চাইকেলত গণেশৰ দৈনন্দিন জীৱনটো

“এলুমিনিয়া পাতিৰাম (এলুমিনিয়ামৰ বাচন লগা আছে নেকি)!”

“যিমান দীঘলকৈ আৰু ডাঙৰকৈ মই চিঞৰিব পাৰো, মই চিঞৰি গ্ৰাহক বিচাৰো। লাউডস্পীকাৰৰ প্ৰয়োজন মোক নাই। মোৰ মাতটোৱেই যথেষ্ট।”

“মোৰ নাম গণেশ। চাইকেলত এলুমিনিয়াম আৰু প্লাষ্টিকৰ সামগ্ৰী বোজাই কৰি মই সেয়া বিক্ৰী কৰি ঘৰখন চলাও। আজিৰ দিনটো চলিবলৈ হ’লে কেইটামান হ’লেও কলহ বিক্ৰী কৰিবই লাগিব। বলক আগবাঢ়ি গৈ থাকো!”

মই গণেশক লগ পাইছিলো কৰাইকুড়িৰ কানাৰুকথনত। মই মানুহ এজনৰ জীৱন কাহিনী আলোকচিত্ৰৰ জৰিয়তে ধৰি ৰখাৰ বাবে তালৈ গৈছিলো। তাতেই এই ৬১ বছৰ বয়সীয়া গণেশক মই লগ পাওঁ কোটামংগলম গাঁৱত। তেওঁ ডাঙৰকৈ হাঁহি এটা মাৰি থিতাতে মোক ফটো তোলাৰ আৰু তেওঁৰ কাহিনী শুনোৱাৰ বাবে সন্মতি দিলে।

তাৰে পিছৰ ছটা দিন মই তেওঁৰ সৈতে কটালো। পুৱা ৬ বজাতে মই তেওঁৰ নাগাৰম গাঁৱৰ ঘৰত আহি উপস্থিত হ’লো আৰু পিছদিনা তেওঁ গোটেই জিলাখনত চাইকেল চলাই ঘূৰি ফুৰোতে মই পিছে পিছে গ’লো। দিনটো তেনেকৈ ঘূৰোতে তেওঁৰ কষ্ট বহুত হৈছিল, কিন্তু তিলমানো অৱসাদ তেওঁৰ দেহত নাইবা অংগী-ভংগিত ফুটি উঠা নাছিল।

ইমানবোৰ সামগ্ৰী বোজাই কৰি গাঁৱৰ ৰাস্তাৰে যোৱাটো সহজ কথা নহয়। মূল ৰাস্তাবোৰত ইমান সমস্যা নাই, কিন্তু গাঁৱৰ ভিতৰলৈ সোমাই যোৱা ৰাস্তাবোৰ সাধাৰণতে ওখোৰা-মোখোৰা, শিল দিয়া আৰু বোকাৰে ভৰা। তাতে আকৌ চৰ্টকাট ল’বলৈ গ’লে খাৱৈৰে নামি যাব লাগে, ৰাস্তাবোৰ তেনেই ঠেক আৰু মালভৰ্তি চাইকেলখনেৰে ভাৰসাম্য ৰখাটো কঠিন হৈ পৰাটো স্বাভাৱিক। মই নিজেই মটৰ চাইকেলৰ পৰা কথমপি নপৰাকৈ ৰৈছো।

গণেশে মোক ক’লে যে তেওঁ দিনে ১০ৰ পৰা ১৫ কিলোমিটাৰ চাইকেল চলায়। তেওঁ ১৫ৰ পৰা ২০ কিলোগ্ৰাম ওজনৰ এলুমিনিয়ামৰ সামগ্ৰী লগতে আৰু আন বিভিন্ন সামগ্ৰী বাটে বাটে বিক্ৰী কৰে। তেওঁ নিজ গাওঁ নাগাৰমৰ পৰা উত্তৰে পুল্লনবিদুতি, পশ্চিমে পুডুকোট্টাইলৈ যায় আৰু এনেকৈ তেওঁ তামিলনাডুৰ পুডুকোট্টাই জিলাৰ ৫০ খনৰো অধিক গাঁৱত মানুহৰ ঘৰে ঘৰে বস্তু বিক্ৰী কৰে।

পেডেল মৰাটোৱে তেওঁৰ জীৱন, তেওঁৰ জীৱনৰ বিশ্বস্ত সংগী সেই চাইকেলখনেই।

“ছিটটো এঠাইত ভাগিছে,” তেওঁ হাঁহি এটা মাৰি কথাটো উৰুৱাই দি কয়। “কিন্তু চাইকেলখনেই মোৰ আটাইতকৈ ভাল লাগে। মটৰ চাইকেল চলাব মই জানো, কিন্তু নিকিনো। মই চাইকেলতে অহা-যোৱা কৰো। এনেকৈয়ে মোৰ অভ্যাস গঢ়ি উঠিছে।” এবাৰ মেৰপানাইকাডুত চকা ফুটিল, কিন্তু এনেয়ে ৩০ টকা এটা খৰচ কৰাতকৈ তেওঁ তেনেকৈয়ে চলাই আহি ঘৰ পালে। প্ৰায় ৭-৮ কিলোমিটাৰ বাট। “ঘৰলৈ আহিয়ে মই নিজে টিউবটো সলালো।”

মটৰ চাইকেল এখন কিনা মানে তেওঁৰ খৰচ বঢ়োৱা। পেট্ৰলৰ নামত তেতিয়া আকৌ ৫০ৰ পৰা ১০০ টকা খৰচ হ’ব। “কিন্তু চাইকেলৰ পৰা যদি কেতিয়াবা পৰিও যাও, অন্ততঃ ঘৰলৈকে মই আকৌ চলাই যাব পাৰিম,” তেওঁ কয়। “মটৰ চাইকেল চলোৱাটো অলপ ভয়লগা, পৰিলে বস্তুবোৰো ভাগি যাব পাৰে। মূলধনৰ সামগ্ৰী নষ্ট হৈ যাব পাৰে। সেয়ে মই কম গতিত চাইকেল চলাই বস্তু বিক্ৰী কৰো।”

গণেশে ১৯৮০ চনৰ পৰাই চাইকেল চলাই আছে। “কোনোদিন মই বিৰতি লোৱা নাই। মূৰৰ বিষ হওঁক, জ্বৰ উঠক, মই টেবলেট এটা খাই হ’লেও ওলামেই। কেতিয়াও ৰৈ যোৱা নাই। কেতিয়াবা যদি কিবা বিয়া-সবাহ থাকে, মই পৰিয়ালৰ আন সদস্যক যাবলৈ কও, মই মোৰ চাইকেলখনৰ লগত থাকো। দিনত ১৫-২০ কিলোমিটাৰ চাইকেল চলালেহে ৰাতি ভালকৈ টোপনি আহে। চাইকেল চলালে দেহাটোত আৰাম পাও। কোনো বেমাৰ-আজাৰ এতিয়ালৈ নাই।”

এসোপা বোজা লৈ ঘৰলৈ উভতি অহাৰ সময়ত তেওঁ সাৱধান হ’বলগীয়া হয়। “গাড়ীৰ হেডলাইটৰ পোহৰ আহি পৰিলে মই একো নেদেখা হৈ যাও। তেনেকৈ ভাৰসাম্য হেৰৱাই পৰি পাইছো আৰু কেতিয়াবা সামগ্ৰী নমাওতেও পৰিছো।”

বিৰুধুনগৰ জিলাৰ সত্তুৰ তালুকৰ এখন গাঁও আম্মাপট্টিত জন্ম পোৱা গণেশৰ পিতৃ তেওঁৰ সাত বছৰ বয়সতে ঢুকাইছে। মাৰাৱৰ সম্প্ৰদায়ৰ (বিমুক্ত জনজাতি হিচাপে তালিকাভুক্ত) পৰিয়ালটোৱে পুডুকোট্টাই জিলাৰ কীৰামংগলমৰ কাষৰ প্ৰায় ১,০০০ লোকৰ নাগাৰম গাঁৱলৈ উঠি আহে। সেই সময়ত তেওঁৰ বয়স আছিল ১৭ বছৰ।

তিনি ভায়েকৰ গণেশ মাজৰজন, তেওঁৰ ককায়েক বিৰুধুনগৰৰ সত্তুৰ আম্মাপট্টিত আৰু সৰুটো ভায়েক কীৰামংগলমত থাকে। তাত তেওঁৰ নিজা টেম্পো এখন আছে, সিখনত তেওঁ পেলনীয়া লোহা-লক্কৰ কিনা-বেচা কৰে।

“মোৰ যদি পিতাই থাকিলহেঁতেন, আমি স্কুললৈ গৈ কিজানি ভাল সংস্থাপন কিবা পালোহেঁতেন, কিন্তু নাপালো,” তেওঁ দুখ কৰি কয়। “দ্বিতীয়মানতে মই দুবাৰ ফেইল কৰিলো। ভালদৰে পঢ়াহেঁতেন আজি কিবা এটা ভাল কৰিব পাৰিলোহেঁতেন।” মই প্ৰায়ে এইষাৰ কথা শুনো আৰু আশা কৰোঁ যে যেয়ে এয়া পঢ়ি আছে তেওঁ কঠোৰ পৰিশ্ৰমী লোকজনে শিক্ষাক লৈ কোৱা কথাখিনিৰ গুৰুত্ব উপলব্ধি কৰক।

তেওঁৰ স্কুলীয়া শিক্ষাৰ অভাৱ আৰু আনফালে খেতি কৰিবলৈ মাটি-বাৰী নথকাৰ বাবে গণেশে ল’ৰা-ছোৱালী শিক্ষিত হোৱাটো বিচাৰে। ডাঙৰ ছোৱালীজনীৰ শিক্ষাৰ বাবে কেইবালাখ টকাৰ কেইবাটাও ঋণ লৈছে। এতিয়াও তেওঁ যিমানখিনি পাৰে দি আছে। তেওঁৰ ডাঙৰ কন্যা মুটুমাৰি (৩৫) নাৰ্চিঙৰ বিএছচি কৰি তিৰুবৰংগুলমত কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ অধীনত চাকৰি কৰি আছে। তেওঁৰ উপাৰ্জনক লৈ গণেশ সুখী আৰু কয় যে তেওঁ মাহে ঘৰলৈ ৫,০০০কৈ টকা পঠিয়ায়।

গণেশে নিজৰ ল’ৰাৰ বিয়াৰ সকলো খৰচ বহন কৰিলে। ছোৱালীজনীৰ পৰিয়ালৰ সম্বল নাছিল বাবে ছোৱালীজনীক চাৰিটা স্বৰ্ণমূদ্ৰা দিলে। যুৱ দম্পতীহাল তেওঁলোকৰ লগতে থাকে। তেওঁৰ দুই ডাঙৰ সন্তানে উপাৰ্জন কৰি আছে আৰু প্ৰায়ে তেওঁক কাম এৰিবলৈ অনুৰোধ জনায়। কিন্তু তেওঁ সৰু সন্তানৰ পঢ়া-শুনা আৰু বিয়াৰ খৰচ বহন কৰাৰ বাবে কাম কৰিবলৈ দৃঢ়প্ৰতিজ্ঞ।

গণেশৰ পত্নী চিত্ৰাদেৱী। ৫৫ বছৰ বয়সীয়া চিত্ৰাদেৱীয়ে ৫ম শ্ৰেণীতে বিদ্যালয় এৰিছিল আৰু মনৰেগাত কাম কৰে। দুপৰীয়া প্ৰায় দুইমান বজাত তেওঁ উভতি আহে। “আমি দুপৰীয়াৰ আহাৰ নাখাওঁ। কেৱল পুৱাৰ আৰু নিশাৰ সাজ খাও। দুপৰীয়াৰ সাজ নাখাও। তেওঁ দুপৰীয়াৰ আহাৰৰ ঠাইত পানী খায়,” চিত্ৰাদেৱীয়ে কয়।

“ৰাতিপুৱা প্ৰায় ৯-১০ বজাত চাইকেল লৈ গাঁৱে গাঁৱে যাও। ছয় বজাৰ আগে আগে ঘৰলৈ উভতি আহো। সামগ্ৰীবোৰ বিক্ৰী কৰাৰ উপৰিও পুৰণি সামগ্ৰীও কিনি লও, সেয়া পেলনীয়া সামগ্ৰী হিচাপে বিক্ৰী কৰো। যিখিনি উপাৰ্জন কৰো, সেইখিনি মোৰ ল’ৰা-ছোৱালীৰ বাবে। আমাৰ নিজা ঘৰ নাই। আমি ইমান বছৰে মোৰ পত্নীৰ ঘৰতে থাকিছো। আমাৰ ল’ৰা-ছোৱালীৱে উপাৰ্জন কৰি ঘৰ সজালৈকে এইটো ঘৰতে থাকিম।”

গণেশে গাঁৱত কেতিয়া ঘূৰি আহি পাব, সেয়া নিৰ্ধাৰণ হয় তেওঁৰ গ্ৰাহকে মনৰেগাৰ কামত ব্যস্ত আছে নে নাই। মনৰেগাত কাম কৰা মানুহে দুপৰীয়া ২ বজাৰ পিছতহে আজৰি হয়। দেওবাৰবোৰত তেওঁ সাধাৰণতে পলমকৈ উভতে। সাতমান বাজে। লগত ম’বাইল ফোন নাথাকে, সেয়ে “কেতিয়াবা মোৰ পত্নী চিন্তিত হৈ পৰে আৰু ৰাস্তাতে মোৰ বাবে ৰৈ থাকে।”

“মানুহে মোক ভালদৰে চিনি পায়।”

মই দেখিছো গণেশে নিজৰ গ্ৰাহকসকলৰ সৈতে মৰমৰ সম্পৰ্ক আছে। তেওঁৰ সৈতে যিকেইটা দিন মই কটাইছো, এটা দিনো কাকো টানকৈ কোৱা মই নুশুনিলো। তেওঁ মোক কৈছিল যে তেওঁ গ্ৰাহকৰ সৈতে তেওঁৰ সম্পৰ্কক যথেষ্ট সন্মান কৰে আৰু সেই কাৰণতে তেওঁ দুকুৰি বছৰ ধৰি এই ব্যৱসায় চলাই যাব পাৰিছে।

গণেশক মানুহে নাগাৰথান (মানে নগৰমৰ বাসিন্দা) বুলি তেওঁ যিবোৰ গাঁৱত যায়, তাৰে মানুহে কয়। কোনটো বাটেৰে গ’লে কোনখন গাঁও পায়, তেওঁ ভালদৰে জানে। সপ্তাহত এবাৰ দেখা পাম বুলি মানুহে ৰৈ থাকে। কিছুমান গ্ৰাহক আছে যিয়ে তেওঁৰ পৰাই বস্তু কিনে। তেওঁ দৰদাম কৰিবলগাকৈ দাম নকয়। “মানুহে পইচা যদি দিব পাৰে, তেতিয়াহে বিক্ৰী কৰো, নহ’লে নকৰো। কিবা এটা বস্তু যদি মই ১০০ টকাত আনিছো, তেতিয়া দহ টকা লাভ ৰাখি বিক্ৰী কৰো।”

“মই পুডুকোট্টই জিলাৰ আৰান্তগিৰ নিউ ডিলাক্সৰ পৰা বস্তু কিনো। একেখন দোকানৰ পৰাই বস্তু কিনো, দোকান সলাই নাথাকো। ১৯৮০ৰ দশকত মই ১৪০০ টকাৰ বস্তু কিনিলেই হৈছিল। এতিয়া সেই একেখিনি বস্তুৰ দাম প্ৰায় ৭,০০০ টকা।” গণেশে কয় যে তেওঁৰ দৈনিক আয় গঢ়ে ২০০ টকা, কিন্তু কেতিয়াবা তেওঁৰ একো এটা বিক্ৰী নহয়।

গাঁওবোৰৰ মাজেৰে যেতিয়া তেওঁ যায়, তেওঁ পুৰণি লো আৰু প্লাষ্টিকৰ সামগ্ৰী, এলুমিনিয়ামৰ ব্যৱহৃত বাচন-পাতি, কপাৰৰ পুৰণি সামগ্ৰী, চিলভাৰৰ সামগ্ৰী, ৰবৰৰ সামগ্ৰী, পুৰণি চাইকেল, প্লাষ্টিক আৰু গিলাচৰ বটল, টিন আদি বিভিন্ন বস্তুও সংগ্ৰহ কৰে। তেওঁ এইবোৰ বস্তু ২-৩ মাহৰ বাবে সংগ্ৰহ কৰি “ঘৰৰ চুকত বস্তাত সংগ্ৰহ কৰি থয়। প্ৰতিদিনে সেইবোৰ বিক্ৰী কৰিলে মুনাফা কম পাম। এনে পেলনীয়া সামগ্ৰী যদি ২০ৰ পৰা ৮০ কিলোগ্ৰাম হয়, তেতিয়া সেইখিনি জমা দি অন্য বস্তু কিনিব পাৰো। সেইবোৰ আহৰণ কৰা দোকানলৈ নিও, প্লাষ্টিকৰ দাম কিলোত ২০-২২ টকা হয়, কিন্তু পেলনীয়া সামগ্ৰী লোৱা দোকানত সেইবোৰৰ দাম কিলোত ১৫ টকাহে পায়। তেনেকৈ ৫ টকা লোকচান হৈ যায়। মই ক’তো নগদ পইচা নাপাও।”

গণেশে পেলনীয়া সামগ্ৰী বিক্ৰী কৰিলে নগদ ধন লোৱাটো পচন্দ নকৰে। নগদ ধন ল’লে সেয়া খৰচ হৈ যায় বুলি তেওঁ ভাবে। সামগ্ৰী ল’লে সেয়া থাকি যায়। “মই সামগ্ৰী-পাতিয়ে লও, কেতিয়াও নগদ ধন নলও। কেতিয়াও ঘৰলৈ নগদ ধন নানো। মই সিমানখিনি টকাৰ বাচন-পাতি আৰু প্লাষ্টিকৰ কলহ আনো। এলুমিনিয়ামৰ সামগ্ৰী বিক্ৰী কৰিলে মই এলুমিনিয়ামৰ বাচন আনো। বেছিভাগ দোকানত মই নতুন বস্তু কিনাৰ বাবে পইচা দিওহে। পইচা নও। মই পইচাৰ সলনি বস্তু ল’লে সেইবোৰ মোৰ লগতে থাকিব আৰু কোনোবা নহয় কোনোবা এটা সময়ত সেয়া বিক্ৰী কৰিব পাৰিম। সেইখিনি কোনোৱে খৰচ কৰিব নোৱাৰে।”

১০০ টকাৰ বস্তু হ’লেহে তেওঁ পেলনীয়া লোহা-টিন আদি লয়। তাতকৈ বেছি হ’লে তেওঁৰ লগত পইচা নাই বুলি কয়। “৫০০ বা ১,০০০ টকা বিচাৰিলে মই তেওঁলোকৰ বস্তু (পেলনীয়া লোহা-টিন) নলয়। মই ল’ব নোৱাৰো মানে চাইকেলত কঢ়িওৱাটোও সমস্যা। চাইকেলত যি বস্তু ধৰে, সেয়াহে নিও।”

অৱশ্যে চাইকেল পালে কথাটো বেলেগ। তেওঁ সেয়া কিনি নিয়ে। তেওঁ চাইকেলখন মেৰামতি কৰি ২০ টকা মুনাফাত স্কুলীয়া ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক বিক্ৰী কৰি দিয়ে।

“মই দ্বিতীয়দিনা চাইকেলখন আনিবলৈ যাও। তেনেকৈ মই এই ৫-৬ খন চাইকেল পাইছো। কোনোবাই যদি স্কুললৈ যাবলৈ চাইকেল বিচাৰে, তেতিয়া মই চকাকেইটা সলাই চাফা কৰি সেয়া ২৫ টকা মুনাফা পালেও বিক্ৰী কৰি দিও। কাকো এনেয়ে নিদিও। কেৱল স্কুলীয়া ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ হাততে বিক্ৰী কৰো।”

গণেশৰ ফটো তোলাটো এটা ডাঙৰ অভিজ্ঞতা আছিল। যেতিয়াই মই তেওঁৰ ফটো তুলিছিলো আৰু প্ৰশ্ন সুধিছিলো, কেতিয়াও তেওঁ না কোৱা নাছিল আৰু সংকোচবোধ কৰা নাছিল। আনকি নিজৰ দুখ-কষ্টৰ কথা কোৱা সময়তো তেওঁৰ মুখত এটা হাঁহি বিৰিঙি থাকিছিল।

প্ৰথম দিনা যেতিয়া তেওঁ চাইকেলত উঠি পেডেল মাৰিবলৈ ধৰে, মই মটৰ চাইকেলেৰে তেওঁক অনুসৰণ কৰিছিলো। মই এবাৰ ভাবিছিলো যে ময়ো চাইকেলেৰে যোৱা হ’লে ভাল আছিল নেকি। কিন্তু মই পৰা নাছিলো। তেওঁৰ চাইকেলখন এবাৰ চলাবলৈ মন আছিল। কিন্তু তেওঁ ইমানখিনি বস্তু লৈ যায়, যদি কিবা এটা হৈ যায়, সংকোচবোধ এটা জাগিছিল। তেওঁৰ এটা ক্ষতি নোহোৱাটো কামনা কৰিছিলো। সেয়ে সেই কথাটোও তেওঁক নক’লো।

কামত থকা সময়ত গণেশে একো নাখায়। এই কথা বুজাটো মোৰ বাবে টান আছিল। দিনটো এনেকৈ তেওঁ একো নোখোৱাকৈ কেনেকৈ চাইকেল চলাই থকাৰ শক্তি পায়। গোটেই দিনটো এনেকৈ নোখোৱাকৈ কাম কৰাটো মোৰ বাবে বহুত কঠিন হ’লহেঁতেন।

তেওঁ ঘৰৰ পৰা অনা বটলটোতহে পানী খায়। গণেশে এবাৰ মোক চাহ খাবলৈ লগ ধৰিছিল, কিন্তু মোৰ চাহ খোৱাৰ অভ্যাস নাই বাবে নাখাও বুলি ক’লো। পিছত যেতিয়া মই তেওঁক চাহ খাবলৈ লগ ধৰো, তেওঁ নাহে। তেওঁ চাগে ভাবি লৈছে যে মই সেয়া তেওঁৰ বাবে কৰি আছো।

কেবাঘণ্টাৰ বাবে বোজাভৰ্তি চাইকেল এখন প্ৰতিদিনে চলোৱাটো গণেশে যিমান সহজ কৰি তুলিছে, সিমান সহজ নহয়। সৰুতে এবাৰ এনেকৈ চাইকেল চলোৱা মনত আছে। বোজা লৈ চাইকেলখন চলাওতে বহুত কষ্ট হৈছিল। কিন্তু ইয়াত এইজন ষাঠি বছৰীয়া মানুহে পেডেল মাৰি মোক সাহস আৰু মানসিক শক্তি দি গৈছে। লাহে লাহে কিন্তু অবিচলিতভাৱে, নিজৰ মতত তেওঁ অচল: “মৰালৈকে মই চাইকেল চলাই যাম।”

এই প্ৰতিবেদন প্ৰথমে তামিল ভাষাত প্ৰতিবেদিত।

অনুবাদ: ওৱাহেদৰ ৰহমান