ৫০ টকা লৈছিল।

বয়স বাঢ়ি অহাৰ লগে লগে লালবাবুৱে তেওঁলোকৰ পৰিয়ালৰ মাটিতো কাম কৰিছিল৷ ‘‘আমাৰ ২০ কঠা মাটিত আমি গম, ধান আৰু বেঙেনা খেতি কৰি আহিছোঁ৷ সেইবোৰ বিক্ৰী কৰিও পৰিয়ালটোৰ অলপ আয় হয় যদিও সেয়া যথেষ্ট নহয়,’’ তেওঁ আক্ষেপেৰে কয়৷

আৰু এনেদৰেই লালবাবুৱে ঘৰ এৰি এই ঠাইলৈ আহিল৷ কৰ্ম সংস্থাপনৰ বাবে বহিঃৰাজ্যলৈ প্ৰব্ৰজন কৰা লোকৰ সংখ্যাৰ হিচাপত দেশৰ ভিতৰতে দ্বিতীয় স্থানত থকা বিহাৰৰ পৰা অহা প্ৰব্ৰজনকাৰীসকলৰ মাজৰ তেওঁ এজন অন্যতম ব্যক্তি (২০১১ চনৰ লোকপিয়ল)৷

‘‘আমাৰ গাঁৱত গোটেই বছৰটো জলসিঞ্চন সুনিশ্চিত কৰাৰ কোনো ব্যৱস্থা নাই; সাৰৰ দামো বহুত বাঢ়িছে,” লালবাবুৱে কয়৷ অদ্যপি চহৰখনে লালবাবুক এটা নিশ্চয়তা প্ৰদান কৰে৷ “ইয়াত আমি অলপ হ’লেও কিবা নহয় কিবা এটা কাম বিচাৰি পাওঁ,” তেওঁ লগতে কয়৷ প্ৰব্ৰজনৰ সময়ত তেওঁ নিজৰ পৰিয়ালৰ একমাত্ৰ উপাৰ্জনকাৰী ব্যক্তি আছিল আৰু তেওঁৰ ওপৰত পত্নী তথা এজন পুত্ৰৰ ভৰণ-পোষণৰ দায়িত্ব আছিল৷

দিনটোৰ পৰিশ্ৰমৰ অন্তত সন্ধিয়া ঘৰলৈ উভতি আহি লালবাবুৱে কেতিয়াবা নিজৰ বাবে একাপ চাহ কৰি লয় অথবা নিশাৰ আহাৰৰ বাবে শাক-পাচলি কিনিবলৈ পুনৰ বাহিৰলৈ ওলাই যায়৷ চাৰিওজনে মিলি প্ৰায়েই ৰুটী-ভাজিৰ দৰে সাধাৰণ আহাৰ গ্ৰহণ কৰে৷ দুৱাৰত এধাৰি শুকাই যোৱা নাৰ্জিফুলৰ মালা ওলমি আছে৷ লালবাবু আৰু তেওঁৰ সংগীসকলে নিজৰ মাতৃভাষাৰ জগতখনলৈ উভতি যায়— লালবাবুৰ ভাষাত এয়া হ’ল ‘‘হিন্দী আৰু মৈথিলীৰ এক সংমিশ্ৰণ৷’’

প্ৰায় এশ বছৰৰো অধিক সময়ৰ পূৰ্বে ঘেঁহু পিহিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা পৰম্পৰাগত জাঁতা-চাকিৰ সৈতে শিল-নোৰা বিক্ৰী কৰা হৈছিল৷ উনবিংশ শতিকাৰ বংগদেশৰ ফেৰীৱালাসকলে আজিৰ লালবাবুহঁতৰ দৰেই দীঘলীয়াকৈ নাকেৰে ‘‘কাটাও-শিল-চাকি-জাতা’’ বুলি চিঞৰি মাতি ফুৰিছিল৷ বিংশ শতিকাৰ আৰম্ভণিৰ পৰা আটা কলসমূহত ঘেঁহু পিহা যন্ত্ৰৰ বাণিজ্যিক প্ৰসাৰৰ ফলত জাঁতা আৰু চাকিৰ এইদৰে বিক্ৰী হোৱা প্ৰথাটো লাহে লাহে বন্ধ হৈ পৰে৷

কাম থাকিলে সাধাৰণতে লালবাবুক মিলৰ পৰা ফোন কৰি মাতে - সম্ভৱতঃ প্ৰতি কেইসপ্তাহমানৰ অন্তৰালত দুবাৰকৈ আৰু ইয়াৰ বিনিময়ত তেওঁ ২০০ টকাৰ দৈনিক মজুৰি লাভ কৰে৷

‘‘তাত ঘেঁহু মিহিকৈ পিহিবৰ বাবে এটা ডাঙৰ যন্ত্ৰৰ সৈতে শিল এটা সংযোগ কৰা থাকে৷ মই সেই শিলটো খোদিত কৰোঁ আৰু যন্ত্ৰটো চলোৱাতো সহায় কৰি দিওঁ,’’ দিনটোৰ প্ৰথমটো কাম সামৰি তেওঁ এইদৰে কয়, ‘‘কিন্তু কেতিয়াবা আকৌ কেইবামাহো ধৰি তেওঁলোকে মোক কামলৈ মাতি নপঠিয়ায়৷’’

লালবাবুৱে খোদিত কৰি সম্পূৰ্ণ কৰা শিলটোৰ গৰাকী হ’ল ৫৩ বছৰীয়া পাৰমিতা সেনগুপ্তা, তেওঁ এইদৰে কয়, ‘‘আমাৰ ওচৰত এই শিলটো ৩০ বছৰ ধৰি আছে আৰু তেওঁ অতি যত্নসহকাৰে ইয়াৰ কাম কৰিছে।’’