ਕੁਝ ਇਓਂ ਬੀਤਦੀ ਹੈ ਗਣੇਸ਼ਨ ਦੀ ਦਿਹਾੜੀ

''ਅਲੂਮਿਨਿਯਾ ਪਾਥੀਰਮ (ਐਲੂਮੀਨੀਅਮ ਦੇ ਭਾਂਡੇ)!''

''ਮੈਂ ਵਾਹ ਲਾ ਕੇ ਜਿੰਨੀ ਵੀ ਉੱਚੀ ਬੋਲ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਬੋਲਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਲਾਊਡਸਪੀਕਰ ਨਹੀਂ ਲਾਉਂਦਾ। ਮੇਰੇ ਸਾਹ ਤੇ ਅਵਾਜ਼ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਕੰਮ ਚੱਲਦਾ ਹੈ।

''ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਗਣੇਸ਼ਨ ਹੈ। ਸਾਈਕਲ 'ਤੇ ਜੋ-ਜੋ ਮੈਂ ਲੱਦ ਪਾਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਉਹੀ ਵੇਚਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਪਲਾਸਟਿਕ ਅਤੇ ਧਾਤੂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਘਰੇਲੂ ਸਮਾਨ ਵੇਚ ਕੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਢਿੱਡ ਭਰਦਾ ਹਾਂ। ਅੱਜ ਰੋਟੀ ਕਮਾਉਣ ਲਈ ਕੁਝ ਘੜੇ ਹੀ ਵੇਚਣੇ ਪੈਣੇ ਨੇ। ਚੱਲੋ, ਨਿਕਲ਼ਦੇ ਹਾਂ!''

ਗਣੇਸ਼ਨ ਨਾਲ਼ ਮੇਰੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਤਮਿਲਨਾਡੂ ਦੇ ਕਰਾਇਕੁਡੀ ਕੋਲ਼ ਸਥਿਤ ਕਨਾਡੁਕਾਥਾਨ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਮੈਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਆਦਮੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਕਹਿਣੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸਾਂ। ਜਿਸ ਦਿਨ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲ਼ਿਆ, 61 ਸਾਲਾ ਗਣੇਸ਼ਨ ਕੋਠਾਮੰਗਲਮ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਖੁੱਲ ਕੇ ਹੱਸਦੇ ਹੋਏ ਮੇਰੀ ਬੇਨਤੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਈ।

ਅਗਲੇ ਛੇ ਦਿਨ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ਼ ਬਿਤਾਏ। ਮੈਂ ਸਵੇਰੇ 6 ਵਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਨਗਰਮ ਪਹੁੰਚਦਾ ਅਤੇ ਪੂਰਾ ਦਿਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਭਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਸਾਈਕਲ 'ਤੇ ਘੁੰਮਦਾ। ਦਿਨ ਭਰ ਦੀ ਲੰਮੀ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਥਕਾਉਣ ਸੁੱਟਣ ਵਾਲ਼ੀ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਅਤੇ ਹਾਵ-ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਮਾਸਾ ਵੀ ਥਕਾਵਟ ਜਾਂ ਤਣਾਅ ਨਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ।

ਸਾਮਾਨ ਨਾਲ਼ ਲੱਦੇ ਸਾਈਕਲ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਪਗਡੰਡੀਆਂ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਆਸਾਨ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਸੜਕਾਂ ਤਾਂ ਠੀਕ ਹਨ, ਪਰ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਕੱਚੇ ਰਸਤੇ ਅਕਸਰਪਥਰੀਲੇ ਅਤੇ ਉੱਬੜ-ਖਾਬੜ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਸ਼ਾਰਟਕੱਟ ਲੈਣ ਲਈ ਨਹਿਰਾਂ ਦੇ ਕੰਢਿਓਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਉੱਪਰ-ਥੱਲੇ ਚੜ੍ਹਨਾ ਅਤੇ ਉਤਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਰਸਤੇ ਇੰਨੇ ਭੀੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਾਰੀ ਸਾਈਕਲ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਰੱਖਣਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ ਨੂੰ ਡਿੱਗਣ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਤੱਕ ਲਈ ਵੀ ਇੰਨੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਵਰਤਣੀ ਪੈਂਦੀ ਸੀ।

ਗਣੇਸ਼ਨ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਰੋਜ਼ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 10 ਤੋਂ 15 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਸਾਈਕਲ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲਗਭਗ 15 ਤੋਂ 20 ਕਿਲੋ ਭਾਰ ਢੋਂਹਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਐਲੂਮੀਨੀਅਮ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਮਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਨਗਰਮ ਤੋਂ ਉਤਰ ਵਿੱਚ ਪੁੱਲਨਵਿਡੁੱਥੀ, ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਪੁਦੂਕੋੱਟਈ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਦੂਕੋੱਟਈ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ 50 ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਕਸਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਾਈਕਲ ਰਾਹੀਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸਾਈਕਲ ਦੇ ਪੈਡਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੋਜ਼ ਦੇ ਸਾਥੀ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਮਦਦਗਾਰ ਹਨ।

“ਸੀਟ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਹੈ,” ਆਪਣੇ ਸਾਈਕਲ ਵੱਲ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਹੱਸਦੇ ਹਨ। “ਪਰ ਸਾਈਕਲ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਸੈੱਟ ਬੈਠਦਾ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ ਚਲਾਉਣਾ ਆਉਂਦਾ ਪਰ ਮੈਂ ਖਰੀਦਾਂਗਾ ਨਹੀਂ। ਆਉਣਾ-ਜਾਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਈਕਲ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਇਹ ਆਦਤ ਬਣ ਗਈ ਹੈ।”

ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ ਨਾਲ਼ ਖਰਚਾ ਵੱਧ ਜਾਵੇਗਾ– ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ ਕਿ ਰੋਜ਼ 50 ਤੋਂ 100 ਰੁਪਏ ਪੈਟਰੋਲ ਵਿੱਚ ਖਰਚ ਹੋਣਗੇ। “ਪਰ ਸਾਈਕਲ ਹੁੰਦਿਆਂ, ਜੇ ਮੈਂ ਡਿੱਗ ਵੀ ਜਾਵਾਂ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੈਡਲ ਮਾਰ ਕੇ ਘਰ ਪੁੱਜ ਸਕਦਾ ਹਾਂ,” ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। “ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ ਨਾਲ਼ ਥੋੜ੍ਹਾ ਡਰ ਵੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਕਿ ਜੇ ਡਿੱਗ ਗਿਆ ਤਾਂ ਸਾਮਾਨ ਟੁੱਟ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਪੂੰਜੀ ਲੱਗੀ ਹੈ, ਉਹ ਬਰਬਾਦ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ਼ ਸਾਈਕਲ ਹੀ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹਾਂ।”

ਗਣੇਸ਼ਨ 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਸਾਈਕਲ ਚਲਾ ਰਹੇ ਹਨ। “ਮੈਂ ਕਦੇ ਛੁੱਟੀ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ। ਸਿਰ ਦਰਦ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਬੁਖਾਰ, ਇੱਕ ਗੋਲੀ ਖਾ ਕੇ ਸਾਈਕਲ 'ਤੇ ਨਿਕਲ਼ ਪੈਂਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਕਦੇ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਰੋਕਿਆ। ਜੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸਮਾਰੋਹ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਬਾਕੀ ਲੋਕ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਾਈਕਲ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਤਦ ਤੱਕ ਮੈਂ ਚੈਨ ਦੀ ਨੀਂਦ ਨਹੀਂ ਸੌਂ ਪਾਉਂਦਾ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਘਟੋਘੱਟ 15-20 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਸਾਈਕਲ ਨਾ ਚਲਾ ਲਵਾਂ। ਸਾਈਕਲ ਚਲਾਉਣ ਨਾਲ਼ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਫੁਰਤੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਬੀਮਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।”

ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਭਾਰ-ਲੱਦੇ ਸਾਈਕਲ 'ਤੇ ਵਾਪਸੀ ਕਰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। “ਸਾਹਮਣਿਓਂ ਆਉਣ ਵਾਲ਼ੀਆਂ ਗੱਡੀਆਂ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਰੌਸ਼ਨੀ ਅੱਖਾਂ ਚੁੰਧਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਭਟਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀਂ ਉਤਰਨ ਵੇਲ਼ੇ ਜਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੇ-ਖੜ੍ਹੇ ਹੀ ਸੰਤੁਲਨ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਂ ਕਈ ਵਾਰੀਂ ਡਿੱਗ ਵੀ ਚੁੱਕਿਆਂ ਹਾਂ।”

ਗਣੇਸ਼ਨ ਦਾ ਜਨਮ ਵਿਰੁਧੁਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸੱਤੂਰ ਤਾਲੁਕਾ ਦੇ ਅੰਮਾਪੱਟੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਮਰਾਵਰ ਭਾਈਚਾਰੇ (ਜੋ ਅਪਰਾਧੀ ਕਬੀਲੇ ਜਾਂ ਡੀ-ਨੋਟੀਫਾਈਡ ਕਬੀਲੇ ਵਜੋਂ ਸੂਚੀਬੱਧ ਹੈ) ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲ਼ਾ ਪਰਿਵਾਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪੁਡੂਕੋੱਟਾਈ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਕੀਰਮੰਗਲਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਨਗਰਮ ਪਿੰਡ ਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਗਣੇਸ਼ਨ 17 ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ।

ਤਿੰਨ ਭਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗਣੇਸ਼ਨ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਹਨ। ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਸੱਤੂਰ ਅੰਮਾਪੱਟੀ (ਵਿਰੁਧੁਨਗਰ) ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਕੀਰਮੰਗਲਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ਼ ਇੱਕ ਟੈਂਪੂ ਹੈ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਉਹ ਧਾਤੂ ਦਾ ਕਬਾੜ ਖਰੀਦਣ-ਵੇਚਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।

“ਜੇ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਜਿਊਂਦੇ ਹੁੰਦੇ, ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਅਸੀਂ ਪੜ੍ਹ-ਲਿਖ ਪਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵੱਧ ਪਾਉਂਦੇ ਪਰ ਅਜਿਹਾ ਹੋ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ,” ਉਹ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। “ਮੈਂ ਲਗਾਤਾਰ ਦੋ ਸਾਲ ਦੂਜੀ 'ਚੋਂ ਫੇਲ੍ਹ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ।” ਅੱਜ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਯਾਦ ਹਨਅਤੇ ਮੈਂ ਉਮੀਦ ਕਰਾਂਗਾ ਕਿ ਇਸ ਰਿਪੋਰਟ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲ਼ਾ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਸੇ ਗੱਲ ਤੋਂ ਸਮਝੇਗਾ।

ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਧੂਰੀ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਕੋਈ ਜ਼ਮੀਨ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਗਣੇਸ਼ਨ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਬਾਰੇ ਬੇਹੱਦ ਗੰਭੀਰ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵੱਡੀ ਧੀ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਬੈਂਕ ਤੋਂ ਕਈ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦਾ ਕਰਜਾ ਲਿਆ। ਅੱਜ ਵੀ ਉਹ ਜਿੰਨਾ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਨਾ ਚੁਕਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਧੀ ਮੁਥੁਮਾਰੀ (35 ਸਾਲ) ਨੇ ਨਰਸਿੰਗ ਵਿੱਚ ਬੀ-ਐੱਸਸੀ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤਿਰੁਵਾਰੰਗੁਲਮ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਗਣੇਸ਼ਨ ਖ਼ੁਸ਼ ਹਨ ਕਿ ਧੀ ਚੰਗੀ ਕਮਾਈ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਹਰ ਮਹੀਨੇ 5,000 ਰੁਪਏ ਘਰ ਭੇਜਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ਼ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਖਰਚਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ।

ਗਣੇਸ਼ਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਆਪਣੇ ਆਪ ਕੀਤਾ। ਕੁੜੀ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਤ ਠੀਕ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਹੇਜ ਵਜੋਂ ਚਾਰ ਸੋਨੇ ਦੇ ਸੌਵਰੇਨ ਦਿੱਤੇ। ਹੁਣ ਉਹ ਸੱਜ-ਵਿਆਹਿਆ ਜੋੜਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਵੱਡੇ ਬੱਚੇ ਕਮਾਉਣ ਲੱਗੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੰਮ ਛੱਡ ਦੇਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਗਣੇਸ਼ਨ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਦਾ ਖਰਚ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਦ੍ਰਿੜ ਹਨ।

ਚਿਤਰਾਦੇਵੀ ਗਣੇਸ਼ਨ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹਨ। 55 ਸਾਲਾ ਚਿਤਰਾਦੇਵੀ ਨੇ ਪੰਜਵੀ ਤੱਕ ਹੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਤੇ ਹੁਣ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਮਨਰੇਗਾ ਤਹਿਤ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੁਪਹਿਰੇ ਲਗਭਗ 2 ਵਜੇ ਕੰਮ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਲਈ ਭੋਜਨ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। “ਅਸੀਂ ਦੁਪਹਿਰ ਦਾ ਖਾਣਾ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੇ। ਸਿਰਫ਼ ਨਾਸ਼ਤਾ ਅਤੇ ਰਾਤ ਦਾ ਭੋਜਨ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ (ਗਣੇਸ਼ਨ) ਸਵੇਰੇ ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਹੀ ਖਾਣਾ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੇ, ਸਿਰਫ਼ ਪਾਣੀ ਹੀ ਪੀ ਲੈਂਦੇ ਹਨ,” ਚਿਤਰਾਦੇਵੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

“ਸਵੇਰੇ ਲਗਭਗ 9–10 ਵਜੇ ਮੈਂ ਸਾਈਕਲ ਲਈ ਪਿੰਡੋ-ਪਿੰਡੀ ਨਿਕਲ਼ਦਾ ਹਾਂ। ਸ਼ਾਮ ਹੋਣ ਤੱਕ ਮੈਂ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਵੇਚਣ ਦੇ ਨਾਲ਼-ਨਾਲ਼ ਮੈਂ ਪੁਰਾਣਾ ਸਾਮਾਨ ਵੀ ਖਰੀਦਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਬਾੜ 'ਚ ਵੇਚਦਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਪੈਸਾ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਡਾ ਆਪਣਾ ਘਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇੰਨੇ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਘਰ ਹੀ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਬੱਚੇ ਕਮਾਉਣਗੇ ਅਤੇ ਘਰ ਬਣਾਉਣਗੇ, ਤਦ ਤੱਕ ਅਸੀਂ ਇਸੇ ਦਾ ਕਿਰਾਇਆ ਦਿੰਦੇ ਰਹਾਂਗੇ।”

ਗਣੇਸ਼ਨ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਾਹਕ, ਜੋ ਅਕਸਰ ਮਨਰੇਗਾ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕੋਲ਼ ਸਮਾਂ ਹੋਵੇ। ਦੁਪਹਿਰ 2 ਵਜੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖਾਲੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਉਹ ਆਮ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕੁਝ ਦੇਰ ਨਾਲ਼, ਲਗਭਗ 7 ਵਜੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ਼ ਮੋਬਾਇਲ ਫ਼ੋਨ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ “ਕਦੇ-ਕਦੇ ਫ਼ਿਕਰਾਂ 'ਚ ਡੁੱਬੀ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਸੜਕ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਮੇਰੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੀ ਹੈ।”

''ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।''

ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਗਣੇਸ਼ਨ ਆਪਣੇ ਗਾਹਕਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਕਿੰਨਾ ਡੂੰਘਾ ਪਿਆਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨਾਲ਼ ਕਿੰਨੀ ਅਪਣੱਤ ਨਾਲ਼ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀਂ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਰਿਹਾ, ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨਾਲ਼ ਵੀ ਸਖ਼ਤ ਲਹਿਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਬੋਲਦਿਆਂ ਨਹੀਂ ਸੁਣਿਆ। ਗਣੇਸ਼ਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਗਾਹਕਾਂ ਨਾਲ਼ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪਿਛਲੇ 40 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।

ਜਿਹੜੇ-ਜਿਹੜੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਗਣੇਸ਼ਨ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਮਗਰਥਾਰ' ਯਾਨੀ 'ਨਾਗਰਮ ਪਿੰਡ ਦਾ ਵਾਸੀ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਹਰ ਉਹ ਪਗਡੰਡੀ ਪਤਾ ਹੈ ਜਿਸ 'ਤੇ ਸਾਈਕਲ ਚੱਲ ਸਕਦਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਲੋਕ ਹਰ ਹਫ਼ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਗਾਹਕ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਮਾਨ ਖ਼ਰੀਦਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਭਾਅ ਮਗਰ ਬਹਿਸ ਕਰਨ ਦੀ ਨੌਬਤ ਨਹੀਂ ਆਉਣ ਦਿੰਦੇ। "ਮੈਂ ਉਹੀ ਭਾਅ ਮੰਗਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਗਾਹਕ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੋਵੇ। ਜੇ ਮੈਂ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ 100 ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ ਖਰੀਦੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 10 ਰੁਪਏ ਦਾ ਨਫ਼ਾ ਹੋਵੇ ਤਦ ਹੀ ਵੇਚਦਾ ਹਾਂ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਅੱਗੇ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ।"

“ਜਿਸ ਦੁਕਾਨ ਤੋਂ ਮੈਂ ਸਾਮਾਨ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਪੁਡੁਕੋੱਟਾਈ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅਰੰਥਾਂਗੀ ਦੀ ਨਿਊ ਡੀਲਕਸ ਦੁਕਾਨ ਹੈ। ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਓਸੇ ਦੁਕਾਨ ਤੋਂ ਸਾਮਾਨ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ, ਹੋਰ ਦੁਕਾਨਾਂ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। 1980 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੈਨੂੰ 1,400 ਰੁਪਏ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਅੱਜ ਉਸੇ ਸਾਮਾਨ ਦੀ ਕੀਮਤ ਲਗਭਗ 7,000 ਰੁਪਏ ਹੈ।” ਗਣੇਸ਼ਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਕਮਾਈ ਔਸਤਨ ਲਗਭਗ 200 ਰੁਪਏ ਹੈ, ਪਰ ਕਈ ਵਾਰੀਂ ਇੱਕ ਪੈਸੇ ਦੀ ਵੀ ਕਮਾਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।

ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਿਆਂ ਗਣੇਸ਼ਨ ਪੁਰਾਣਾ ਲੋਹਾ ਅਤੇ ਪਲਾਸਟਿਕ, ਐਲੂਮੀਨੀਅਮ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਭਾਂਡੇ, ਤਾਂਬੇ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਸਾਮਾਨ, ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਸਾਮਾਨ, ਰਬੜ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਪੁਰਾਣੇ ਸਾਈਕਲ, ਪਲਾਸਟਿਕ ਅਤੇ ਕੱਚ ਦੀਆਂ ਬੋਤਲਾਂ, ਟੀਨ ਆਦਿ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਇੱਕ ਬੋਰੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਮਾਨ 2–3 ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੱਕ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਰੋਜ਼-ਰੋਜ਼ ਭਾਰ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ਼ ਨਹੀਂ ਵੇਚ ਸਕਦਾ, ਇਸ ਨਾਲ਼ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਨਫ਼ਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਜਦੋਂ ਕਬਾੜ 20 ਤੋਂ 80 ਕਿਲੋ ਤੱਕ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਉਸੇ ਦੁਕਾਨ 'ਤੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ ਜਿੱਥੋਂ ਮੈਂ ਸਾਮਾਨ ਖਰੀਦਦਾ ਹਾਂ। ਜੇ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਉਸੇ ਦੁਕਾਨ 'ਤੇ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਪਲਾਸਟਿਕ 20–22 ਰੁਪਏ ਕਿਲੋ ਵਿੱਚ ਵਿਕਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਕਬਾੜ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਦੁਕਾਨਾਂ ਵਾਲ਼ੇ ਸਿਰਫ਼ 15 ਰੁਪਏ/ਕਿੱਲੋ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਮੈਨੂੰ 5 ਰੁਪਏ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਕਿਤਿਓਂ ਵੀ ਨਕਦ ਪੈਸੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲ਼ਦੇ।

ਗਣੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਕਬਾੜ ਵੇਚਦੇ ਸਮੇਂ ਨਕਦ ਲੈਣ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੈਸੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ਼ ਟਿਕਦੇ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਸਮਾਨ ਟਿਕਦਾ ਹੈ। “ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹੀ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ, ਕਦੇ ਨਕਦ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ। ਮੈਂ ਕਦੇ ਪੈਸੇ ਲੈ ਕੇ ਘਰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਓਨੇ ਹੀ ਪੈਸਿਆਂ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਅਤੇ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ਘੜੇ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ। ਜੇ ਮੈਂ ਐਲੂਮੀਨੀਅਮ ਦਾ ਕਬਾੜ ਵੇਚਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਐਲੂਮੀਨੀਅਮ ਦੇ ਹੀ ਭਾਂਡੇ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਦੁਕਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵਾਂ ਸਮਾਨ ਲੈਣ ਸਮੇਂ ਮੈਂ ਹੀ ਦੁਕਾਨਦਾਰ ਨੂੰ ਪੈਸੇ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਪੈਸੇ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ। ਜੇ ਮੈਂ ਨਕਦ ਦੇ ਬਦਲੇ ਸਮਾਨ ਲੈ ਲਵਾਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੇਰੇ ਕੋਲ਼ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਵੇਚ ਸਕਦਾ ਹਾਂ। ਉਸਨੂੰ ਕੋਈ ਖੋਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।”

ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਉਦੋਂ ਹੀ ਨਕਦ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਰਕਮ 100 ਰੁਪਏ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ਼ ਨਕਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। “ਜੇ ਕੋਈ 500 ਜਾਂ 1,000 ਰੁਪਏ ਮੰਗਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਬਾੜ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ। ਨਾ ਹੀ ਮੈਂ ਇੰਨਾ ਪੈਸਾ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਨਾ ਹੀ ਇੰਨਾ ਸਾਮਾਨ ਆਪਣੇ ਸਾਈਕਲ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਾ ਸਕਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਉਹੀ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਮੇਰੀ ਸਾਈਕਲ 'ਤੇ ਆ ਸਕੇ।”

ਜੇ ਕਿਤੇ ਕੋਈ ਸਾਈਕਲ ਵਿਕਰੀ ਲਈ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਹ ਨਕਦ ਦੀ ਥਾਂ ਸਮਾਨ ਦੇ ਕੇ ਲੈ ਸਕਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣਾ ਤਰੀਕਾ ਬਦਲ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਾਈਕਲ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਕੂਲ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ 20–25 ਰੁਪਏ ਦੇ ਨਫ਼ੇ ਉੱਤੇ ਵੇਚ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

“ਮੈਂ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਜਾ ਕੇ ਉਹ ਸਾਈਕਲ ਲੈ ਆਉਂਦਾ ਹਾਂ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਨੂੰ ਇਹ 5–6 ਸਾਈਕਲ ਮਿਲ਼ੇ। ਜੇ ਕੋਈ ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ ਆਦਮੀ ਮੰਗਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਸਕੂਲ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਲਈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਪਹੀਆ ਬਦਲ ਕੇ, ਸਾਫ਼ ਕਰਕੇ ਵੇਚ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ- ਭਾਵੇਂ ਨਫ਼ਾ ਸਿਰਫ਼ 25 ਰੁਪਏ ਹੀ ਹੋਵੇ। ਮੈਂ ਇਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਮੁਫ਼ਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਮੁਰੰਮਤ ਕਰਕੇ ਸਿਰਫ਼ ਸਕੂਲ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਵੇਚਦਾ ਹਾਂ।”

ਗਣੇਸ਼ਨ ਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਕੈਮਰੇ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਕਰਨਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸਿੱਖਣ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਅਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ਕਿਸਮਤੀ ਰਹੀ। ਚਾਹੇ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਲੈ ਰਿਹਾ ਹੋਵਾਂ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛ ਰਿਹਾ ਹੋਵਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਮਨ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਨਾ ਹੀ ਝਿਜਕੇ ਹੀ। ਆਪਣੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਮੁਸਕਾਨ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ।

ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ, ਸਾਈਕਲ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੈਡਲ ਮਾਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ, ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਿਆ। ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਝਿਜਕ ਉੱਠੀ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ, ਸ਼ਾਇਦ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਸਾਈਕਲ 'ਤੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਮੈਂ ਇੰਝ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਮੈਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਈਕਲ ਚਲਾ ਕੇ ਉਹ ਅਨੁਭਵ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸਾਂ, ਪਰ ਫਿਰ ਝਿਜਕ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋਈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਸਾਈਕਲ 'ਤੇ ਲੱਦਿਆ ਹਰ ਸਾਮਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀਂ ਨਾਲ਼ ਜੁੜਿਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਸੁਵਿਧਾ ਜਾਂ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ਼ ਕਦੇ ਇਹ ਗੱਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ।

ਗਣੇਸ਼ਨ ਕੰਮ ਦੌਰਾਨ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੇ। ਇਹ ਗੱਲ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸਮਝਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸੀ। ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਬਿਨਾ ਖਾਧਿਆਂ ਇੰਨੀ ਲੰਬੀ ਦੂਰੀ ਸਾਈਕਲ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿੱਥੋਂ ਮਿਲ਼ਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਬਗੈਰ ਖਾਧਿਆਂ ਮੈਨੂੰ ਪੂਰਾ ਦਿਨ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਪਵੇ ਇਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋਵੇਗਾ।

ਪੂਰਾ ਦਿਨ ਉਹ ਘਰੋਂ ਭਰੀ ਬੋਤਲ ਦਾ ਪਾਣੀ ਪੀ ਕੇ ਹੀ ਗੁਜਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਗਣੇਸ਼ਨ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਚਾਹ ਪੀਣ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ, ਪਰ ਮੈਂ ਚਾਹ ਨਹੀਂ ਪੀਂਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ਼ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਚਾਹ ਪਿਲਾਉਣ ਲਈ ਲੈ ਜਾਵਾਂ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਆਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੁਵਿਧਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੀ ਸਹੂਲਤ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ।

ਹਰ ਰੋਜ਼ ਘੰਟਿਆਂ ਤੱਕ ਵਜ਼ਨ ਨਾਲ਼ ਲੱਦੇ ਸਾਈਕਲ ਨੂੰ ਪੈਡਲ ਮਾਰਨਾ ਓਨਾ ਆਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗਣੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਬਚਪਨ ਯਾਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਮੈਂ ਸਾਈਕਲ 'ਤੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਭਾਰ ਢੋਇਆ ਸੀ, ਮੈਨੂੰ ਬੜੀ ਔਖ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਸੱਠ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਆਦਮੀ ਹੈ, ਜੋ ਹੌਂਸਲੇ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ਼, ਹੌਲ਼ੀ-ਹੌਲ਼ੀ ਆਪਣੇ ਉਸ ਮੰਤਰ ਨੂੰ ਪੱਲੇ ਬੰਨ੍ਹੀ ਮੱਠੀ ਚਾਲੇ ਲਗਾਤਾਰ ਪੈਡਲ ਮਾਰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ: “ਮੈਂ ਆਖਰੀ ਸਾਹ ਤੱਕ ਸਾਈਕਲ ਚਲਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।”

ਇਹ ਸਟੋਰੀ ਮੂਲ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤਮਿਲ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਸੀ।

ਤਰਜਮਾ: ਕਮਲਜੀਤ ਕੌਰ